book;
parchment, scroll, roll, register;
code, manuscript;
աստուածային, աստուածաշունչ —ք, the Holy Scriptures, — Bible;
—ենից դարան, library;
ի —ենի հարկանել, տալ, to write, to set down or couch in writing, to register, to record;
մատեան — գունգ, the immortal band (Persian cavalry).
Թուղթ կամ գիրք մագաղաթեայ. քարտէս. մուրհակ. կոնդակ. յիշատակարան. հատոր գրոց։ Որպէս χαρτίον chartula, charta μεμβράνα membrana. Թուղթ կամ մագաղաթ, տե՛ս (Երեմ. ՟Լ՟Զ. 6. 14. 20. 21. 29։ ՟Բ. Տիմ. ՟Դ. 13։)
Որպէս βίβλος, βιβλίον liber, volumen. Գիրք. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 23։)
Որպէս συγγραγή, ἁπογραφή, ἁναγραφή syngrapha, conscriptio, scriptura. Գրուած. արձանագրութիւն. մատենագրութիւն։ (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 1. 13։)
Որպէս κεφαλίς capitulum, capitellum. Գլուխ գրոց։ (Եզեկ. ՟Բ. 9։ ՟Գ. 1=3։)
Որպէս ἰστορία historia. Պատմութիւն։ (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 33.) եւ այլն։ Սոցին հանգոյն եւ յայլ գիրս.
Մատեան է՝ գալարելով գրել զքարտն. (Մխ. երեմ.։)
Բազում մատեանք ի մէջ եկեալ ընթերցան. (Եղիշ. ՟Գ։)
Պատմի ի մատենին։ Յառաջնում մերում մատենին գրեցաք. (Խոր. ՟Ա. 11։ ՟Բ. 3։)
Ի մատեանս գործոցն ասէ, յայնժամ դարձան յերուսաղէմ. (Մեկն. ղկ.։)
Ի գաղատացւոց մատենին նախ ի ձեռն յիսուսի քրիստոսի ասէ. (Լծ. ածաբ.։)
Շարակարգել ջանացի՝ զորս ի մատեանս աստուածուսոյց հարցն, եւ զորս ի լրոյ իմաստնոց. (Տօնակ.։)
ՄԱՏԵԱՆ, կամ ՄԱՏԵՆԻՑ ԴԱՐԱՆ. cf. ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆ. βιβλιοθήκη bibliotheca. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 13։)
Ի դիոդորի մատենիցն։ Մատենից դարան. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
Ի ՄԱՏԵՆԻ ՀԱՐԿԱՆԵԼ կամ ՏԱԼ. Որպէս Մատենագրել. ի գիր անցուցանել։
Զոր ի նմին իսկ մատենի եհար բազմավէպն։ Այլք զայլ թագաւորս մարաց հարկանեն ի մատենի։ Որպէս եւ մովսիսի ի մատենի տուեալ պատմէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ՄԱՏԵԱՆ, կամ ՄԱՏԵՆԻԿ ԳՈՒՆԴ. Հեծելագունդ պարսից քաջ՝ անմահ կարդացեալ. ἁθάνατος immortalis. յորոյ թէ ոք անկանէր, այլ ոք լնոյր զտեղին՝ զի միշտ մնասցէ գունդ ողջ, որպէս անմահական.
Ամրացուցանէր զգունդն մատեան իբրեւ զաշտանակ մի հզօր։ Գունդն մատեան քակտեալ բաժանեցան ի մեծամուր պատրաստութենէն. (Եղիշ. ՟Զ։)
ՄԱՏԵԱՆ. որպէս պ. մատիյան, է Մատակ
Ձիոյն իգականքն, մատեանշ զամբիկ, ճայիկ։ (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
• «Պարսից անմահների գունդը» Եղիշ. զ. էջ 90, 91. որից մատենիկ գունդ Բուզ. -Ըստ Բրս. մրկ. էջ 378՝ «էր ի պարս-կաց տունն գունդ մի՝ անուանեալ գունիդի և նմայրեան, այսինքն գունդ անմահական և ոչ ոք ունէր իշխանութիւն տանջել զնոսա, երբ մեղանչէին». (անշուշտ ուզում է ստու-գաբանել պրս. gund-i nā-mīr-ān գունդն ոչ-մեռանել+ յոգնակիի նշան)։
• -Իրանեան փոխառութիւն է, բայց մայր ձևը աւանդուած չէ։-Հիւբշ. 192։
• Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 360 հանում է մատեան «գիրք» բառից, իբր թէ «յա-տուկ մատենի մէջ յանուանէ արձա-նագրուած»։ Տաշեան, Ուսումն դաս. հայ. էջ 523 և 723 Մարաց ազգի անու-նից է դնում, իբր զօրք Մարաց. (այս պարագային սակայն բառը պիտի լի-նէր *մարեան)։
• , ի հլ. (կայ նաև -եանց) «մա-գաղաթ կամ թուղթ, գիրք, գրուածք, արձա-նագրութիւն, գրքի գլուխ» ՍԳր. (-րիրք բա-ռից տարբերութեան համար հմմտ. Բ. տիմ. դ. 13 Յորժամ գայցես, բերջիր և զգիրսն, մանաւանդ զմատեանսն. յն. մագաղաթ). որից մատեան կամ մատենից դարան «գրա-դարան» Բ. մակ. բ. 13. Եւս. քր. ի մատենի հարկանել կամ տալ «գրել» Եւս. քր. մատե-նագէտ. Եզեկ. իէ. 9. մատենագիր Եւս. քր Փարպ. Կոչ. մատենայած Առաթ. մատենա-պատում Կորիւն. մատենադարան Եւս. քր. հոգեմատեան Ագաթ. կրճատ ձևով ունինք մատնարկ «գրքերի դարան, մատենայարկ» (իբր ֆրանս. étagère, որից ռուս. əтажеp-кa) Արձ. 1201 և 1214 թթ. (Վիմ. տար. էջ 45 և 56)։ Նոր բառեր են մատենադարանա-պետ, մատենագիտութիւն, մատենազանկ, մատենագրական, մատենախօսական, մա-տենախօսութիւն ևն։
• = Պհլ. mātīkān «գիրք, մատեան» բառի աւելի նոր mātyān ձևից. յայտնի է պհլ. Mətīuῇ [hebrew word] i haγῆr [hebrew word] tistῆn «ատիայն հայ-զար Դատաստանաց» գիրքը. բառիս ձևա-փոխութիւնը ճիշտ այնպէս է, ինչպէս հպհլ, mātīkān>նպհլ. mātyān>հյ. մատեան «էգ ձի».
• Brosset JAs. 1834, 377 դնում է ատեան բառից՝ մ մասնիկով. համեմա-տում է վրաց. մատիանէ։-Հիւնք. ատ-եան բառից։ Patrubány SA 1, 210 մատն բառից։-Փորթուգալ փաշա, Եղի-շէ 360 պհլ. մատիկան, պազենռ. մատ-եանէ «գիրք, վէպ, պատմութիւն» բա-ռից, որ իմ էլ կարծիքս է եղած անկա-խաբար և վերի պատճառաբանութեամբ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მატიანე մատիանե «գլան, սրբերի պատմութիւն, վարքագրութիւն, տա-րեգիրք, ժամանակագրութիւն», ჭართლის მატიანე Քարթլիս մատիանե «Վրաց ժա-մանակագրութիւն», მემატიანე սեմատիա-նե «ժամանակագիր»։