castrated, gelded;
eunuch.
· Calfa
Կուրտ ոմն ազգական մանուչէի դեղով սպան զնա. (Վրդն. պտմ.։)
dung, muck.
· Calfa
Ի սուրբ կենդանւոյ միզէ, կամ ի կտտէ ի պատճառս դեղոյ առնու. (Կանոն.։ (Այլ է եւ Կտուտ։))
narrow, strait, close;
narrowness, straitness;
anxiety, grief, distress;
—ք, strait;
defile;
ի — արկանել, հասուցանել, to reduce to distress or to straits, to constrain, to oblige, to compel, to force, cf. Նեղեմ;
to press, to urge, to embarrass;
ի — մտանել, անկանել, to be pinched for means, to be in straitened circumstances, to be reduced to straits, to the last extremity, to be embarrassed, distressed.
· Calfa
Կիսոցն ճրագուն դեղ նեղի լինի (կամ դեղնեղի լինի). (Եզնիկ.։)
cf. Ներմարմնութիւն.
· Calfa
ἑνανθρώπησις, ἑνανθρωπότης assumptio humanae natrae, incarnatio. Մարդեղութիւն կամ մարդանալն բանին աստուծոյ. մարդկութիւն քրիստոսի.
subdivision;
— առնել, to subdivide.
· Calfa
Դիցուք սեւադեղով զգլուխսն եւեթ. եւ կարմրադեղով զմասնաւորս մօտ առ նոսին զներքնաբաժինսն նշանակեսցուք. (Նախ. գծ.։)
description;
picture, painting;
representation, likeness, portrait;
delineation, design, plan, model, form;
style;
text;
cf. Նկարագիծ;
painted;
described;
պատկերակերպ —, portrait, likeness;
— բնութեան, the picture of nature;
ըստ —գրին, literally;
մեկնել ըստ —գրին, to explain literally.
· Calfa
Այսոքիկ ըստ նկարագրին. (բայց թուի թէ առ մարդեղութիւն փրկչին առակաւոր բանս մեզ հայի. Գէ. ես.։)
painting, representation, portrait, image, figure, delineation, sketch;
description;
hypotyposis, imagery.
· Calfa
Ի նկարագրութիւնսն ո՛չ որ զպայծառութիւն դեղոցն ունի, այլ որ զչափաբերութիւն յօդաչափութեանն, նա է գովելի. (Արշ.։)
painted, adorned with paintings;
— տախտակ, picture, painting.
· Calfa
Մինչ ի տախտակի տպաւորեալ նկարապաճոյճ դեղով զձեզ տեսանեմք. (Յհ. կթ.։)
Զսրբութիւն սրբութեանցն հրաշալիս իմն յօրինէ նկարապաճոյճ դեղովք. (Արծր. ՟Ե. 8։)
to paint;
to represent, to figure, to form;
to depict, to describe, to write;
— ի միտս, to imagine, to fancy, to picture to oneself;
— ի գրի, to write, to describe.
· Calfa
Որպէս դեղք զպատկերս նկարեն, եւ շարժմունք անդամոց զբարս մտաց. (Գէ. ես.։)
to breathe, to respire, to puff;
to blow;
to inspire;
to exhale, to emit;
— զօդ, to breathe, to take breath, to respire;
զհուր —, to send forth or emit fire, to break into a volcanic eruption;
— չարախօսութիւն, to whisper in the ears, to accuse in secret;
շնչեսցեն հողմք, let the winds blow;
let the storm rage;
շնչէ հողմն ուժգին, the wind blows hard;
շնչեաց հողմն աջողակ, a fair or favourable wind arose.
· Calfa
Վեսուբ լեառն ի գլխոյ շուրջ զդեղսն եւ զքաղաքսն այրեաց։ Յողիացւոց կղզիսն հուր շնչեալ երեւեցաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
parching by the sun.
· Calfa
Ամենայն ազգ մրգաբերաց, որ ի շորպէ վնասին։ Յաղագս որ շոպ կամ դեղնութիւն դիպի սրտին կամ այգւոյ. (Վստկ. ՟Ղ՟Ե. ՟Ղ՟Է։)
to rouge, to paint the face with rouge, to fard.
· Calfa
Միթէ ի դեղ յօրինիցես, եւ ի ցոյց շպիրիցիս. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
galling on a horse's back, scratch on the withers, excoriation;
wither-wrung, galled.
· Calfa
Վասն ձիոյ ողնտեռի (դեղ). ա՛ռ մրտի տակ, որ է վրացի կոճակ, այրէ՛ եւ լոսէ՛, եւ ի վերայ ցանէ՛. (Վստկ. ՟Յ՟Ի՟Ա։)
to inundate, to cover with water;
to immerse, to plunge, to dive;
to rinse, to wash.
· Calfa
Աղեքսանդրի խնդրեալ ջուր՝ ողողել զբերանն, դարձեալ Յուղղոս զբաժակն դեղով արարեալ մատուցանէ նմա. եւ նորա առեալ, եւ ողողեալ զբերանն. (Պտմ. աղեքս.։)
alive, living;
sound, safe;
complete, entire, integral;
wholesome;
uninterrupted;
— —, alive, all alive, altogether, cf. Կենդանւոյն;
— բովանդակ, wholly, entirely;
— եկիր, welcome ! you are welcome;
— լեր or եր, keep yourself hearty;
God speed you, good bye !
— լեր վարդապետ, hail Master !
— լեր թագուհի, Salve Regina! hail Mary!
— երթ, go in peace, adieu, farewell;
— մնասցեն, let them go to the devil;
— մնա, adieu, take care of yourself, my kind wishes.
· Calfa
to cure, to heal, to restore to health, to free from sickness or any harm;
to complete, to render perfect.
· Calfa
Յետս դարձուցանեմք ի մեզ զողջացուցանօղ դեղսն յիսուսի. (Վրք. հց. ՟Բ։)
lentile;
freckles.
· Calfa
φακός lens, lenticula. գրի եւ ՈՍԲՆ, ՈԶԲՆ. Ընդեղէն շիկագոյն՝ մանր՝ բոլորշի տափարակ՝ երկուստեք կորնթարդ. ոսպ.
who, which, what, that;
որ միանգամ, որ ոք, who, whoever, whosoever;
որք միանգամ, all they who;
որ ինչ, what;
which;
all that;
whatever;
այրն որ գայ, the man who is coming;
զոր դու գտեր, what you have found;
եւ որ չար եւս է, որ չար քան զամենայն է, and what is worst of all;
այրն զոր եմ սիրեմ, the man whom I love;
չգիտէ զոր գործէն, he does not know what he is doing;
յորմէ, whence, therefore;
որ եւ իցէ, whoever, whosoever;
any thing whatever, aught;
որ զինչ եւ իցէ, whatever or whatsoever it may be;
be that as it may;
ընտրեա զոր եւ կամիս, choose which you please;
որոյ աղագաւ, for this reason;
որ բարիս գործէ, գտցէ զբարիս, who acts well will be rewarded;
որ խնդրէ՝ առնու, he who asks will receive;
ժողովեցին որ շատ եւ որ սակաւ, some have gathered much, some little;
հանապազօր մեղանչեմք՝ որ խորհհրդով, որ բանիւ, we continually sin either in thought or word.
· Calfa
Տանին մերձ ի ճշմարտութիւն զորս՝ որք սրբազանից գրոց ոչ են անհաւանք։ Այլ իմն (է) չորեքդեղեանն քան զորս՝ յորոց շարակային. (Պարապմ. ՟Լ՟Թ։ Նիւս. բն.։)
that;
որ զի, that, in order that, so that;
since, as;
կարծեմ որ գայ, I believe that he will come;
որ թէպէտեւ նոքա վեհք են, although they are superior.
· Calfa
Տանին մերձ ի ճշմարտութիւն զորս՝ որք սրբազանից գրոց ոչ են անհաւանք։ Այլ իմն (է) չորեքդեղեանն քան զորս՝ յորոց շարակային. (Պարապմ. ՟Լ՟Թ։ Նիւս. բն.։)
cf. Որիզն.
· Calfa
ՈՐԻԶ կամ ՈՐԻԶՆ. ὅριζα, ὅριζον . իտ. rizo. որ եւ ԲՐԻՆՁ. բրինծ պիրինճ . (յն. լտ. օ՛րիզօն, օ՛րիզա. իտ. րի՛զօ) Ընդեղէն ցորենաչափ սպիտակ ի ջրարբի վայրս. յորմէ կազմի սովորական թան (որպէս ապուր, եւ փիլաւ ).
oryza, rice.
· Calfa
ՈՐԻԶ կամ ՈՐԻԶՆ. ὅριζα, ὅριζον . իտ. rizo. որ եւ ԲՐԻՆՁ. բրինծ պիրինճ. (յն. լտ. օ՛րիզօն, օ՛րիզա. իտ. րի՛զօ) Ընդեղէն ցորենաչափ սպիտակ ի ջրարբի վայրս. յորմէ կազմի սովորական թան (որպէս ապուր, եւ փիլաւ ).
renewing;
a miracle, an extraordinary or marvelous thing, deed or act.
· Calfa
Մին աստուածային նորագործութեամբ, եւ միւսն՝ հաղորդութեամբ ընտանեգունի բնութեան։ Նա զայսոսիկ եւ կանխաւ սքանչելագործեաց, որպէս զի դիւրին մեզ յեղելոցն լինիցի հաւատալ այսմիկ նորագործութեան. (Սարկ. աղ. եւ Սարկ. մարդեղ.։)
their.
· Calfa
Ոչ իւրովք ձեռօքն միայն գործէ, այլեւ նոցայովքն։ Զնոցայսն խորհէին։ Յետ նոցայցն ազգաց սկիզբն։ Յաղագս նոցայցն յաճախ յաջողութեանց։ Ձեռնտու նոցայցն լինելով խաղաղութեան դեղին եւ քաղաքաց։ Տօնակից լինիմք նոցայնցն փոխատրելով ուրախական կրից։ Իմանալ տիրապէս զնոցայնցն (կամ զնոցայցն) իմանալի բնութեանց կարգաւորութիւնս. (Պրպմ.։ Իսիւք.։ Փիլ.։ Պիտ.։ Շ. հրեշտ.։)
pomegranate;
նռան ծաղիկ, flower of wild-tree.
· Calfa
ῤοά, ῤοιά (եբր. ռիմօն ). malum punicum, malagranatum. (պ. ենառ, նառ. որպէս թէ հուր, հրագոյն). Պտուղ գնդաձեւ՝ թագ ի գլուխ, կարմրակեղեւ, եւ կարմրահատ՝ կուռն մարգարտաշար հատիւք. անոյշ, կամ թթուաշ, օգտակար որպէս զդեղ զովարար.
minium, red lead, ruddle, vermilion.
· Calfa
μίλτος, -ον minium, rubrica. (գրի ՆԱՒԹ, այլ չէ՛ պարտ շփոթել ընդ Նաւթի, որ է նէֆթի եաղը ). կարմրադեղ. սուսր. սիղիկոն. նիւթ՝ որ ներկէ ի գոյն գեղեցիկ, որպէս ազնիւ տեսակ կարմիր ներկոյ. ... կամ ... (յն. միլդօս կամ միլդօն, որ թարգմանի եւ բուռ. լտ. մինիում եւ ռու՛պրիգա ).
hurtful, pernicious.
· Calfa
Չարախտական դեղով մեղանաց վարեցաւ ի վնաս անձին եւ հասարակիս։ Զօրէն խելագարեալ բնութեանց ի չարախտականս ի սեւամաղձութենէն. (Պիտ.։)
cf. Չարակնեայ.
· Calfa
Տան զինքեանս պճնութեան ... արակն, եւ այլ ազգի ազգի դեղոց եւ հնարից». (Բրսղ. մրկ.) իմա՛ զկանացի չարարուեստութիւնս առ ի յաչաղել (այսինքն նազար տալ) կամ վնասել աչօք։
meditating or contriving evil, malignant, malicious, bad, wicked.
· Calfa
Չարահնար դեղատութիւն, որում դուք կախարդ ասէք. (Անյաղթ հց. իմ.։)
detesting malice or iniquity, benign, perfectly good, virtuous.
· Calfa
Յաղագս չարատեաց բարուցն դեղակուր եղեալ մեռանի յանաստուածից ոմանց։ Վստահանալով՝ թէ ոչ ունի ակն չարատեաց. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. սղ.։)
measure, symmetry, proportion;
rhythm, meter;
cf. Չափագիտութիւն.
· Calfa
Ի նկարագրութիւնսն՝ ո՛չ որ զպայծառութիւն դեղոցն ունի, այլ որ զչափաբերութիւն յօդաչափաբերութեանն՝ նա՛ է գովելի. (Արշ.։)
dog-headed;
doghead;
Anubis, cynocephalus;
cynocephalus, baboon, monkey;
dog's-head.
· Calfa
Ասեն զշանագլուխ խոտն դեղ տապաստի. (Եզնիկ. ըստ Լեհ.։)
red, reddish;
— աչք կամ երեսք, fiery or flashing eyes;
cf. Տենդ.
· Calfa
πυρράκης rubicundus, rufus, flavus ὔφαιμος sanguineus, rubescens. Կարմրագոյն. բոսորագոյն. արիւնըռուշտ. եւ Շեկ. շիկակաթրմիր. հթրաշեկ. խարտեաշ. դեղին.
cf. Շառագունիմ.
· Calfa
Ամաչեալ (կամ ամաչեցեալ) ոք՝ շառագունէ, եւ երկուցեալ՝ դեղին լինի։ Յամաչել ուրուք՝ շառագունի, եւ յերկնչելն՝ դեղնի. (Արիստ. որակ.։ Նիւս. բն.։)
to blush, to redden with shame, to be ashamed, confounded;
—նեցան երեսք նորա ի ցասմանէ, his face flushed with anger.
· Calfa
Ամաչեալ (կամ ամաչեցեալ) ոք՝ շառագունէ, եւ երկուցեալ՝ դեղին լինի։ Յամաչել ուրուք՝ շառագունի, եւ յերկնչելն՝ դեղնի. (Արիստ. որակ.։ Նիւս. բն.։)
cf. Շափիւղայ.
· Calfa
ՇԱՓԻՂԱՅ ՇԱՓԻՒՂԱՅ կամ ՇԱՓԻՂ, գրի եւ ՇԱՓԻԼԱՅ. եբր. սաֆիր, սաֆֆիռ . յորմէ եւ յն. σάπφειρος sapphirus. իտ. zaffiro. Ակն պատուական՝ երկնագոյն, կամ ծիրանագոյն, կամ դեղնագոյն, ոսկի երակօք. կէօք եագութ, սարը եագութ. (ըստ ոմանց՝ նաեւ լաճիվէրտ եւ այլն) Տե՛ս (Ել. ՟Ի՟Դ. 10։ ՟Ի՟Ը. 18։ ՟Լ՟Թ. Եզեկ. ՟Ա. 16. եւ այլն։)
of fawn colour, reddish, leonine, light, tawny.
· Calfa
Շիկին, կամ դեղնին, կամ այսպիսեացն գունոց ոչինչ ներհական է, թէպէտեւ որակք են. (Արիստ. որակ.։)
Անիծեսցեն զշէկ շունն զլազար. այսինքն զկարմիր կամ զդեղին մօրուօք. (Մագ. ՟Բ։)
ՇԷԿ կամ ՇԵԿ. πυρρός, -ον rubrus, -um;
flavus, -um. Գոյն ընդ դեղինն եւ ընդ կարմիր, խարտեաշ. ծիրանեգոյն. հրագոյն. բոցագոյն. սարը.
reddish, red;
scarlet;
— մորթ խոյոց, morocco, spanish leather;
— փայտ, Brasil-wood, queen's wood.
· Calfa
ἑρυθρόδανον rubefactus, rubia tinctus. Կարմիր եւ շէկ կամ դեղին խառն, կարմրագոյն. կարմիր ներկեալ.
cf. Շիկնիմ.
· Calfa
Ոչ որ շիկնէն (կամ շիկնին) վասն ամաչելոյն՝ շիկն (կամ շիկնոտ) ասի, եւ ոչ դեղնացեալն վասն երկնչելոյն դեղնոտ. (Արիստ. որակ.։)
cf. Ուն ;
habit, custom, accustoming, routine, practice;
ունակութեամբ, by routine, by rote;
ունակութեամբ յաղթի, custom conquers custom.
· Calfa
Ըստ ունակութեան ցաւոցն ի մարդասէր բժշկէն զառողջութեան դեղս ընկալցի (այս ինքն ունողութեան, կամ որպիսութեան)։ Հիւանդութիւն՝ նուազութիւն է ունակութեան մարմնոյ։ Դոյզն ունակութիւն ողջութեան. (Դիոն. ածայ.։)
feeding on legumes, vegetarian.
· Calfa
որ եւ ԸՆԴԱԿԵՐ. Ունդս կերօղ. շատացեալ ընդեղինօք.
to form a vase with a large belly;
to make a very large or capacious vase.
· Calfa
Երկու գունդս օդեղէնս մածոյց, որովայնացոյց, բերանացոյց, եւ զհամատարած լոյսն էարկ ի նոսա. (Վրդն. ծն.։)
soothsayer, conjurer;
sorceress;
այս —, spirit of divination, Pythoness.
· Calfa
ԱՅՍ ՀԱՐՑՈՒԿ, կամ ՀԱՐՑՈՒԿ ԴԵՒ. πνεῦμα Πύθωνος spiritus Apollinis. Դեւ պատգամախօս հանդիսացեալ ի պիւթոն կամ ի դեղփիս քաղաքի յանուն ապողոնի, կամ պիւթոն վիշապի սպանելոյ յապողոնէ. ըստ յն. կոչեցեալ ոգի պիւթոնի, կամ վիթովնիա. (իսկ յն. πυνθάνομαι է հարցանել. ուստի ի մեզ բառդ Հարցուկ։)
anise, dill;
fenugreek.
· Calfa
ἅνηθον anethum. Արջնդեղ. սեւ գնտիկ, սեւ սոնիճ։ (Բժշկարան.։)
shop;
manufactory;
treasure;
store, warehouse, magazine.
· Calfa
Այս դեղք թիւրապէս՝ ի յայս խանութէս. (Գանձ.։)