obscure, dark;
hidden, enigmatical.
· Calfa
Թէ յաջ կողմ գնասցես, ի տիւ արեգականն. եւ թէ յահեակ, յերեկս կոյս ի խրթինն եւ յարեւմուտս. (Միսայէլ խչ.։)
imperious, haughty, insolent, proud, arrogant, boastful, supercilious, braggart;
haughtiness, pride, arrogance;
—, խրոխտաբար, haughtily, proudly, in a bold manner.
· Calfa
γαῦρος superbus, ferox ἁλαζών arrogans. Յանձնապաստան. սէգ եւ սոնք, գոռ, գոռոզ. մեծաբան. յոխորտ. ամբարտաւան. ամբարհաւաճ. յանդուգն, եւ յանդգնական. ահարկու. համարձակ. անարգել. անվեհեր. վստահ. պանծաձօղ, եւ պանծալն. աթըփ թութուճու, հիւճիւմլիւ, ֆօրթաճը, մաղրուր, քիւսթախ, խօտպին, սէրպէսթ, էօրֆլիւ, ճիւրաէթլի.
Տիրեաց ի վերայ իմ ծառայականն խրոխտ. (Պիտ։)
Բնական է առիւծուն խրոխտ յարձակել ի վնաս մարդկան. (Լմբ. առակ.։)
cf. Խրոխտալիր.
· Calfa
Երիվար բարձրավիզ, խրոխտալիր՝ յարմարական առ ընթացս պատերազմականս. (Արծր. ՟Գ. 12։)
full of haughtiness.
· Calfa
Երիվար բարձրավիզ, խրոխտալիր՝ յարմարական առ ընթացս պատերազմականս. (Արծր. ՟Գ. 12։)
to carry the head high, to bid defiance, to bully, to hector, to gasconade, to brag, to laugh to scorn, to rail at, to use insolent language, to swagger, to be disdainful, overnice, to turn up one's nose at, to be proud, pretentious, defiant, arrogant.
· Calfa
Իմաստասիրել բանականին, խրոխտանալ սրամտականին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Խրոխտամ.
· Calfa
Իմաստասիրել բանականին, խրոխտանալ սրամտականին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
to take up arms, to fly to arms, to arm one's self;
to oppose;
to take up the profession of arms;
ո՞սք երբեք զինուորիցի իւրովք թոշակօք, who goeth a warfare any time at his own charges ? զի գու զինուորիցիս նոքօք զգեղեցիկ զինուորութիւնն, that thou by them mightest war a good warfare.
· Calfa
στρατεύω, στρατεύομαι milito Ի զինուորութիւն գրիլ՝ մտանել. զօրական լինել.
militia, arms, profession of war;
army;
armament;
tactics;
soldiership;
մտանել, գրիլ ի —, to enlist;
— հրեշտակաց, զուարթնոց, անմարմնոց, choir, or host of angels.
· Calfa
στράτευμα, στρατιά, στρατεία militia, exercitus Զինուոր գոլն. կարգ եւ իշխանութիւն զինուորաց. եւ Գունդ կամ խումբ նոցա. զօրականութիւն. եւ Զօր. որ եւ Զօրութիւնք ասի՝ մանաւանդ վասն երկնային զօրաց.
Կատարել զպարտս զինուորութեան։ Այնպիսի պատուական զինուորութիւնն հասանէր ի չարաշուք անարգութիւն. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Բ։)
Զինուորութիւնք վերնականաց։ Զինուորութեամբ զուարթնոցդ։ Նախամարտիկն զինուորութիւն երկնային պարուն։ Խափանեսցին ամենայն դիմամարտութիւնք զինուորութեանց դժնեայ մատնչին. (Նար.։)
nature, substance, state of a thing.
· Calfa
ԶԻ՞ՆՉ τίς;
τί;
quis, quae, quid? Անուն հարցական, կամ իբր հարցական, զի՛նչ, զի՛նչ ինչ։ Առընթեր ներգործական բայից է որպէս հայցական բառիս Ի՞նչ այսինքն զո՞ր կամ զո՞րպիսի. ի՞նչ, ի՞նչ բան.
Առընթեր էական բայից եւ չէզոքաց՝ կամ առանց բայի, է ուղղական. իբր Ո՞ր կամ ո՞րպիսի ինչ. ո՞ր բան, ո՞ր.
Զի՞նչ բան բաւական լիցի ասելոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Բժշկացն պաշտօնն զի՞նչ գործոյ գործակից հանդիպիցի գոլ պաշտօնական. առողջութեան։ Եւ նաւակառուցաց պաշտօնն զի՞նչ գործոյ գործակից պաշտօնական իցէ. նաւու. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
ԶԻ՛ՆՉ, կամ ԶԻ՛ՆՉ ԵՒ. ԶԻ՛ՆՉ ԵՒ ԻՑԷ. Անորոշ հարցական, Որ ի՛նչ միանգամ. զոր ինչ եւ իցէ. զի՛նչ ինչ.
calmness, tranquillity;
subsiding;
condescension, connivance, deference;
indulgence.
· Calfa
Տնօրէնութիւն՝ ո՛չ է սեպհական գործ, այլ զիջումն ի պէտս հօտին։ Ճմլեցուցեալ խանդաղատեսցուք զԱստուածային կամացդ սաստն ի զիջումն եւ յողորմութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Զիջութիւն.
· Calfa
Տնօրէնութիւն՝ ո՛չ է սեպհական գործ, այլ զիջումն ի պէտս հօտին։ Ճմլեցուցեալ խանդաղատեսցուք զԱստուածային կամացդ սաստն ի զիջումն եւ յողորմութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
to deny, to retract, to refuse, to deprive, to rocain.
· Calfa
ԶԼԱՆԱՄ կամ ԶԸԼԱՆԱՄ. ἁποστερέω, στερίσκω , στερέω, ἁδικέω, πλεονέκτω privo, spolio, orbo, fraudo, injuriam facio συκοφαντέω defraudo (Արմատն է յայլազգականն, զիւլ, զուլմ, կամ ի հյ. ծոյլ՝ ի լնուլ զիրաւունս) Որպէս Զրկել. անիրաւել. դրժել. հատանել զիրաւունս. անտես առնել. յետնել. պակասեցուցանել. մերկել. կողոպտել. նենգել. խարդախել. զրկանք ընել.
Զփրկականն ոչ զլանայ մերձ դնել զբանս. (Իգն.։)
denial;
recantation, refusal;
wrong.
· Calfa
Այսպիսիքս տան պատճառ վայրապարաց զրպարտողաց մարդկան ի զլացութիւն եւ ի զրախօսութիւն տէրունական գրոցն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 4։)
cf. Զլացողութիւն.
· Calfa
Այսպիսիքս տան պատճառ վայրապարաց զրպարտողաց մարդկան ի զլացութիւն եւ ի զրախօսութիւն տէրունական գրոցն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 4։)
cf. Զլացողութիւն.
· Calfa
Այսպիսիքս տան պատճառ վայրապարաց զրպարտողաց մարդկան ի զլացութիւն եւ ի զրախօսութիւն տէրունական գրոցն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 4։)
to be vexed, grieved, concerned, moved, soured, exasperated;
— գինւով, to intoxicate, to get drunk.
· Calfa
Զի եւ հարք յաղագս մանկանց զանբժշկականն ախտացելոցն խռովին եւ զկծին. (անդ։)
s. pl. consequences;
accessories.
· Calfa
ἁκολουθία, ἁκολούθησις consequentia, secundarius Հետեւանք. հետեւութիւն. հետեւորդ. երկրորդական.
cf. Ցեցակեր.
· Calfa
Յիւրեանց ժանկոյ անտի մաշին, եւ ցեցակերեալք եւ բոտոտակերեալք ապականին. (Թղթ. բարուք.։)
onager, wild ass;
— խանչէ, the — brays.
· Calfa
Յագեսցին ցիռք ի ծարաւս իւրեանց։ Միթէ տարապարտո՞ւց խանչիցէ ցիռ։ Հանգոյն է ցռոյ անապատականի։ Ցիռք ի դաշտս ծծեցին զօդս։ Ընդ ցիռս բնակութիւն նորա։ Ուրախութիւն ցռուց։ Եղիջիք իբրեւ զցիռ յանապատի.եւ այլն։
briar, bramble;
pimpernel, burnet;
smilax, rough bindweed;
cf. Գի;
ցրդոյ պտուղ, juniper-berries.
· Calfa
Ցրդոյ պտուղ, կամ ցրդւոյ պտուղ, կամ ցրդի պտուղ կոչի անդ ռամկական ձայնիւ ափուլ, աբհուլ կամ աբհոլ. որպէս յն. ἅρκευθις bacca juniperi maturitate nigrescens.
pale, stake, pile;
peg, pin;
upright, erect, straight;
acute, sharp;
դատապարտել ի —, to sentence to be empaled;
հանել, վարսել ի —, to empale.
· Calfa
Զբնական պէտսն արտաքոյ բանակին ասէ վճարել, եւ ցցով ծածկել. (Վրդն. օրին.։)
bull-headed;
Bucephalus;
bull-head.
· Calfa
βουκέφαλος bucephalus, taurino et magno capite praeditus. Զուարակագլուխ. ունօղ զգլուխ հանգոյն ցլու կամ զուարակի. որ է սեպհականեալ մակդիր ամեհի երիվարի մեծին աղեքսանդրի.
steer, bullock;
pn. Tzelig.
· Calfa
Ցուլ փոքրիկ. զուարակ. մականուն եդեալ մարդոյ.
Ամրամն այն անուանեալ, որ ստ ուժեղականութեան անձինն՝ ցլիկ ի բազմաց յորջորջիւր։ Ամրամն այն՝ ցլիկն յորջորջեալ. (Յհ. կթ.։)
here & there.
· Calfa
Առ նովաւ՝ ցնդաբար բերեցելոց հոմերականաց հագներգութեանցն, կա՛մ եղեւ նմա ժողովել. (Անյաղթ պորփ.։)
to dissipate, to disperse;
to volatilize, to exhale, to evaporate, to vanish;
— զմիտս ուրուք, to distract, to divert from, to turn from or away;
— զոք յարտօսր, to excite a person's compassion, to move, to affect.
· Calfa
Ոչ ոսկի այլոցն ցնդելով։ Նետս անոյժս ի վերուստ ի խոնարհ զմարդկաւն ցնդէին։ Ի կուսական ի ստեանցն ցնդել զկաթն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։ Ագաթ.։ Թէոդոր. մայրագ.։)
to be dissipated, dispersed;
to be turned to vapour, to be evaporated, volatilized, exhaled;
tobe in one's dotage, to twaddle, to dote, to get heedless;
— յարտասուս, to melt in tears;
— մտօք, to be wrapt or absorbed in contemplation, to be absent in mind, inattentive.
· Calfa
Զնորին արարածն ի մեղս եւ յապականութեան եւ ի մահու ցնդեալն՝ ինքեամբժողովեալ նոր պատկերաւ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Այլք յայլ ինչ յածմունս անկեալ ցնդին ժամանակաւ եւ իրօք։ Ապականին եւ ցնդին։ Յանհուն երկբայութիւնս անկեալ ցնդի։ Իբր ընդ վիմեղէն լերին պնդութեան բաղխեցեալ ցնդին։ Ի չափողէ զերծեալ ի ձեռանէ ոլեռն՝ գնդատեսակ գոլով՝ ցնդի. (Արծր. ՟Ա. 2։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։ Անյաղթ պորփ.։ Նար. ՟Լ՟Է։ Մխ. առակ.։)
to rejoice, to be joyful, to be transported with happiness, to be full of merriment.
· Calfa
Սուրբ երրորդութիւնն ցնծացեալ բերկրի յանտրտմական յիւրում էութեան։ Բերկրեալ ցնծան ի յաւիտենական ուրախութիւնսն. (Եղիշ. ՟Ա։ Խոսր.։)
to rejoice, to gladden, to make joyqus, to exhilarate, to delight.
· Calfa
Արդ ցնծացո՛, խնդրէ, զտառապեալս ի մարմնական ախտիցս զհոգեկան ոսկերս՝ իմանալի յուսոյդ ուրախութեամբ։ Ցնծացուցանես զբարեսէր բնութիւնս յերկնային բարութիւնսդ. (Լմբ. սղ.։)
giddiness, delirium, raving, vertigo, frenzy, madness;
phantom, shadow, whimsical fancy, vision, illusion, imagination, fantasy, chimera;
— անդոհականք, անժպիտք, horrible visions, fantastic apparitions.
· Calfa
to be delirious, deranged or light-headed, to feel giddy, dizzy, to be crazy, to talk nonsense, to rave;
to be beside oneself, to wander, to run mad;
to create oneself illusions, to build castles in the air.
· Calfa
Ցնորեալ ի տրփական ցանկութենէ. (Խոր. ՟Ա. 14։)
Անմտին՝ որ յագահութիւնս ցնորի։ Այսինքն՝ որ քան զնոսա լաւագոյնք էին, յայսպիսի իրս ինչ ոչ ցնորէին։ Արանց աշխարհականաց յայսպիսի ցնորս ցնորիլ թերեւս իցէ մարթ պատշաճի։ Ոչ թողու վասն նոցա մեծամեծ ինչ ցնորս ցնորիլ. (Նախ. ժող.։ Ոսկ. յհ.։)
wandering of mind, delirium, folly;
illusion;
distraction.
· Calfa
Տղայոց մտաց արդարեւ այսպիսի ցնորմունք։ Գիշերական ցնորմունք անվայելուչք. (Բրս. կրօն. եւ Բրս. հց.։)
to piece, to patch.
· Calfa
Ըստ ամաղութեան քո ըսթարումն ցնցոտեցից փաղպիական. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Ցոլամ.
· Calfa
Կամին կայծական ի մեզ չարեաց լինել բոց, որ բորբոքի, եւ ի վեր ցոլանայ. (Առ որս. ՟Ա։)
corn-merchant, corn-chandler;
seedsman.
· Calfa
σιτοπόλης, σιτοκάπηλος venditor frumenti, negotiator frumentarius, propola frumenti. Վաճառօղ կամ վաճառական ցորենոյ.
as long as, during, whilst;
ցո՞րքան, until when ? how long ?
· Calfa
Ցորքան ասացեալ հարկքս տուեալ լինին, կայ մնայ թագաւորացն հաստատուն զօրավիգն օգնականութեան։ Ցորքան եմք ի մարմնի, յայնպիսի եւ յայնքան բարիսն ոչ վայելեմք։ Ցորքան նափորտն սրբութեան փակէ զնա շուրջանակի, փոխանակ Աստուծոյ է. (Փիլ. իմաստն.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։ Յհ. կթ.։)
showing, indicating;
indicator, sign, mark, token;
catalogue, index, table, list;
repertory;
Ritual;
hand, index;
coefficient;
— վաճառուց, inventory;
— մեռելոց, table of mortality;
— կերակրոց, bill of fare;
— արգելեալ գրոց, index ex-purgatorius, list of prohibited books.
· Calfa
ՑՈՒՑԱԿ. Ցանկ բանից գրոց. մանաւանդ Մաշտոց գիրքն ցուցիչ ամենայն կարգաց եկեղեցական օրհնութեանց.
to shew, to indicate, to designate, to point out;
to cause to be seen or known, to expose, to declare, to represent;
to demonstrate, to proof;
— զանձն թէ աստուած, to pretend to be a god.
· Calfa
Առաջին զվկայիցն ցուցանէ բանս, եւ ապա զամենայն բարեպաշտաց։ Չէ բաւական ասէ փախչելն միայն ի չարեաց, այլեւ գործս բարեաց ցուցանել։ Ցուցէ՛ք ոչ լոկ ապաշխարութիւն, այլեւ պտղովն հանդերձ. (Շ. մտթ.։ Իսկ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7. ցուցանելի ասի իբր ցունցանօղ։)
exposition;
indication;
demonstration, proof.
· Calfa
Որպէս ցնորիւք ինչ ցուցումն արարեալ։ Գործարանականին մարմնոյ ցուցման։ Ցուցմամբ երեւեցելոյն ի ձեռն չարչարանացն եւ յարութեանն։ Մարդ ըստ մեզ տկարութեամբք, եւ Աստուած առ ի ցուցմանէ անմահութեանն. (Աթ. ՟Դ։)
to jut out, to project, to protrude;
to spout or rush out.
· Calfa
Եւ իբրու ոչ փութանակի զօրէր զերծանել, բացանցութեանց սոցա յերկիւղէ ցռկեալ լուծական ըզորկաղութեամբ. այսինքն բացմամբ ծակտեաց թորեալ. (Մագ. ՟Կ՟Ա։)
dispersedly, here & there;
— արկանել, to scatter about.
· Calfa
(ի գործիականէ բառիս Ցիր) Ցրուելով. սփռեալ այսր անդր.
to disperse, to dissipate, to scatter, to spread;
to rout, to disperse, to put to the rout, to destroy;
— զտառս, to distribute the letters, to take down the types;
cf. Ցրեմ.
· Calfa
Զխաւար լոյսն ցրուէ եւ հալածական առնէ. (Շ. բարձր.։)
to become cold, to grow cool, chilly;
to be seized with cold, to catch cold;
to become lukewarm, to grow cool;
to talk nonsense, to prate
· Calfa
Ներհական է ջեռնուլն ցրտանալոյն։ Ոչ քաղցեաւ, եւ ոչ ծարաւեցաւ, եւ ոչ ցրտացաւ։ Ի բաց եկաց ի լուսոյ, եւ ցրտացաւ ի ջերմութենէն։ Զցրտանալն ի հեշտ ցանկութեանց աստի. (Արիստ. ստորոգ.։ Ճ. ՟Զ.։ Շ. բարձր.։ Վրդն. ծն.։)
to cool, to chill, to freeze;
to cool.
· Calfa
Ջեռուցանելն ցրտացուցանելոյն ներհական է. (Արիստ. ստորոգ.։)
Զբոց հնոցին ցրտացուցեր։ Ցրտացուցանէ զախտին ջերմութիւն։ Մի՛ վասն որոյ նիւթականիս ի հրոյ սիրոյն Քրիստոսի ցրտացուցանէք զոգիս. (Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. ժղ.։ Շ. ընդհանր.։)
cold.
· Calfa
Ի չոր եւ ցուրտ բնութեան հողոյ՝ որ ստորացան, ցրտին եւ գէճ բնութիւն ջրոյ՝ որք խառնեցան ... ուստի աղբերք ցրտին բղխեն եւ սառնական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
dispersion,
· Calfa
Յոքնականք ի վերայ եզականացն ասացեալ. որգոյն, խոյարօնք, ցրօնք. (Թրակ. քեր.) (յն. աթենք, թեբայք)։
singing a song or ballad.
· Calfa
(ի Ցուց բառէն) Ասացեալն իբր զցուցս աշխարհական երգոց.
to dew;
to bedew, to sprinkle or cover with dew, to besprinkle, to wet, to water;
— անձրեւ, to rain;
— արտօսր, to shed tears, to weep;
— բերանով, to sprinkle with the mouth;
ցօղէ, the dew falls;
ամպք զօղեցին ջուր, the clouds melted in rain.
· Calfa
Ցօղեաց ի վերայ գերեզմանի նորա գեղ ինչ բժշկական. (Հ. կիլիկ.) (որպէս կաթել կամ բղխել)։
the thirty fourth letter of the alphabet and the seventh of the vowels;
seven thousand;
seven thousandth;
It is used both as a vowel & as a consonant. As a vowel for example in the words իւրաքանչիւր, ուխտ, etc., and as a consonant in the words հաւատ, սեաւ, հիւանդ, etc.;
It is only used as a medial final letter, sometimes serves for the consonant վ, for instance : օթեւան — օթեվան, երիւար — երիվար, վաւաշ — վավաշ, etc, or for the diphthong u, as, հւսւտ instead of հիւսիւս;
There is no proper word beginning with this letter, but on account of its affinity with the letter հ, it is sometimes substituted for it;
Joined with ի (իւ), it is generally pronounced like the French u as : դիւր, հիւր, դիւթ, & preceding the ո (ու) is pronounced like the English ou. Preceded also by ա (աւ), was anciently pronounced o as : աւրհնեմ — օրհնեմ, աւր — օր;
It is sometimes used instead of the suffixes ի & յ as : ւայդմանէ — յայդմանէ, ւիւրաքանչիւր — յիւրաքանչիւր;
In poetry, it is sometimes used instead of the conjunction եւ or ու.
· Calfa
իսկ ի հին քերականութեան յն. եւ հյ. ի բաց ձգի մերս տառ բաղաձայն վ, եւ դնի միայն բ. զի β տառն յն. փոխադրի ի բ. զոր օրինակ վասիլիոս՝ է ըստ մեզ բասիլիոս կամ բարսեղ. եւ ի կարգի ձայնաւորաց միայն դնի υ , ւ, որպէս սուղ, եւ ստորադաս. ուր առաջադիր անուանին ա, ե, է, ը, ի, ո. պատճառն ի վերայ բերի ըստ համեմատութեան յունին՝ այսպէս.
Առաջադիրք ասին, վասն զնախադասելով զինիւն եւ զհւնիւն (այսինքն զինի տառիւ, եւ զհիւն տառիւ), շաղաշար կատարեն. որպէս աւ, աի։ Եւ ստորադասք ն ի նոցանէ երկու, ի, ւ. եւ ինդ է՛ ուրեք, ուր վաղդասական է, քան զհեւնդ (այսինքն զհիւնդ). որպէս յիմաստութիւնդ եւ յարդիւն. ուր յայտ է թէ գործիականն բառիս յարդ, յարդիւն, ոչ է շփոթելի ընդ ձայնդ յարդիւնս, յարդւնս։ Իսկ յարդիւք յոքնակ՛՛. ո՛չ է հնչելի յարդիվք, այլ՝ այլ՝ յարդեուք։
Ւիւիի յօդական միայն է տառ, բայց զոր յօդէ՝ քեզ խըրա՛տ առ. (Շ. այբուբ.։)
Պսակ ետուր դու յաղթողին, ւառողջութիւն յոյժ հիւանդին։ Ի յօրինակ աղբեր կողին, ւառաքելոցըն քարոզին։ Յանփուտ փայտից պատեալ ոսկին, անապական մարմնոյ քոյին՝ ւաստուածութեան օրինակին։ Աներեւոյթ հակառակաց, ւերեւելի մարդկան չարաց. (Յիսուս որդի.։)