cf. Նախադասեմ.
· Calfa
Նախ բանականն յառաջադասի որպէս վեհ քան զայլսն. (Գր. հր.։)
advancing, progressing;
improving, making proficiency;
forward;
coryphaeus;
proficient;
— է, he is advancing in his studies;
երթալ — եւ մեծանալ, to improve;
to increase in prosperity;
իրք առնն — յաջողէին, that man prospered greatly.
· Calfa
Արք կրօնաւորք եւ յառաջադէմք յաւետարանական սպասաւորութեանն։ Վառեալք՝ յառաջադէմք ելով։ Յառաջադէմ եղեալ՝ զաւագութեան թեկն ածէ. (Կորիւն.։ Պիտ.։ Խոր. ՟Բ. 10։)
Ծերունական հասակ ասէ իբրեւ զյոլովագոյնս առաքինութեամբ յառաջադէմս. (Կիւրղ. յովէլ.։)
Գինի կոչէ տէրն զբանական ուրախութիւնն. զորոց յառաջադէմ միտք ոչ փոքր ինչ ունին զխնամակալութիւնն. (Բրս. յուդիտ.։)
advancement, progress, improvement, amelioration.
· Calfa
Յորս խոհականն զարգացեալ յառաջադիմութիւն. (Պիտ.։)
foregoing;
progressive;
— գունդ, advanced guard, vanguard.
· Calfa
ՅԱՌԱՋԱԽԱՂ կամ ՅԱՌԱՋԱԽԱՂԱՑ. Յառաջ խաղացեալ, յառաջագնաց. շարժական.
Եդին զկարգ թուականութեան, որ է շարժումն յառաջախաղաց. (Յհ. կթ.։)
course of the stars.
· Calfa
ՅԱՌԱՋԱԽԱՂ կամ ՅԱՌԱՋԱԽԱՂԱՑ. Յառաջ խաղացեալ, յառաջագնաց. շարժական.
Եդին զկարգ թուականութեան, որ է շարժումն յառաջախաղաց. (Յհ. կթ.։)
producer, author.
· Calfa
ամենայն միակի եւ բազմութեան յառաջածու։ Ումեմն պատճառ, եւ որպէս յառաջածու եւ ծնօղ։ Ինքն ինքեան՝ ինքեամբ (եւ առ ինքն) է յառաջածու եւ շարժողական. (Դիոն. ածայ.։)
to predict, to prophesy.
· Calfa
Առ քակտումն աղանդական ամբարշտութեան այսպիսին յառաջաձայնեալ է բան. (Նիւս. կազմ.։)
skirmish, brush.
· Calfa
Յուսացեալ ի զօրավիգն պաշտպան օգնականին եւ յառաջամարտչի արդարոցն՝ Աստուծոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Յառաջամարտիչ.
· Calfa
Յուսացեալ ի զօրավիգն պաշտպան օգնականին եւ յառաջամարտչի արդարոցն՝ Աստուծոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
skirmisher;
champion;
— զօրք, the flower of the army.
· Calfa
Յուսացեալ ի զօրավիգն պաշտպան օգնականին եւ յառաջամարտչի արդարոցն՝ Աստուծոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
going in or entering before.
· Calfa
Ոչ միայն ներհականացն երկոտասանիցն, եւ կամ զյառաջամուտ զկարապետին, այլեւ զայլոց մատուցելոցն. (Կորիւն.։)
eagerness, good-will, cheerfulness.
· Calfa
Բաւական է բանի բնութիւն զպղերգիցն եւ զհեղգացելոցն յարուցանել զյառաջամտութիւնն. (Բրս. պհ. ՟Բ։)
Զօրավար մարզողական բանիւ յարուցանօղ (ի) յառաջամտութիւն. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
to advance, to go or move forward, to precede, to walk on;
to advance, to progress, to improve;
to have beginning, rise or origin, to be born.
· Calfa
Իբրու թէ մարմնականն յառաջանայցէ ի նմա, եւ միւսն վերջանայցէ. (Նիւս. կազմ.։)
Կործանեալ կռոցն պատկեր՝ պատուականութիւն խաչին յառաջանայր ի մէջ աթենացւոցն. (Շ. բարձր.։)
ՅԱստուծոյ են յառաջացեալք ամենայն ածականքս (եզականք). (Մագ. ՟Ե։)
cf. Յառաջանցութիւն.
· Calfa
ՅԱՌԱՋԱՆՑԱԿ ՅԱՌԱՋԱՆՑՈՒԹԻՒՆ. որ եւ ԱՆՑ, ԱՆՑԱՐԱՆ. Որպէս Զատիկ, պասեք, եւ զատկական գառն. եւ Յառաջ անցումն.
the Passover;
the Paschal lamb.
· Calfa
ՅԱՌԱՋԱՆՑԱԿ ՅԱՌԱՋԱՆՑՈՒԹԻՒՆ. որ եւ ԱՆՑ, ԱՆՑԱՐԱՆ. Որպէս Զատիկ, պասեք, եւ զատկական գառն. եւ Յառաջ անցումն.
preceding;
precursor, guide.
· Calfa
Վսեմական վարուց նախընթաց եւ յառաջաշաւիղ՝ Սուրբ Աստուածածին. (Նար. կուս.։)
cf. Յառաջասացեալ.
· Calfa
Կատարեցաւ յառաջասաց ընծայիւք մարգարէութեանցն։ Մարգարէականօքն յառաջասացելովք. (Ագաթ.։)
Արդ յաղագս յառաջադրելոցս սեռից բաւական են յառաջասացեալքն. (Արիստ. ստորոգ.։)
predicted, foretold, prophesied.
· Calfa
Կատարեցաւ յառաջասաց ընծայիւք մարգարէութեանցն։ Մարգարէականօքն յառաջասացելովք. (Ագաթ.։)
Արդ յաղագս յառաջադրելոցս սեռից բաւական են յառաջասացեալքն. (Արիստ. ստորոգ.։)
offered beforehand;
first fruits;
the first proselyte.
· Calfa
Նա էր քարոզ բանին կենաց, եւ յառաջընծայ ի հանդէս մարտիւրոսական պսակին. (Ճ. ՟Բ.։)
to rise, to arise, to get up, to rise or stand up, to rise again;
to awake, to be roused, to wake out of sleep;
to resuscitate, to come to life again, to live again;
— ի մեռելոց, to rise from the dead;
— ի վերայ, — ընդդէմ, —ոսոխ հակառակ ուրուք, to rise against, to rebel or stand up against, to revolt, to mutiny;
անդրէն —, to rise anew, to get up again;
յարեաւ միւս եւս խնդիր, another question arose;
արի՛, arise !
;
օ՛ն արիք, get up !
արիք ընդառաջ նրան, go to meet him;
յարեաւ յաթոռոյն, he rose from his seat, he got up from his chair.
· Calfa
Արի՛ շրջեա՛ց ընդ երկիրդ։ Արի՛ք ելէք։ Այժմ յարեայց ասէ տէր։ Սոքա խափանեցան, եւ անկան, մեք յարեաք եւ ուղիղ եղաք։ Յարեան ամենայն կոչնականք։ Յառնէ յընթրեաց անտի.եւ այլն։
cf. Յասպիս.
· Calfa
ՅԱՍՊԻ ՅԱՍՊԻՍ. Նովին ձայնիւ ասի եւ յայլ լեզուս. ἱάσπις jaspis. իտ. jasoide, diaspro. էսպ, էսէպ, էշֆ, եէշիմ, եէսիմ. Ակն պատուական՝ այլեւայլ գունով. ազնիւն կանաչագոյն՝ նման զմրխտոյ. Տե՛ս (Ել. ՟Ի՟Ը. 18։ ՟Լ՟Թ. 11։ Ես. ՟Ժ՟Դ. 12։ Յայտ. ՟Դ. 3։ ՟Ի՟Ա. 11. 18. 19։)
to raze to the ground, to cast down, to dismantle, to cast to the earth, to overthrow, to destroy, to demolish utterly;
to exterminate, to annihilate, to kill, to cause to perish;
to pave, to flag, to cover with pavement.
· Calfa
Ծով է դարձեալ ճանապարհ յատակեալ ի շահ վաճառականաց. (Վեցօր. ՟Դ։)
properly, specially, particularly, expressly, precisely.
· Calfa
որ եւ ՅԱՏԿԱՊԷՍ. ἱδίως, ἱδικῶς, εἱδικῶς proprie, speciatim. Յատուկ եւ սեպհական օրինակաւ. տիրապէս. մասնաւորապէս, որոշակի.
to be appropriated, separated, distinguished.
· Calfa
Որոշիլ որպէս յատուկ եւ սեպհական. սեփականիլ. եւ տիրապէս եղանիլ.
own, essential.
· Calfa
Յատկեղ, որ զգոյացութիւն յարկացոցէ, որպէս բանականն։ Գոյացութիւն առնէ զյատկեղն, որպէս բանականն. (Անյաղթ պորփ.։)
ἱδιότατος, εἱδικώτατος propriissimus, specialissimus. որ եւ ՅԱՏԿԱԳՈՅՆ. Կարի յատուկ. տիրապէս սեպհական. որպէս մարդոյ՝ բանականն.
property, attribute, particular, peculiarity, peculiar character;
— լեզուի, the character or genius of a language.
· Calfa
Ընդունելութիւն բառ ընդունական բայից եւ անուանց յատկութեանց. (Թր. քեր.։)
ἱδιότης proprietas. որ եւ ԱՌԱՆՁՆԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. Սեպհականութիւն. հանգամանք. որ ինչ յատուկ եւ սեպհական իցէ ումեք կամ իմիք.
cf. Յօտոց.
· Calfa
Այգեգործ ժիր եւ արթուն յատոցաւ սպառնական եւ կսկծեցուցիչն բանի զուղէշսն յապաւէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
proper, own, particular, special, peculiar, private;
essential, natural;
alone, separate;
singular, unexampled, alone of its kind;
cutting, sharp, taunting (answer);
cf. Յատկաբար;
— անուն, proper name.
· Calfa
ἵδιος proprius եւ privatus, peculiaris, specialis. իբր Յատեալ՝ զատուցեալ՝ իրօք կամ մտօք. Սեպհական. իւրական. բնիկ, առանձնական. մասնաւոր. իսկ. բուն իրենը. մախսուս.
Յաղագս յատկի։ Մարդոյ ծիծաղականն, եւ ձիոյ խխնջականն. այսոքիկ իսկապէս յատուկք ասին. (Պորփ.։)
Արտօսր թորել. (որ է յատուկ առանձինն միայն զգայական կենդանեաց. Պիտ.։)
Ետես (Ադամ զամենայն կենդանիս) արու եւ էգ. եւ նա միայն յատուկ էր (առանց ընկերի)։ Որպէս զի եղիցի եւ օգնական Եւայի, զի մի՛ եղիցի նա յատուկ. (Եփր. ծն.։)
adjacent, adjoining, contiguous, next, attached, joined;
equal, conformable;
always, continually, incessantly;
— եւ նման, — եւ յարմար, quite alike, resembling;
— միանգամայն, all at once;
— եւեթ, — եւ հանապազ, successively, often, frequently, very often, many times.
· Calfa
Զգայուն, եւ յար են բանականաց. (Վրդն. ծն.։)
Յար եւ մերձաւոր վկայեն գրոց բնաւորական բնութիւնք մարդկան. (Լմբ. ովս.։)
heaped up;
compound of three words.
· Calfa
ՅԱՐԱԲԱՐԴ. Ըստ քերականաց. παρασύνθετος decompositus. Յերից բառից բարդեալ ի մի բառ. զոր օրինակ՝ արծաթափոխատու.
to heap up, to agglomerate;
to compound;
to add.
· Calfa
Եւ է շարադրականն շինողական, որ յայլական սեռիցն յարաբարդեալ ժողովի ի մի գոյութիւն. (Անան. եկեղ։)
Զարթուցեալ ի հրէական կարգացն՝ յարաբարդի առ հեթանոսս. իմա՛, յարի յաւելուածով մոլորութեանց։
cf. Անպակաս.
· Calfa
Հարկաւորն՝ զանազան գոյ կա՛մ յարագայ, եւ կամ լինելոյ։ Իսկ յարագայ կամ մշտնջենաւոր, կամ ապականելի. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
to insolate, to expose to the sun or to the open air;
to hang.
· Calfa
ἑξηλιάζω, αἱθριάζω soli expono, ad solem exsicco, sub dio expono. Առաջի արեգի դնել. պարզել յարեւու. տարածել կախմամբ յանդիման արեգական, եւ ի բացօթեայ վայրի. (գուցէ՝ որպէս ձօնելով. որով լինի եւ արմատ բառիս Պատարագել)
always present;
inherent, innate, inborn.
· Calfa
Որպէս ամենայնին եւ միշտ յարագոյ է յատուկն, այսպէս եւ անանջատական պատահումն։ Յատուկն՝ միայնում տեսակի յարագո՛յ է, որպէս ծիծաղականն մարդում. (Պորփ.։)
Ընդէ՞ր միայն բանիս (կամ բանականիս) է յարագոյ ծաղրականն եւ լալականն. (Երզն. քեր.։)
to appose, to set, to subjoin, to add, to append, to affix.
· Calfa
Արիստոտէլ զամենայն գոյսս ի տասն ստորոգութիւնս եգիտ յարադրեալս։ Բե՛ր զարիստոտէլական բաժանումն յարադրեսցուք։ Բե՛ր զառ ի նոցանէ ասացեալսն յարադրեսցուք. (Անյաղթ պորփ.։)
Առ իրեարս յարադրեալ։ Զդաւողականն յարադրեաց խորհուրդ։ Ի վերայ զտէրունականն յարադրելով արձակել ձայն։ Զո՞ ոք զուգամասնելով բերեալ յարադրեսցուք առ սա։ Յարադրելով առ իրեարս։ Ըստ անցնիւր պատշաճի յարադրել անուն. (Պիտ.։)
զմահն եւ զապականութիւն ի մերումս յարադրեաց բնութեան. (Յհ. իմ. երեւ.։)
continuous, assiduous;
at every hour, at all times, always, evermore, continually.
· Calfa
Յարաժամ տանջեալ, կամ ըմբռնեալ կշտամբեալ։ Յարաժամ խաղաղականին պարապէ կենաց. (Պիտ.։)
ever-living, imperishable, everlasting, permanent, perpetual;
continually, always, incessantly;
constantly, eternally;
epact;
preter-imperfect;
celestial hemisphere.
· Calfa
Անցեալն ունի զանազանակս չորս, յարաձգական, յարակայ, գերակատար, անորիշ. որոց բաղազանութիւնք են երեք. ներկային ընդ յարաձգին (զոր օրինակ գործեալ եմ), յարակային ընդ գերակատարին (զոր օրինակ գործեալ էի), անորոշին ընդ ապառնոյն (գործելոց գոլ)։ Յարակայի եզական, էկոփէի, եւ այլն. (այսինքն կոփեալ էր իմ, եւ այլն). (Թր. քեր.։)
μόνομος constans, perpetuus. Որ յար կայ եւ մնայ. մշտակայ. մշտատեւ. մնայուն. մնացական. տեւողական. մշտնջենաւոր.
ՅԱՐԱԿԱՅ՝ Ըստ քերականաց. παρακείμενος . Անցեալ ժամանակ՝ անկատար, որ իբր առընթեր կայ. որ եւ ՅԱՐԱԿԱՅԱԿԱՆ. (ըստ արդեաց՝ յարակատար)
Յարակայ կամարք արեգականդ։ Եւ այս են օդք առ լուսաւորացն, որ յարակայք անուանին. (Պիտառ.։)
to confirm, to affirm;
to eternize, to perpetuate.
· Calfa
Զնորայն կտրեաց զառհաւատչեայ, եւ զիմն առանց խզելոյ յարակայեաց։ Անջնջական կանոնս յաւիտեանս յարակայեաց. (Նար. ՟Կ՟Է. եւ Նար. մծբ.։)
to be permanent, stable, to continue, to last, to be perpetual, to endure for ever.
· Calfa
Հանդերձ յաւերժական յաւիտենին յարակայեալ. (Անան. եկեղ։)
Ոչ յարակային ի չարութիւն։ Ապականեալքն վասն այնորիկ նորոգին, որպէս զի (ի) մշտնջենաւորութիւն յարակայեսցին. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Մշտնջենաւորութիւն.
· Calfa
Անփոխական յարակայութիւնք եւ սերտութիւնք։ Ի նմանէ եւ զկեալն եւ զգոլն եւ զյարակայութիւնն ունի. (եւ այլն. Դիոն. ածայ.։)
perpetually burning or burnt.
· Calfa
Յար կիզօղ. միշտ կիզանօղ կամ կիզանողական. եւ կիզեալ, կամ անշէջ բորբոքեալ.
very erudite, learned.
· Calfa
Գրիգորիոս՝ արթուն կոչեցեալ թարգմանութեամբ, յարակիր եւ ներգործական անուամբ. (Վրդն. լուս.։)
to join, to conjoin, to connect, to league.
· Calfa
Ասեն (նեստորականք), թէ Աստուածն բան մարդ յարակցեաց յինքն։ Որք որոշենն յերկուս որդիս զմին Քրիստոս եւ որդի՝ մարդ յԱստուած յարակցեալ ասելով։ Յարակցի եւ աշակերտ առ վարդապետ իւր ըստ ուսումնասիրութեան. (Պրպմ.։)
Դուն ուրեք ասի վասն բնական միաւորութեան.
to follow always, inseparably to accompany.
· Calfa
Աստուածային խաղաղութեան արժանացեալ բանականքս՝ ի ծագման բանին Աստուծոյ, եւ նմին յարահետեւեալքս. (Ասող. ՟Գ. 21։)
continuation, duration, prolongation;
affinity.
· Calfa
Յաւիտենական յարաձգութեամբ։ Յարաձգութիւն ժամանակաւոր էառ մշտնջենաւորութիւն։ Զբոլորին դարձեալ ժամանակի՝ որ ըստ մեզ զյարաձգութիւնն՝ է՛ երբէք զի՛ յաւիտենական անուանէ. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. ածայ.։)
prolonged, continual;
s. gr. preter-imperfect.
· Calfa
Անցեալն՝ յարաձգական, յարակայ եւ այլն։ Բաղազանութիւն ներկային ընդ յարաձգին. (Թր. քեր. ուր կոչի եւ Երկարաձգական։)
ՅԱՐԱՁԻԳ σύντονος, ἑπίτονος contentus, extensus, productus, assiduus. որ եւ ՅԱՐԱՁԳԱԿԱՆ. իբր Յերկարաձիգ. տեւողական. շարունակ. անընդհատ բերեալ.
ՅԱՐԱՁԻԳ, ըստ քերականաց. πατατατικός imperfectus. Անկատար ժամանակ բայի.
very solid, firm;
thick;
dark, obscure;
յարամրի ի ներքո մտանել, to obtrude or introduce oneself by stealth, to insinuate or worm oneself into.
· Calfa
ՅԱՐԱՄՈՒՐ ՅԱՐԱՄՐԻ. գրի եւ ԱՐԱՄՈՒՐ. մանաւանդ ԶԱՐԱՄՈՒՐ, զոր տեսցես. Պնդապէս յարեալ, եւ որպէս թէ յարելով ամրացեալ. խտացեալ. բո՛ւռն. սաստիկ, հոծ. խիտ. խռկեալ. մթագին. մութն. միգամած. որպէս եւ Բուռն առնելով անձին, եւ իբր ընդ նեղ ծակ սպրդելով ի մթան, կամ ի մուր ծխոյ. որպէս յն. βίαιος, -ον , γέμων violentus, violentia եւ plenus, onustus եւ ἁχλή tenebrae, caligo եւ այլն. (ստոյգ նշանակութիւնն հայկական բառիս է եւ եւս ստուգելի այլուստ. լծորդ է եւ յն. ) ἡρέμα sensim, paulatim, laute, tacite ). cf. ՈՏՆԽԹԻ.
to denominate, to name, to call.
· Calfa
Դպիր ի դպրութենէ յարանուանեցաւ, եւ արդար յարդարութենէն. (Դամասկ.) (իմա՛ զայս ըստ տրամաբանից. ուր ըստ քերականաց՝ ի դպիր բառէն ածանցմամբ յարանուն լինի դպրութիւն, որպէս եւ յարդարոյ արդարութիւն)։