cf. Անկողին.
Ընկողինք նորա տէգք սրեալ։ Ի սենեկի ընկողնոց. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 21։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 2. (յորս այլ օրինակք գրեն Անկողին)։)
to stretch, to lay down, to put to bed.
ԸՆԿՈՂՄԱՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ որ եւ գրի ԸՆԿՈՂՄՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. κοιμάω, κοιμίζω in lecto colloco Կողմանեցուցանել. հանգուցանել ի մահիճս. տարածել յանկողնի. ննջեցուցանել. պառկեցընել.
Ընկողմանեցուցին զնա (զմեռեալն) ի գահոյսն. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Զ. 14։)
to stretch ones self in bed, to lie down, to go to bed.
ԸՆԿՈՂՄԱՆԻՄ կամ ԸՆԿՈՂՄՆԻՄ ԸՆԿՈՂՄԻՄ ԸՆԿՈՂՆԻՄ. κλίνομαι , κατακλίνομαι, ἁνάκειμαι decumbo, reclinor, recumbo, jaceo Կողմանիլ. հանգչել. ի մի կողմն անկանիլ. անկեալ դնիլ. ննջել յանկողնի. պառկիլ.
Ի հոգիս փրկելոցն հանգչի եւ ընկողմանի երկնաւոր թագաւորն. (Նիւս. երգ.։)
Մի՛ ընկողնեսցի զգիշերն ամենայն։ Ի տեղի իւր ընկողնեսցի. (Կանոն.։)
Եթէ զշնորհս ունէիր, թերեւս հպարտանայիր, եւ ընկողնէիր ինչ. (Ոսկ. եբր. ՟Գ.) այսինքն ընդողնէիր, անկեալ դնէիր յանհոգս, կամ վատթարանայիր. յն. յեղաշրջէիր։
going to bed;
the hack of a chair.
ԸՆԿՈՂՄԱՆՈՒՄՆ. ἁνάκλιτον recubitorium Յենարան գլխոյ յաթոռն, կամ թիկանց ի գահոյս.
Ոմն սիւն, եւ ոմն խարիսխ լինի, եւ միւսն առ ի գլխոյն մասին (որ) ընկողմանումն անուանի. (նիւս. երգ։)
որ եւ գրի դարձեալ անդ ԱՆԿՈՂՄԱՆՈՒՄՆ։
bed-fellow;
— լինել, to be a partisan.
Յընգողնակցէ քումմէ պահեա՛ զբանս. (Ոսկ. ի հերոդ.։)
made like a nut.
ԸՆԿՈՒԶԱԶԱՐԴ ἑκτετυπώμενος καρυΐκως exsculptus in modum nucum որ գրի եւ ԸՆԿՈՒԶԱՁԵՒ. Յօրինուած զարդու ի ձեւ ընկուզի.
cf. Ընկուզենի.
Ի պարտէզս ընգուզեացն իջի. (Երգ. ՟Զ. 10։)
Յառաջագոյն բոյս արձակէ ընկուզի, եւ յետոյ ծաղկէ։ Ոչ եթէ անգէտ եմ ընկուզւոյդ անուան. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
Գաւազանն՝ նշանակ խրատու. ընգուզին՝ լուսաւորութիւն բանին. գաւազան՝ խաչն, ընգուզի մկրտութիւնն. (Մխ. երեմ.։)
to reject;
to draw back, to pull back;
to subdue;
to roll.
ԸՆԿՐԿԵՄ ἁναποδίζω retroago ταπεινόω subigo եւ այլն. գրի եւ ԸՆԳՐԿԵԼ՝ նովին հնչմամբ. Ընդ կրուկն նահանջել. յետս կասեցուցանել կամ ձգել կամ դարձուցանել. շրջել եւ կորացուցանել ըստ կամի. նկուն առնել. ընկճել. ետ դարձընել դէպ ի կռնակը, քշել, տակը առնել.
Տէր ընկրկեաց ինձ զզօրագոյնսն քան զիս. (Դատ. ՟Ե. 13. յն. խոնարհեցոյց։)
Եւ ընկրկեալ անիւն ի գուբն. (Ժող. ՟Ժ՟Բ. 6. յն. հոլովեալ։)
Արիանամ, եւ վատթարագոյնս ընկրկիմ։ Ընկրկին չարութեանցն գունդք։ Իբր երասանաւ ընկրկեալ։ Տապալեցին ընկրկեցին. (Նար.։)
choke-weed, orobanche.
ուր դարձեալ գրի.
leopard skin.
Մորթ ընձու. եւ Զգեստ ի մորթոյ անտի։ (Կանոն.։)
gift, present, drink-money.
Յորմէ Ընձայ, Ընծայ. Տուրք ի ձեռանէ. նուէր. եւ Պարգեւ. բարի ձեռք. իտ. mancia, buona mano
Աստուածայինքն ամենայն՝ պարգեւք են եւ տուրք եւ ընձեռայք. տպ. ընծայք. (Խոսր.։)
to consign, to place in the hands of some one;
to lend, to give;
to undertake, to prove;
to transmit, to refer, to leave in writing.
ԸՆՁԵՌԵՄ ἑγχειρίζω, παραδίδωμι trado որ եւ ԸՆԴՁԵՌԵԼ. Ձեռն ի ձեռանէ տալ զիմն. կարկառել. աւանդել բանիւ կամ գրով. փոխանցել. շնորհել. պարգեւել. ընծայել. մատուցանել. մատակարարել. առթել. տալ.
Եթէ կորուսանէ բանն, առաւել եւս գործն ընձեռէ կորուստ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զիա՞րդ զիս ինքն առ ձեռն պատրաստ ընձեռեցից յաղագս Աստուծոյ բանիցն. (Առ որս. ՟Բ։)
Ըստ քերթողական հրահանգացն ընձեռել։ Քաղդէացւոց մատեանքն մեզ ընձեռեցին. (Յհ. կթ.։)
Զդատաւորական աթոռն ընձեռեսցես ի թագաւորացն։ Զդատաւորական իշխանութիւն ընձեռիցէ՛ք։ Որոյ զամենայն աշխարհաց դատաւորական իշխանութիւնն ընձեռեալ էր. (ՃՃ.։)
Ո՛չ եթէ զոր կամեցարդ, այլ զոր ընձեռեցար (յԱստուծոյ), քարոզեցեր։ Զստորասոյզսն ընձեռելով՝ ի խորին խաւարի թաքիցեն. (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. բագն.։)
Որք ի կակղագոյն նիւթիցն յոմանս ընձեռեն ձեւ ինչ տպաւորել. (Պղատ. տիմ.։)
giving;
tradition, treatise, discourse.
παράδωσις traditio Տըւչութիւն. աւանդութիւն. (իրօք, բանիւ, գրով).
Ուսմունս եւ ընձեռութիւնս եւ վարդապետութիւնս։ Ըստ իւրաքանչիւր ազգի հրամանի եւ ընձեռութեան. (Փիլ. լին. ՟Դ. 209։ Փիլ. ել. ՟Ա. 1։)
sucker, bud, shoot, spring, button, gem.
Ծիրանածայր ընձիւղք եւ երփնագեղք. (Նար. առաք.։)
to bud, to shoot, to put forth, to sprout, to germinate, to blossom.
Թզենի ընծիղեաց (կամ արձակեաց) զբողբոջ իւր. (Երգ. ՟Բ. 13։)
Ի չարաչար արմատոց անտի չարագոյն ընծիւղեալ շառաւիղ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
budding, sprout.
Զգովութիւն բարեբարոյս (կամ բարեբոյս) բեղնոյ ընծիւղման նորա, որ ի պարարտ անդաստանի հոգւոջն երեւէր. (Յհ. կթ.։)
to unclose, to blossom, to be born;
to dawn, to appear, to show one's self.
ἁνατέλλω orior Ծագել, բղխել. (լծ. ընդ Ընձիւղիլ, եւ Ընծուիլ).
Յարեւելս կոյս է տնկագործութիւն դրախտին. քանզի ոչ եթէ մտանէ եւ սուզանի եւ շիջանի, այլ միշտ բնաւորեցաւ ընձուել ուղիղ բանն ... որպէս ծագեալ արեգակն. (Փիլ. այլաբ.։)
Խունկեղէգն, որ յարմատս եղեգան ընձուի. (Վրդն. ել. (նոր ձեռ. ընծայի)։)
to deprive one of his property, to despoil, to exhaust, to extenuate, to reduce to the last shifts;
to be deprived of one's property.
avaricious, greedy, desirous.
Որք ընչաժողովից վտանգք են. (Բրս. ապաշխ.։)
to exist, to be created.
Ինչ մի լինել. էանալ եւ գոյանալ.
loving riches, avaricious, greedy, covetous;
— լինիմ, — սիրեմ, to hoard up, to save sordidly, to be niggardly.
φιλοχρήματος, φιλοχρήμων cupidus pecuniae, avarus Սիրօղ ընչից. արծաթասէր. ագահ.
Ծանրագոյնք են ընչասիրացն ողորմութիւնքն. (Մանդ. ՟Ը։)
Համբաւեալք իբրեւ զընչասէրս. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Մի՛ ոք ընչասէր լինիցի ի սակս մանկանց, զի փարթամագոյն մնացուսցէ զսոսա. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Մի՛ ասիցես, թէ ոչ պոռնկիմ. զի ահաւասիկ ընչասիրես. (Ոսկ. գծ.։)
passion for riches, avarice, avidity, greediness.
φιλοχρηματία pecuniae cupiditas, avaritia Սէր ընչից. արծաթսիրութիւն. ագահութիւն.
Ի ձեռն ընչասիրութեան եւ իշխանասիրութեան յամբարտաւանութիւն վարեցար. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։)
Ագահութեանն (ընդդէմ դնել) զչափաւորութիւնն, ընչասիրութեանն՝ զարհամարհանս. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Զցանկութիւն՝ ընչասիրութիւնն քաղցեալ պահէ. (Լմբ. պտրգ.։)
rich, fortunate, mouicd, opulent;
loaded with riches;
— լինել, to be rich, to have one's nest well feathered;
անթիւ —, very wealthy, extravagantly rich;
ըստ երկրի մասանց —, well off, in easy circumstances.
Ոչ ընչաւէտ իբրեւ զնա (զԱստուած), որոյ իւր են ամենայն ստացուածք երեւելիք եւ աներեւոյթք. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Որք միանգամ ըստ երկրի մասանց ընչաւէտք. (Անյաղթ բարձր.։)
Ունիս ընչաւէտ հոգեւոր մեծութիւն. (Վեցօր. ՟Ը։)
to be enriched, to become wealthy.
Մինչդեռ առողջ ես եւ ընչաւետանասդ, չարչարեցելումն օգնեա՛. (Ածաբ. աղք.։)
riches, abundance of wealth.
avaricious, niggardly, miserly, sordid.
Քաղցեալն առ ինչս. ընչասէր. անյագ ագահ.
Ընչաքաղցիցն եւ օգտածարաւեացն. (Ագաթ.։)
Ըստ ընչաքաղցն լինելոյ եւ օգտածարաւ. (Յհ. կթ.։)
cf. Ընչաշատ.
Յարեսցի՛ս ի գերեզմանս ... ո՞վ աղքատն, ո՞վ ընչեղն. (Բրս. հայեաց.։)
cf. Ընչաւէտանամ.
Որ ճշմարտապէս ճոխանայ (Աստուած), ո՛րքան շնորհէն, այնքան ընչեղանայ. (յն. մնայ ընչեղ գոլով)։ Փոխ առնլով ոչ ընչեղասցիս. (Բրս. ապաշխ. եւ Բրս. վաշխ.։)
created;
visible, sensible.
Յոչնչէ եղեալ ինչ. գոյաւոր, երեւելի (ըստ յն)
cf. Ընչաւէտութիւն.
Աղքատութիւն եւ ընչեղութիւն յետոյ ի ներքս եմուտ։ Լաւաագոյն է ընչեղութիւն զոր ի ձեռս ունին, քան զոր երազողք ստեղծանեն։ Կեանք մարդոյ ոչ ի դրժելի ընչեղութենէ ստացուածոցս, այլ յիմաստութենէ լինին ... եւ ոչ հանճար՝ ընչեղութեան հաղորդել սովորեաց. (Ածաբ. աղք.։ Ածաբ. կարկտ.։ Ածաբ. ժղ.։)
Ո՞ւր ի գիրս գրեալ ընչեղութեան նշանակքն. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
why ?
Դու անմտութեամբ զսպառնալիսն օրէնք ընչո՞ւ ընկալար. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Արմատաքի.
Խոզք բրէին պատառէին բազում ունջս որթոյ, արմատաքի խլէին եւ զտաշտն գլխովին եւ զբազուկ ընջովին. (Բուզ. ՟Դ. 8։)
to have affinity, to approach
Ընտանենալ. մերձաւոր գտանիլ.
to seed, to come to seed.
cf. Ընտանենամ.
Արբանեկաց նորուն ընտանասցին։ Ոչ գայլք ընդ գառանց ընտանասցին համակամութեամբ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ըստ ազգակցութեան ընտանացեալք։ Ձեռասուն ընտանացեալ լիցի. (Փիլ. եւ այլն։)
cf. Ընտասուն.
Ընդասուն. ընտանի սննդեամբ. ընդել սնեալ. յն. ընդելագոյն.
Ոչխար ընտանասուն, եւ առիւծ գիշակեր. (Կոչ. ՟Թ։)
familiar, one who is of the family, acquaintance, intimate friend.
Երանի՛ որ ունիցի զաւակ ի Սիովն, եւ ընտանեակք իցեն նորա յԵրուսաղէմ. (Ես. ՟Լ՟Ա. 9.) (այսպէս եւ յն. իսկ յեբր. թանուր. որպէս թոնիր. լծ. ընդ թանըմագ, իբր ծանօթ)։
Զտառապեալ ընտանեակսն թափել ի բռնութենէ. (Ագաթ.։)
familiarly, domestically, confidently.
Ընտանեբար խօսէր ընդ նմա (Աստուած ընդ Աբրահամու). (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Ոչ զոք ունիմ համաշունչ, եթէ ընտանեբար հոգայցէ վասն ձեր. յն. հարազատաբար. (Փիլիպ. ՟Բ. 20։)
familiar;
— կեանք, domestic life.
Ընդդէմ պատահեն համբուրական եւ ընդանեկան գեղեցիկ տեսլեան պահոցն. (Ոսկ. ապաշխ.։)
to familiarize one's self, to grow tame, familiar with, to keep company, to frequent, to communicate;
to get inured, to accustom one's self;
անապատի —, to be accustomed to a hermits life;
— կանոնի հաւատոց, to observe the precepts of the Faith.
ԸՆՏԱՆԵՆԱՄ կամ ԸՆԴԱՆԵՆԱՄ. οἱκειοῦμαι, ἠμεροῦμαι familiaris vel domesticus reddor, adjungor, concilior, mansuefio որ եւ ԸՆՏԱՆԱՆԱՄ, կամ ԸՆԴԱՆԱՆԱՄ. Ընտանի, եւ ընդել լինել. մերձաւոր, եւ վարժ գտանիլ. կցորդիլ. մօտիկ ըլլալ, մասնակցիլ.
Գազանս՝ ի մարդկանէ ընտանենալ պարտ է. եւ բազում անգամ գիտացի ընտանեցեալս՝ առիւծս, ինծս, արջս, ոչ միայն առ կերակրօղսն՝ վասն հարկաւորացն շնորհի, այլեւ առ այլսն։ Սիրէ զյանդիմանօղսն, եւ ընդ խրատօղսն առաւել ընդանենայ. (Փիլ.։)
to render familiar, to tame, to civilize, to humanize;
to accustom.
(Ծերքն յարագիլս) ըստ արժանի հասակին ընտանեցուցանելով՝ յաննախանձ առատութեան կեան. իմա՛, հանդարտելով զանձինս ի տան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
familiarity, confidence, communication, frequeutation;
habit;
intimacy;
friendship;
— ընդ կնոջ, carnal intercourse with a woman;
յ— կոչել, to domesticate, to tame.
ԸՆՏԱՆՈՒԹԻՒՆ կամ ԸՆԴԱՆՈՒԹԻՒՆ. οἱκειότης, τὸ οἱκεῖον familiaritas, privata necessitudo Ընտանի գոլն՝ ըստ ամենայն առման. մերձաւորութիւն. ազգականութիւն. ծանօթութիւն. հարազատութիւն. նմանութիւն. եւ Ընտելութիւն.
Սատակելի է իբրեւ թշնամի, սակաւ ինչ փոյթ արարեալք ընտանութեան. (Փիլ. բագն.։)
Զընտանութեան անուանսն ի մէջ բերէ՝ զեղբօրն եւ զքեռն. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
female neighbour, intimate friend;
house-maid, servant.
ԸՆՏԱՆԻԱ եւ ԸՆՏԱՆՈՒՀԻ. (յունական ոճով յարմարեալ. ) Հին մամն ազգատոհմին, կամ քոյր նախապապուն.
Մեծ ընտանին, եւ մեծ ընտանիայն՝ նախահօրն եւ նախամօրն. այսինքն որ ի պապէն եւ ի մամէն եղբայր եւ քոյր։ Ընտանի մեծագոյն եւ ընտանուհի, նախահայր եւ նախամայր, եւ որք ըստ նոցին, որք յապոպապէն եւ որք յապոմամէն եղբայր եւ քոյր. (Մխ. դտ. հին ձ։ եւ Կանոն.։)
familiar, brought up in the house;
cf. Ընդասուն.
ԸՆՏԱՍՈՒՆ կամ ԸՆԴԱՍՈՒՆ ԸՆՏԱՍՆՈՒՆԴ կամ ԸՆԴԱՍՆՈՒՆԴ. οἱκῶν οἱκίαν domi sedens Ի տան սնեալ. ընտանասուն. ո՛չ վայրագ. ըստ յն. տնաբնակ. որ նստի ի տան եւ ի մէջ ընտանեաց.
Որ ի Մծբ. գրի.
Ոչ ընդ անձեռնընտելսն հաւասարէ (աղաւնին), եւ ո՛չ ընդ ընդասնունդսն դեգերեալ՝ ծխոյ աղտեղութեամբ ներկանի. (Պիտ.։)
immovable, firm in one place.
Կորուսանեն զբնական ունակութիւնս արագութեան վասն ընտեղակաց խամութեանն շղթայից. (Պիտ.։)
cf. Ընդոծին.
Եւ փոխանակ գրելոյ Ընդածին. այսինքն ընդաբոյս. բնածին. բնաւորական. յն. սեռական. γενικώτατος generalis
by one's self, or itself;
of one's self, naturally;
of one's own head;
of the house, from one's home;
of the family possessions, of one's own wealth.
Զի մի՛ եւս տակաւին աշխատութիւն առնիցէք մեզ, այլ ի ձէնջ իսկ ընդուստ բերիցէք զլուծումն. (գրեալ էր, ընդոստ բերցէք)։ Մայրն թողոյր (զդուստրն) անդէն ընդուստ ի տանն անկեալ պարտասեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11. եւ 27։)
Առաքեալքն ոչինչ գործէին յընտանուստ, այլ այսպէս Աստուծոյ ասէին զամենայն. (ՃՃ.։)
elective, eligible, electoral;
better, singular, exquisite.
Ընտիր. ընտրեալ. լաւ. գովելի. ըրինտ, ընտրած, ջոկած, օրինած.
elegance, goodness, excellence;
examination.
Ընտրականն գոլ. լաւութիւն. եւ Ընտրողութիւն, քննութիւն.
choicest, flower;
—աւ, select, choice, picked;
by choice, by selection;
մանկունք —աւ, the flower of the youth;
կաչառք —աւ, rich or precious gifts.
Ժիրաժիր մանկունս ընտրանաւ զայն յուսումն արուեստականաց տային. յն. ստորակարգելով. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 12։)
Իւղով ընտրանաւ զգլխաւորս օծանէին. (Երզն. մտթ.։)
Զի որ ընտրանաւն ինչ ոք իցէ, աւելի իմն պատուական է, եւ աւելի իմն գութ կայ ընդ նմա այնր՝ որ ընտրիցէն. (Ոսկ. ես.։)
Միւս եւս գիրք՝ մաքառումն ընտրանաւ. ((յն. պէսպէս կամ ընտիր). Եւս. պտմ. ՟Ե. 26։)