warm, ardent;
devout, fervent.
ՋԵՐՄԵՌԱՆԴ ՋԵՐՄԵՌԱՆԴՆ. calidus, fervidus, devotus. Ջերմութեամբ եռացեալ. ջերմ եւ եռանդուն. կարի ջերմ. եւ Եռանդագին. փոյթ յաստուածապաշտութեան.
Ջերմեռանդ ի հաւատս։ Ջերմեռանդ կամ ջերմեռանդն սիրով. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Ժ։ Փարպ.։)
Ջերմեռանդն յոժարութեամբ բեւեռեսցէ զնոսա ի յանարատ սրբութեանն մաքրութիւն։ Զարդացուցանէի զջերմեռանդ սէրն ընդ անբաւ բարեացն պարգեւողին իմոյ քրիստոսի. (Պիտ.։)
Ջերմեռանդն եւ արտաշիկացեալ կամօք օրինաց։ Զայս ասէ եսայի ջերմեռանդն մտօք։ Ջեռուցանել զցուրտ մարմինն դաւթի ի ձեռն ջերմեռանդն եւ արիւնաշատ կուսին. (Քիլ. իմաստն։ Սեբեր. ՟Ղ։ Եփր. թագ.։)
Ջերմեռանդ սրտիւ եւ հաւատով։ Ջերմեռանդն զղջմամբ. (Ճշ.։)
Պետրոս՝ ջերմեռանդն փափաքմամբ խանդակաթ էր ի սէրն քրիստոսի։ Առ ջերմեռանդն սրտին սիրոյ խանդաղատէին. (Խոսր.։)
Տեսանէ զջերմեռանդն հայցուածս խնդրողին. (Շ. ընդհանր.։)
warmth, ardour;
devotion.
liable to fever;
feverish.
ՋԵՐՄԸՆԿԱԼ կամ ՋԵՐՄՆԸՆԿԱԼ. (իբր ջերմնկալ). πυρέττων febricitans. Ջերմակալ. ջերմնոտ. տապացեալ ջերմամբ.
Եթէ ոք ջերմնընկալ ջուր շատ ըմպիցէ, եւս չար բորբոքիցէ զբոցն։ Քան զամենայն ջերմընկալ չիցէ՞ եւս չար՝ որ ի ցանկութիւնս մարմնոյն հարեալ իցէ. (Ոսկ. եբր.։)
warm victuals.
Ջերմ ինչ եփեալ. որ եւ յն. ձայնիւ թերմոն ասի. իսկ թերմօս կամ թերմիա, ազգ է ոլեռան.
Արասցուք սակաւ ջերմիկ։ Ե՛կ զի ուտիցես զջերմիկս ընդ եղբարցս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
rather warm, hot;
fiery.
θερμός calidus. Ջերմային. ջերմական. ջերմ. հրային բնութեամբ. տաք, տաքուկ, եւ կրակոտ.
Սպիտակ պղպեղ եւ սեաւ՝ երկոքին ջերմինք են, այլ ըստ առաւելութեան եւ նուազութեան. (Սահմ. ՟Ժ։)
Ի ջերմինսն սոսկ զնա գիտէ ... միայն ջեմինս եւ կծուինս տայ կերակրել տկարացելումն. (Մագ. ՟Հ՟Ը։)
Թչենի՝ բնութիւն ունի ժահահոտ եւ ջերմին։ Ջերմին է բոյսն զոպայի. (Սարգ. յկ. ՟Ը. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Հուր՝ ջերմին եւ չորին. (օդ ջերմին է եւ գիջին. Լծ. ածաբ.։)
զմանկունս ջերմինս եւ խստապարանոցս աղճատել մի խնայեսցես. (Կլիմաք.։)
Ջերմին ապաշխարութիւն։ Ջերմին արտասուս. (ՃՃ.։)
Բարկութիւն եւ ցանկութիւն ջերմինք են եւ հրայինք. (Բրսղ. մրկ.։)
feverish.
Որպէս Ջերմակալ, կամ ջերմնկալ. πυρέττων febricitans.
Բորոքիմք քան զջերմկալսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։ 1)
fever;
heat;
— եթող զիս եւ կալաւ զնա, the fever left me & has seized him;
կերստին կալաւ զիս —, my fever has returned.
ՋԵՐՄՆ. գրի եւ իբր ռմկ. ՋԵՐՄ, ի, աւ, πυρετός febris. Տենդ, հիւանդութիւն տապիչ յետ ցրըութեան. ... Տե՛ս (Օրին. ՟Ի՟Ը. 22։ Մտթ. ՟Ը. 15։ ՂԿ. ՟Դ. 38. 39։ Յհ. ՟Դ. 32։ ԳԾ. ՟Ի՟Ը. 8։)
Բորբոքիմք եւ վատթարագոյնք լինիմք քան ջերմակալսն ... իբր գիրս Մխիթարոյ բժշկի ազգս ազգս ջերմանաց. որպէս եւ ռմկ. հայի ի տենդ եւ յամենայն խօթութիւնս տապացուցիչս.
Մերթ՝ Ջերմութիւն. անօթ.
Օգտելով եւ վնասելով՝ ամարանի ջերմամբ, եւ ցրտութեամբ ձմերանոյ։ Ցրտով եւ ջերմաւ զտունկս եւ զբոյսս ապականէ. (Յճխ. ՟Դ. եւ ՟Է։)
fever-giving.
cf. Ջերմընկալ.
ՋԵՐՄՆԱԿԱԼ πυρέττων febricitans. որ եւ ՋԵՐՄԱԿԱԼ. գրի եւ ՋԵՐՄԸՆԱԿԱԼ.
Բժիշկք յորժամ զերծուցանեն զջերմնակալս ի բորբոքեալ բացոյն. (սոկ. ՟Բ. Տիմ. ՟Ա։)
febrile, feverish.
febrifuge, antifebrile.
tender, affectionate
Ջերմ, իբր խանդակաթ կամ մտերիմ,
Նախանձ փոխէ զգութ սիրելւոյն առ ի թշնամանալ անարգել զջերմնեակ բարեկամիկն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Ջերմընկալ.
cf. Ջերմընկալ. Ուղիղ եւս է գրել՝ Ջերմնկալ. որ ասի եւ Ջերմկալ, Ջերմակալ, Ջերմնակալ։
cf. Ջերմընկալ.
ՋԵՐՄՆՈՏ ՋԵՐՄՈՏ. πυρέττων, ἑμπυρέττων febricitans. Ջերմակալ. տենդեալ. տապացեալ ջերմամբ.
Բժշկէր զջերմնոտս, եւ զամենայն հիւանդս. (Ճ. ՟Բ.։)
Ջերմնոտքն զցուրտն խնդրիցեն։ Քան զջերմնոտսն եւս զահի հարկանել։ Իսկ զի՞նչ եւ որ ջերմնոտք են. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Ջերմոտ ոք որչափ ըմպէ, ծարաւէ։ Բազում ջերմոտք եւ ախտաժէտք ընդունէին զառողջութիւն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։ Ճ. ՟Գ.)
cf. Ջերմընկալ.
ՋԵՐՄՆՈՏ ՋԵՐՄՈՏ. πυρέττων, ἑμπυρέττων febricitans. Ջերմակալ. տենդեալ. տապացեալ ջերմամբ.
Բժշկէր զջերմնոտս, եւ զամենայն հիւանդս. (Ճ. ՟Բ.։)
Ջերմնոտքն զցուրտն խնդրիցեն։ Քան զջերմնոտսն եւս զահի հարկանել։ Իսկ զի՞նչ եւ որ ջերմնոտք են. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Ջերմոտ ոք որչափ ըմպէ, ծարաւէ։ Բազում ջերմոտք եւ ախտաժէտք ընդունէին զառողջութիւն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։ Ճ. ՟Գ.)
ՋԵՐՄՈՏ կամ ՋԵՐՄՈՒՏ. ա. Ջերմին. տաք.
Դառնան աղբերք ջերմոտք ի ցրտութիւն. (Պիտառ.։)
Օդք են ջերմոտք խառնեալք ընդ ջրոյն զօրութիւնս, եւ են եռանդուք. (անդ։ 1)
heat, warmth;
caloric;
fever, fever-heat;
calefaction, warming;
temperature;
թագուն՝ ճառագայթեալ՝ տեսակարար —, latent, radiant, specific heat;
— առաձգութեան կամ գոլորշացման, steam-generating heat;
— սփռեալ or ցրեալ, diffused heat;
— կեդրոնական, central heat.
θέρμη, θερμότης caliditas, calor, aestus. Ջերմ գոլն. որակ ջեռուցիչ. զօրութիւն ջերմին. Ջեր. տապ. տաքութիւն.
Հալիցի ի հասանելոյ ջերմութեան։ Իժ մի ի ջերմութենէն ելեալ. (Յոբ. ՟Ղ. 17։ Գծ. ՟Ի՟Ը. 3։)
Առանց խառնուածոյ ջերմութեան արեգական։ Գտանի ջերմութիւնն յոլովագոյնս ի քարինս եւ յերկաթս, եւ սակաւագոյն յոդ եւ ի ջուր. (Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Բ։)
Մի ճառագայթ, եւ մի ջերմութիւն հրոյն. (Շ. ընդհանր.։)
Տրամադրութիւնք ասին, հիկէն՝ ջերմութիւն եւ ցրտութիւն։ Քաղցրութիւնն կիրս իմն ըստ ճաշակեալելեաց առնէ, եւ ջերմութիւն ըստ շոշափելեաց. (Արիստ. որակ.։)
ՋԵՐՄՈՒԹԻՒՆ. որպէս Ջերմն. տենդ. πυρετός , febris.
Ի հրոյ գերազանցութենէ մանաւանդ հիւանդացեալ մարմինն՝ շարունակ տապք եւ ջերութիւնք գործեն. (Պղատ. տիմ.։)
Չորեքօրեայ ջերմութիւնք. (անդ։)
cf. Ջերմաջուրք;
երթալ ի ջերմուկս, to go to a watering-place, to go to the baths.
lukewarm, temperate.
cf. ՋԵՐԻՆ, եւ ՋԵՐ. ըստ կրկին նշ. տաքուկ, եւ բարեխառն.
Երկն հասին աւուրք ջերոտ հարաւակողմն գարուն գրանցն բանալոյ։ Դրունք գարնայնոյ բացան, եւ աւուրք ջերոտք զտեղի փոխաբերեցին. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
winter quarters;
hot house.
տեղի ջերոյ. Ջերոտ վայր. ձմերոց բարեխառն.
Վասն ստածման ոչխարաց ... ի ժամու իւրեանց հովոցք արա, եւ ջերոցք. (Վստկ.։)
how ! oh ! o strange ! wonderful !
• , ի հլ. «շատ մեծ ու ռառձռ. գերազանց. 2. իբր ձյն. ո՛հ, ի՛նչ լաւ, ի՛նչ դեղեցիկ» Քեր. թր. 33. Համամ. քեր. 275. Երզն. քեր.։-Հմմտ. բեք։
• ՆՀԲ «որպէս և պրս. ջի՛, արաբ. զիհի «քանի՞, ո՞վ, ո՛րչափ», իսկ բեք բառի տակ՝ «որպէս թրք. չէ՛ք, չօգ, եիւքսէք»։ Պատահական նմանութիւն ունի ալթայ. թթր. [arabic word] ček «ամբիծ, մաքուր, ան-պարսաւելի, անարատ» (Будaговъ 7, 506)։
ՋԵՔ կամ ՋԷՔ. մջ. յորմէ կազմի եւ հոլովդ՝ ջեքի, ից. Ով. զի՞ բարի. բեք. բաբէ. բէհ բէհ. (որպէս եւ պ. ջի՜. արաբ. զիհի՜. է՝ քանի՞, ո՞վ ո՛րչափ).
Մակբայ, բաքասականն, բեք ասէ, ջեք ասէ. (Քեր. թր. հյ.։)
Ջէքն բախճանագոյն (կամ խրախճանագոյն) լսի, կամ զօրազուարճ։ Ջէքն այնքան գեղեցիկ էր պսակն։ Ջէք պայծառ իմն է լոյսն։ Ջէք անճառականք են աստուծոյքն, եւ հրեշտականք։ Բէքիցն աւանք, եւ ջեքիցն խումբք սոսկականք են, եւ գեղաղէշք. (Երզն. քեր.։)
to enervate, to shock the nerves, to unnerve, to weaken.
ἁπονευρόω, ἑκνευρίζω enervo. Հատանել զջիլն՝ զոյժն եւ զզօրութիւն. կարթակոտոր առնել. թուլացուցանել. տկարացուցանել. սրտաբեկել.
Ջլատեաց զձին։ Զպատերազմասէր դեւսն ջլատեաց։ Ջլատեաց զձեր զօրութիւնդ տէրն. (Մաղաք. աբ.։ Խոսր.։ Աթ. անտ.)
Կասեցուցանելով զմարմնոյս զօրութիւն, եւ ջլատեալ լքուցանելով ամենեւին զմտացս պնդութիւն։ Անհաւատքն ջլատէին զհաւատացեալսն՝ ասելով, թէ դժուար է կրօնք քրիստոնէից եւ աւելի պահքն։ Թէ գիտէր ոք զօր մահուան իւրոյ, թուլացեալ ջլատէր. (Պիտ.։ Տօնակ.։ Հց. աթ. կիւրղ.։)
to nerve, to strengthen the nerves, to corroborate, to invigorate.
νευρόω roboro. որ եւ ՋԼԵԼ. Ջլապինդ առնել. պնդել. զօրացուցանել.
Առաջնորդութիւն հոգւոյն ջլացուցանէ եւ պնդէ զգայութիւնն։ Ի ջուրց ծովու՝ ջլացուցանելով զօդն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 10։ Վրդն. սղ.։)
cf. Ջլացուցանեմ.
Զանդամալոյծս ջլելով, զբորոտս սրբելով. (Պրոկղ. ի կոյսն.։)
Ջլացուցանել. ջլապինդ առնել. հաստատել.
sinewy, nervous.
ՋԼԵԱՅ կամ ՋՂԵԱՅ. Կազմեալն ի ջլաց. ջլուտ.
Ի ջղեայ եւ ի կաչեայ պահպանակաց զգեստուն. (Խոր. ՟Գ. 37։)
cf. Ջլեայ.
ՋՂԵԱՅ ՋՂՈՒՏ. cf. Ջլեայ, ջլուտ։
to varnish;
to glaze.
to heat, to cudgel, to cane, to whip.
(ի ջին բառէ). Գանել. հարկանել գաւազանաւ. տանջել.
Զդաստիրակն (անխրատ մանկան՝ դիոգինէս) ջնեալ պատուհասէր. (Պիտ.։)
Սմանք ջնէին, եւ ոմանք հարկանէին. վասն զի էչ էր, եւ առիւծ կեղծաւորէր. (Ոսկիփոր.։)
Ջնեալ եւ կշտամբեալ անիծիւք ի լեզուէ իւրմէ. (Նար. կ.։)
to collect, to gather;
to win at play.
to clean, to dust, to purge, to wipe;
to efface, to scratch out, to erase, to cancel, to expunge;
to abolish, to annul;
to destroy, to undo, to suppress;
to extirpate, to exterminate;
— զգաչինս, to cancel, to annul, to make void a contract.
ἁλείφω, ἁπαλείφω, ἑξαλείφω deleo, abstergo ἑξαίρω aufero, tollo ἁπαλλάττω dimoveo, dimitto ἑξιλάσκομαι expio եւ այլն. Ջինջ առնել. մաքրել. ի բաց սրբել զաղտ, կամ զնիշ ինչ . անհետ առնել զչարիս եւ զչարս. քաւել.
Ջնջեցից զամենայն մարմին յերեսաց երկրի։ Ջնջեցան յերկրէ։ Ջնջելով ջնջեցից զյիշատակ ամաղեկայ յերկրէ ի ներքոյ երկնից։ Մի՛ ջնջեսցի անուն հօր մերոյ ի միջոյ ցեղի իւրոյ։ Ծնօտիւ իշոյ ջնջելով ջնջեցից զնոսա։ Մի՛ ջնջեսցի ցեղն յիսրայէլէ։ Ջնջեցից իբրեւ զամպ զանօրէնութիւնս քո։ Ի ջնջել անիրաւութեանց։ Ջնջեսցին հեղեղաւ.եւ այլն։
Ջնջել զամենայն ճետ. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Մօտ երթայցես, զքիրտն ջնջեսցես. (Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։)
Զօրականք եւ ի խաղաղութեան զզէնսն ջնջեն. (Բրսղ. մրկ.։)
Ջնջել զարծաթ եւ զտել կարես դու եւ առանց հրոյ, այլ շողացուցանել եւ եռանդնացուցանելհրով միայն կարես. (Եփր. համաբ.։)
Ջնջել զգիր մեղաց մերոց. (Շար.։)
Ջնջեաց զձեռագիր մերոյ հակառակութեանն հրամանօքն իւրովք. (Կող. ՟Բ. 14։)
to assemble troops, to muster, to gather in crowds, to call together.
Բոլորել. համախմբել որպէս զջոլիր. կր. ոլորիլ ընդ միմեանս, կամ պատիլ խաշանց զմիմեամբք ի մակազիլն.
Զբնաւ իսկ զաշխարհի սքողաստիկոս ի մի վայր ջոլորեսցես։ (Զմանկունս ձգ) իբրեւ զգառնամոլսն զամենեսեան ջոլորեալ կացուցին առաջի թագաւորին. (Ճ. ՟Ե. եւ ՟Բ.)
Յորժամ առ միմեանս ջոլորիսցիմք, յորժամ կարեկից եւ վշտակից միմեանց գտանիիմք. (Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
to separate, to set a-part.
συντίθημι compono. Ջոկադիր առնել. դասաւորել զջոկս. կարգել դաս դաս. եւ յարադրել.
Շուրջ զնուա ջոկադրեալ լրտեսս։ Ջոկադրէ եւ զյոլովս էրէոց, եւ զերամս հաւուց, եւ զդասս գազանաց (ի քանդակս). (Արծր. ՟Ե. 5. եւ 8։)
Ուղղադաւան ջոկադրեալ դասին՝ հայրապետական հրազինեալ գնդին. (Գանձ.։)
Առանձնանայ դարձեալ ի նոցունց ստորակէտն յառոգանութեան, ըստ որում յայլ դասս ջոկադրի. (Երզն. քեր.։)
to connect, to join.
ՋՈԿԱՄԱՆԵԼ. Շարամանել. բաղհիւսել.
Յանհունս արտաբերեն՝ ջոկամանալ։ Կամ ի բարին ջոկամանելով , կամ առ չարն զուգակապելով. (Թր. քէր։ Երզն. քեր.։)
to distinguish, to separate, to detach.
(առաւել ռմկ) Զատուցանել իբր յառանձին ջոկ. որոշել. զատանել. ընտրել. զատել՝ մէկ դի դնել.
Ետ ջոկել զեպիսկոպոսի մարմինն եւ զաբեղայիցն յայլազգեացն. (Յայսմաւ.։)
Րամ արծաթափայլ մանկուք ... քրիստոսի ջոկեալ եղունք. (Գանձ.։)
Րամ արծաթափայլ մանկուք ... քրիստոսի ջոկեալ եղունք. (Գանձ.։)
grub, caterpillar.
(որպէս թէ ջորի փոքրիկ). տես եւ ԽԱՌՆԻՃ, ԽԱՐԱԳՈՒԼ. βροῦχος species locustarum. Ազգ մարախոյ փոքրիկ, ըստ ոմանց եւ անթեւ կամ չեւ թեւաւորել՝ որպէս որդն, ճճի, չորացուցիչ դալարւոյ.
Բրուքոս (յն. վրուխօս). ջորեակ. (Գաղիան.։)
Զջորեակդ, զխարագուլ, զմարախ։ Զմնացորդս թրթրոյ եկեր մարախ, եւ զմնացորդս մարախոյ եկեր ջորեակ, եւ զմնացորդս ջորեկի եկեր երեւիլ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 22։ Յովէլ. ՟Ա. 4։ ՟Բ. 25։ Ամովս. ՟Է. 1։ Նաւում. ՟Գ. 15. 16։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ղ. 28։)
Զոր մարախ դիւացն՝ ջորեկաւն սատանայիւ, եւ թրթրովն մեղացն եկեր. (Արշ.։)
mules.
• . ի-ա հլ. «փոքր մորեխ» ՍԳր. (Անստոյգ նշանակութեամբ դրուած է Վստկ. 22. յոյն բնագրի համապատասխան բառն է «բորենի».-Քաջունի, հտ. Գ. էջ 210 ունի ջորեակ «bruche. 2. թռչուն ինչ», և ջորիկ «Յասանդր, scolopandre, տճկ. քըրք ա-յաք»)։
• ՆՀԲ «որպէս թե ջորի փոքրիկ»։ Մառ. Bступительныя и закл. строфь... Uo-ть, էջ xIx վրաց. ტანაჯორი տանա-ջորի միջատի անունը ջորի բառից դնե-լով՝ ուժ է տալիս այս համեմատու-թեայն։
Ոչ առնու զջորեանն, զոր պայմանեցեր. (Ուռհ.։)
muleteer, mule-driver.
cf. Ջորեպան.
ἠμιονηγός agaso mulorum, mulio. Տեսուչ եւ դարմանիչ ջորեաց.
Զի՞նչ էր իմացութիւն կատարումն գործոյ ջորետեսին. (Կլիմաք.։ 1)
cf. Ջրբեր.
cf. ՋՐԲԵՐ. ջուր բերօղ
Փայտակոտորք եւ ջրաբերք նոցին եղեալք. (Ասող. ՟Բ. 4. ըստ օրինակաց ինչ՝ Յես. ՟Թ. 21։)
ՋՐԱԲԵՐ. ա. Ի վեր բերեալն ի ջրոյ. ջրէ ելած.
Նիւթ հրոյն կարի իմն ազդողական, ձէթ, եւ նաւթ ջրաբեր. (վուշ, եւ չոր փայտ որթոյ. երկունք պարարտ եւ գէջ, եւ երկուքն ցամաք եւ չոր. Վրդն. դան.։)
cf. Ջրգող.
cf. Ջրգողեալ.
Յոգիս ուռուցեալն եւս չար յախտէ է քան զջրագողեալն։ Զուռուցեալսն եւ զջրագողեալսն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
to mix with water, to dilute;
— — զգինի, զկաթն, to adulterate with water (wine, milk, &c);
— խողխող, cf. Ջրահեղձ.
sharpened, whetted;
pointed, sharp;
սուսեր —, trenchant sword.
ὁξύς acutus. Սրեալ իբր յեսանաւ, սայրասուր.
Ա՛ռ դու քեզ սուսեր յեսանասուր՝ սո՛ւր քան զսրբիչ վարսավիրայից. (Եզեկ. ՟Ե. 1. (մի ձեռ. վրիպակաւ, յեսանաւոր)։)
grinder.
to grind, to sharpen, to whet, to set.
ἁκονάω acuo. Սրել ի վերայ յեսանի.
Զայս եղջիւր խեթկիչ մոլի գոռոզին յեսանեալ սրեցեր։ Սուր աստուածամուխ փայլակնաձեւ փայլմամբ յեսանեալ. (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
cf. Յեսանող.
whetter, sharpener, setter.
after, since, afterwards;
— զատկի, after Easter;
— տրայիանոսի, after Trajan;
— երկուց ամաց, after two years;
— գալոյ քո, after or since your arrival;
— մեկնելոյ քո, since you set out;
— բազում ժամանակաց, a long time since;
— սակաւուց, a short time since, shortly after;
— այսորիկ, — այնորիկ, after that, since that time, then, since, afterwards, after;
— որոյ, after that;
back;
— յառաջ, before and behind;
ի — ընկենուլ, to lay aside;
— դարձուցանել, to bring back;
— դառնալ, to return, to come back;
— կալ, to recede from, to desist;
— հայիլ, to look back;
— ընթադրել, to retort, to repulse, to repel.
• «յետոյ, ետքը» ևն։
• = Բնիկ հայ բառ, որի մեկնութիւնը տե՛ս հետ։-Հիւբշ. 466։
• Ուղիղ են մեկնում ՆՀԲ, Muller SW. AW 41, 8 և 43, 302, Justi, Zendsp. 189, Տէրվ. Մասիս 1882 յունիս 7, Հիւբշ. arm. St. §§ 164, 212։-Տէրվ. Նախալ 121 հյ. հուսկ, սանս. paçča, լիթ. pas-kui բառերի հետ՝ իբր հնագոյն *հեստ ձևից. հմմտ. լտ. post «յետոյ». Karoli-des, Γλ. υγϰρ. 102 կպդվկ. γατάρ «յե-տին, վերջին»։ Հիւնք. յետին <թրք. (իմա՛ արաբ.) էտնա «ստորին», յետ-նիլ<ետնա լեռան անունից, յն. aἰω «սևագոյն, թխատիպ», տճկ. avdən «լոյս»։ Karst, Յուշարձան 427 թաթար. kat, kit, kuč̌։ Պատահական նմանու-թիւն ունի չին. ❇ hóu' -t'ou? «յետևը»։
• ԳՒՌ.-1. Սլմ. Վն. յետ, Ջղ. չետ, Ախց. Կր. յէտ, Գոր. Ղրբ. Շմ. յէտ, յէ՛տը, Երև. Խրբ. Հճ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. լէդ. Սեռ. չէդ, Ագլ. յիտ, Հմշ. յիդ, Ոզմ. հիտ, Տփ. հիդ. Զթ. իդ.-2. Մշ. չէտեվ, Ալշ. τէդեվ, Մրղ. յէտէվ, Ախց. Կր. τէտէվ, էտէվ, Սեբ. ἐէդէվ, Ասլ. յէդէվ (նշանակում է «յետոյ». օր. յէ-դէվ էգէօ «յետոյ արի՛»), Ննխ. Պլ. Ռ. էդէվ, Ակն. էդվէն «յետևից», Հմշ. Տիգ. Տփ. էդիվ. Սլմ. իտեվ, Հճ. իդեվ, Զթ. Սվեդ. իդիվ, Մև հիտիվ. -3. Մշ. յէտք, Ախց. Կր. յէտքը, Սեռ չէդքը, Ակն. էթգ, էքգը «վերջը, յետոյ», Ռ յէթքը, Պլ. յէթգը «յետոյ», Ագլ. յիտք.-4 Տփ. էդնէն, Ջղ. τետնա։-Նոր բառեր են յետևանց, ետևերես, ետևոռանց, ետևոռիկ, յետոռիկ, յետվրայ, ետևօք, յետի կամ ետի «ուշ» (գիտէ արդէն էֆիմ. 73 յետի ձևով), Էտիհետր «այնուհետև», ետիտես, ետնտրուկ, ետքինեկ, յետանալ, յետացնել, յետինք «ի-րիկնադէմը» (սրա հետ պատահական նմա-նութիւն ունի հիւս. օսթյ. jetən «երեկոյ»՝ ǰet «վերջանալ» արմատից), յետկնեկ, յետ. նաթեր, յետնակապ, յետնակին, յետնահաջ, յետնանձիւղ, յետնափակ, յետնուց, յետոռել, յետոռիկ, յետփախ, յետքաշ։
μετά, ὔστερον post ἑχόμενος consequenter. Զհետ. զկնի. (արմատն է Ետ, Հետք) էտեւ, ետքը, էտեւէն.
Յետ գերութեան։ Յետ նեղութեան։ Յետ յարութեան։ Յետ տանելոյ. յետ իմանալոյ։ Յետ վեց աւուր. յետ երից աւուրց. յետ բազում ժամանակի. յետ ամենեցուն. յետ սորա. յետ այնորիկ. եւ այլն։
Յետ այսորիկ. յետ որո՞յ. յետ մերկանալոյն յամենայնէ, յետ գալոյ բարեկամացն. (Իսիւք.։)
Յետ այսր ամենայնի այլ բանիւք զմեզ մի՛ հարցաներ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որ էր յայնժամ յետ Կիւրղի քահանայապետին. (Ճ. ՟Ա.։)
Ասի եւ խառն ոճով ընդ հյ. եւ յն.
Յետ սակաւ միոյ. (Մտթ.։ Մրկ.։ Ղկ.։ Եւս. քր.։ Վրք. հց.։ Ճ. ՟Բ.։)
Յետ սակաւու միոյ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 10. 17։ Արծր. ՟Բ. 3։)
Յետ փոքու ինչ. (Աթ. ՟Ը։)
Յետ սակաւ իրիք. (Եւս. քր.։)
Յետ փոքր ինչ իրի. (Ոսկ. ի տղայս վախճ.։)
Յետ սակաւ ինչ։ Յետ սակաւ մի. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։ Եւս. քր.։)
Յետ սուղ ինչ. (Աթ. ՟Ա։ Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
ՅԵՏ. մ. իբր ռամկական ոճով. այսինքն Յետս. եւ Յետոյ. դէպ ի էտեւ, ե՛տ, ետքը
Տապանակաւն յետ դարձուցանէ զջուրսն Յորդանանու. (Իգն. (տպ. յետս)։)
Յետ դառնայ ջուրն։ Յետ կալ յերկրպագութենէն Աստուծոյ. (Տէր Իսրայէլ.։)
Մերժեալ յետ արար յիւրմէն. (Հ. փետր. ՟Գ.։)
Փոյթ ընդ փոյթ յետ հայի՝ երկուցեալ. (Լմբ. սղ.։)
Զամօթ ի յետ ընկեցեալ՝ լրբէր զբարւոք լրբութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Զամօթն յետ ընկեաց. (Երզն. մտթ.։)
Պահեաց եւ Յեսու երիս քառասունս, երկու ընդ Մովսեսի, եւ մի յետ. (Տօնակ.։)
Բարդումոս մինն ի յետ անկեալ յառաքելոց դասէն մնացեալ. (Գանձ.։)
ՅԵՏ ԵՒ ՅԱՌԱՋ. կամ ՅԵՏ ՅԱՌԱՋ. մ. Յետս կոյս, եւ յառաջ կոյս.
Դարձեալ՝ յաջ եւ յահեակ ասելով նշանակէ եւ յետ եւ յառաջ. որ զքառակուսի տիեզերս յայտ առնէ. (Սկեւռ. ես.։)
Ծուփս առեալ յետ յառաջ. բայց զելս իրացն ոչ գտանէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Թ։)
Բան ասաց յետ յառաջ. (Եփր. ծն.։)
ՅԵՏ ՈՐՈՅ. (ըստ հին ոճոյ) Յետ այսց բանից. յետ այսորիկ.
Յետ որոյ՝ ոչ բանի ինչ աստուածայնոյ, եւ ոչ յայտնութեան ինչ իրիք եղելոյ, սա քաջայոյս՝ եղեալ՝ կոչէ զԱստուած։ Յետ որոյ նոյն ժամանակագիր յառաջ մատուցեալ՝ ասէ, եւ այլն. (Խոր. ՟Ա. 4. 8։ ՟Բ. 63։ ՟Գ. 60։)
Յետ որոյ ի չափ փարթամութեան ծնողաց իւրոց հասեալ, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
(Ըստ նոր ոճոյ) Յորմէ հետէ. քանի՛ որ.
Յետ որոյ էառ զփրկական մկրտութիւնն, ոչ երդուաւ. (Վրք. հց. ձ։)
following, next, posterior, subsequent.
ՅԵՏԱԿԱՅ կամ ՅԵՏԱԳԱՅ. cf. ՀԵՏԱԿԱՅ, եւ ՀԵՏԱԳԱՅ։
Անտի չուեցին ի գադգադ, եւ ի գադգադայ յետակայ յերկիր վտակաց ջուրց. է յատուկ անուն տեղւոյ. յն. էդէվա՛թա։
cf. Յետագրութիւն.
postscript.
ordinal;
classical;
arranged, divided.
τακτικός ordinalis Ուր գոյ կարգ դասուց. յայտարար կարգի դասաւորութեան. որպէս ըստ քերականաց՝
Դասական (անուն) է, որ զդաս յայտնէ. առաջին, երկրորդ եւ այլն։ Դասականն (մակբայ). յետ այսորիկ, յառաջագոյն, մի ըստ միոջէ. եւ այլն. (Թր. եւ Երզն. քեր.։)
ԴԱՍԱԿԱՆ գ. τάγμα ordo Դաս հետեւակ զօրաց.
Չորեքհարիւր հազարաց դասականաց, եւ երեսուն հազարաց դասականաց յուդայ. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 4։)
order, class.
Դաս կարգաւոր. կարգ. որ եւ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒԹԻՒՆ.
Ոմանք ի դասակարգէ եկեղեցւոյ։ Ի դասակարգէ քաջոյ. (Ճ. ՟Ա.։ Նար. խչ.։)
Ի դասակարգէ աբիայ. (Ղկ. ՟Ա. 5.) իմա՛ զօր ըստ օրէ պաշտօնն, որ եւ ՕՐԱՄՈՒՏ ասի։ յն. ἑφημερία.
order, sign;
enrolment;
choir;
hierarchy;
category.
τάγμα ordo, χορός chorus Դասակարգ. եւ դասակցութիւն.
Դասակարգութիւն եկեղեցւոյ, կամ անմարմնականացն պարուց. (Լմբ. եկեղ. եւ Լմբ. ստիպ.։)
Զրկես զմիանձունս ի դասակարգութենէ հրեշտակացն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
of the same order or class;
colleague, comrade.
Կարգեալ ի նոյն դաս. խմբակից. պարակից. ձայնակից.
Դասակից եղեն վերին զուարթնոցն։ Այսօր դասակից եղեն հովիւքն հանդիսի վերնոցն. (Շար.։)
to be in the same class or society, to enrol one's self.
ԴԱՍԱԿՑԵՄ ԴԱՍԱԿՑԻՄ. Դասակից լինել. համադասիլ. պարակցիլ.
Ընդ հրեշտակս՝ օրհնեմք զաստուած, ընդ սրբոցն դասակցեմք յերգս. (Ոսկ. ննջ.։)
Դասակցեալ անմարմնոցն մաքուր կուսութեամբ. (Շար.։)
Հրեշտակացն պարք պաշտպանեալ, ընդ առաքելոցն գումար դասակցեալ. (Նար. կուս.։)
admission, company.
Դասակիցն լինել. համադասութիւն. եւ Դաս. խումբ. ժողով.
Յուսահատեալք են ի դասակցութեանց նոցա (հրեշտակաց). (Բրսղ. մրկ.։)
Ի կուսական դասակցութեանց փառաբանիս. (Շար.։)
Կցորդք դասակցութեանցն վեհից։ Միախումբ դասակցութեամբ։ Առ դասակցութեան հարանցն հրաշալիք։ Ընդդիմաբանիցն դասակցութիւնք։ Դասակցութեան դժնէից մարդոց համաբան. (Նար.։)
Խաչն է ճշմարիտ հաւատոց դասակցութիւն. (Եպիփ. խչ.) այսինքն միաբանօղ ի ճշմարիտ հաւատս, կամ ի մի զինուորութիւն հոգեւոր։
cf. Դասագլուխ.
Վարօղ զդաս ժամերգութեան. դասագլուխ. դասապետ։ (Խրատ ժմ։)
school-house.
Տուն դասու ուսմանց. վարժարան. ճեմարան.
Յարեւմուտս փարէզ դասատուն վարդապետաց. (Վրդն. աշխարհ.։)
order, ordonnance, arrangement;
system;
— բառից, syntax.
Ուսումնականն զմիջինն ընկալաւ դասաւորութիւն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Է։)
Նահանջել զդասաւորութիւն դիտաւորութեանն. (Մագ. ՟Կ՟Դ։)
exquisite food or cakes.
(եթէ չկայցէ սխալ գրչի). Թուին ձեռագործք ճարտարք ի պէտս սեղանոց.
Ո՞ւր են այսքանք խահից եւ ազգի ազգի հացարարացն դաստապակք. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
place of educa-tion;
preceptor.
Տեղի եւ գործի դաստիարակութեան. կրթարան, եւ կրթիչ.
Զքեզ (զխաչդ) եդ առաջի բանալիք բացարան, իբրեւ զընդակից դաստիարակարան. եւ այլն. (Նար. խչ.։)
education, instruction, discipline;
pedagogy.
Պիտոյ է միշտ դաստիարակութիւն աւետարանին. (Յճխ. ՟Բ։)
Վարժել, կամ ուղղել դաստիարակութեամբ. (Նար. խչ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Որք իմաստունք են մտօք, ոչ փոքր ինչ դաստիրակութիւն է նոցա եւ խրատ մահն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Դատախազանք.
Որ ունի ընդ ումեք դատախազութիւն. (Մխ. դտ.։)
Զկնի դատախազութեան ծովուն՝ եւ ինքն իսկ (յովնան) զփախուստն խոստովանի. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։)
Առաւել եւս ի դատախազութիւն եղեալ՝ վնասէին նմա. (Փարպ.։)
Դատախազութեամբ ունէր զթագաւորութիւնն. (Եւս. քր. ՟Ա։) յն. ո՛չ իրաւամբ։
litigant, pleading.
Ո՜վ դատակցին ամենայն մարդկան բնութեան կարգիս. (Եփր.։)
sentence;
condemration, proscription, censure, fulmination.
ψήφισμα, ψῆφος decretum, sententia, suffragium, calculus Կնիք դատի, մանաւանդ դատապարտութեան. վճիռ. դատավճիռ. քուեայ. որոշումն ատենի.
Աստուածական դատաստանաւ իբրեւ դատակնքաւ. (Խոսր.։)
Դատակնիք հատուցման, կամ մահու, կամ յանդիմանութեան։ (եւ ի լաւ անդր,) Շնորհեա՛ ինձ, որպէս դատակնիք բանին քո վճռեաց, եւ այլն. (Նար.։)
Արար մահկանացուս զմեզ վասն դատակնքին՝ որ եդաւ ի վերայ մեր. (Իգն.։)
Ազատեաց խաչիւն. ուստի՞. ի դատակնքէն ադամայ. (Լմբ. պտրգ.։)
Որ զնախամօրն անիծից երկանց լուծեր զդատակնիք. (Շար.։)
Զպարտեացն մերոց խզեալ զդատակնիք. (Պտրգ. իբր մուրհակ վճռոյն, ձեռագիր յանցանաց։)
Յապողոնի տաճարն գոլով՝ բերիցեն դատակնիք գաղտնի զօրինապահացն։ Որում յոլովագոյն պատահեսցին դատակնիք, իշխեսցէ ամս հինգ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
to judge rightly.
ԴԱՏԱԿՇԻՌ ԼԻՆԵԼ. Ուղիղ դատմամբ կշռել.
Իմաստունն ուղիղ ունի զընթացսն ի կենցաղս, դատակշիռ լինի. (Լմբ. առակ.։)
cf. Դատաստան.
Ի դատան իրաւանց մտեալ ընդ տունն յակոբայ. (Լմբ. ովս.։)
Առնէ ի նոսա դատանս. (Ոսկ. ի նեռն.։)
punishment.
Դատաստան, եւ դատապարտանք ընդունիցիմք. (Ոսկ. խչ.։)
Ո՞րքան դատապարտանք են. (Վրդն. ծն.։)
that condemns;
that damns.
Դատապարտօղ. որ դատապարտէ։ (Նար. ՟Ժ՟Դ. ՟Ծ՟Ա. ՟Ձ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
Գայ փրկիչն ... ի դատապարտել զդատապարտիչսն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Ասա՛ դատապարտիչդ զանմեղս. (Սարկ. հանգ.։)
condemnation, damnation, perdition.
κατάκριμα, κατάκρισις damnatio, condemnatio Դատապարտելն, եւ -իլն. պարտաւորութիւն. պատժապարտութիւն. մահապարտութիւն։ ... (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 27։ Հռ. ՟Ե. 16. 18։ ՟Բ. Կոր. ՟Գ. 9։ ՟Է. 3։)
Պատիժք դատապարտութեան։ Ագաթ.։ (Նար.։)
Զի մի՛ ի դատապարտութիւն մեզ ասացեալքն լինիցին. (Խոսր.։)
Եւ մի՛ բաժակ քո կողիցդ արեան ի դատապարտութիւն եղիցի։ Կորստեան, սատակման, ի մահ դատապարտութեան։ Ոչ ի փայտ դատապարտութեան սեւեռեալ. (եւ այլն. Նար.։)
cedex, code of laws.
Գիրք օրինաց դատաստանի։ Մխ. դտ եւ այլն։
judicial, done by legal authority.
Եղելոցն պատճառ արարիչն գոլ աստուած, եւ աշխարհիս ապականութեամբ վասն դատաստանականին. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
cf. Դատաստանարան.
Տեղի դատաստանի. դատարան.
Շինեսցեն ի ներքս յաթէնս նոր դատաստանոց պայծառ եւ զարդարուն յոյժ. (Վրք. դիոնես.։)
cf. Դատակնիք.
Անսուտ բանն քրիստոսի զդատավճիռն առնէ, երթիցեն արդարքն ի կեանսն յաւիտենից, եւ մեղաւորքն ի տանջանսն յաւիտենից. (Յճխ. ՟Ե։)
Այսպէս եհատ զդատավճիռն, եւ հաստատեաց, որ զձեզ ընդունի, զիս ընդունի. (Ագաթ.։)
Դատավճիռ մահու, կամ բարկութեան, դատաստանի. (Լմբ. սղ.։ Գէ. ես.։ Լծ. կոչ.։)
Յայտ առնէ դատավճռաւ նոցին բերանոցն. (Իգն.։)
Ճողոպրելով ի դատավճռացն պատուհասէ. (Լմբ. առակ.։)
Պահքն դարձոյց ի նինուէացւոց զդատավճիռ ստուգութեանն, զի մի՛ ապականեսցին. (Եփր. պհ.։)
cf. Դատաստանարան.
δικαστήριον tribunal, forum judiciale, judicium, magistratus Տեղի դատի. ատեան. բեմ. հանդիսարան. դատաստանոց. դատաստան. տիվան.
Եթէ ոչ առ սոքօք զբաւական դատն կալցի, առ այլ հասցէ դատարան։ Եթէ երկու դատարանքն ոչ կարասցեն հաշտեցուցանել, դիցէ զկատարած, ըստ որում դատարանացն կարգաւորութիւնքն են, եւ կամքն իշխանաց. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Դատարան ի միասին հաւաքել։ Ինքեանք դատաւորք՝ ինքեանք դատախազք ի նմին դատարանի. (Ոսկ. գծ.։)
Ի չար դատարանի։ Դարձեալ դատարան լինէր ահեղագոյն քան զառաջինն. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
Իսկ դատաւորդ ի մեծ բեմբին՝ նստիս յաթոռ դատարանին. (Յիսուս որդի.։)
Ձանձրացուցաք զդիւան դատարանի իշխանաց. (Լմբ. եկեղ.։)
Նստեալ քո ի հոգւոջ քում դատարանի. (Մաշկ.։)
that speaks in vain.
Որ ստախօսն է, եւ դատարկաբան. (Սարգ. յկ. ՟Ե։ Լմբ. սղ.։)
Փարիսեցին այն՝ գեղեցիկ դատարկաբանն՝ առ ի դատելոյն զփորձութեանն թոշակն առեալ իջանէր ի տաճարէն. (Կլիմաք.։)
Պատուհաս կրեն առաւել քան զդատարկաբանսն. (Տօնակ.։)
Ի դատարկաբան բանից բազմաց պարապեցո՛ զանձն քո. (Կոչ. ՟Ա. յն. ի դատարկ բանից։)
useless discourse.
Մինչեւ ցո՞ր բանս է դատարկաբանութիւն. ամենեւիմբ ամենայն բան, որ ոչ աւարտի յառաջիկայ պէտսն՝ որ ի քրիստոս, դատա՛րկ է. (Բրս. հց.։)
Բերանն՝ զդատարկաբանութեան, զստութեան եւ այլն. (Խոսր.։)
Ո՞ զնա տրտմեցուցանէ. դատարկաբանութիւնն. արդ եթէ ի դատարկաբանութենէն տրտմի, քանի՞օն առաւել ի բամբասելոյն. (Լմբ. ատ.։)
Մի՛ դատարկաբանութիւն թուիցի ինչ քեզ այսպիսի խնդրուածս աղջկանն. (Եղիշ. դտ.։ (իբր փուճ բան. այսինքն ընդունայն իր կամ զրոյց։))
leisure-time.
Դատարկաժամ գիշերոյն ի խորհուրդս կարկատելոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
very inquisitive.
Զդատարկախոյզս արգելուցու սակաւ բանիւս. (Սամ. երէց.։)
to be vacant, void;
to be empty;
to be useless;
to be idle or unoccupied.
ἁργέω, ἁργός εἱμί otior, otiosus sum Անգործ լինել եւ կալ. խափանիլ գործոյն, եւ ի գործոց. պարապ կենալ.
Խափանեալ դատարկացաւ գործ տաճարին։ Դատարկացան աղօրիք։ Յաւուրն շաբաթուց եգիտ զհրէայսն դատարկացեալս։ Կամիս, զի մի՛ դատարկասցի գործ իմաստութեանն։ Ոտք նոցա դատարկացեալք ի գնալոյ։ Որոց դատաստանն ի բնէ ոչ դատարկանայ. (՟Բ. Եզր. ՟Դ. 24։ Ժող. ՟Ժ՟Բ. 3։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 25։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 5։ ՟Ժ՟Ե. 15։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ. 3։)
Դատարկանայ յամենայն հոգոց եւ ի զբաղմանց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Պարտ էր յամենայնէ դատարկանալ, զի սիրոյն աստուծոյ պարապէաք։ Դատարկանալ յամենայն չարեաց. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։ եւ Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Դատարկացեալ եւ փափկացեալ եղիցի միաշաբաթին. (Կանոն.։)
uselessly.
Ոչ դատարկապէս, այլ ընդդէմ կռոցն կարծեաց պատերազմելով. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Ոչ դատարկապէս ինչ յիշեցի ասէ ... այլ եւ զայն եւս եդ, եւ այլն. (Կոչ. ՟Բ։)
cf. Դատարկապորտ.
Ի դատարկութեան սնեալ. դատարկակեաց.
Դատարկասունքն եւ անասնաբարոյ աշխարհաբնակքն. (Ագաթ.։)
Դատարկասուն եւ անասնաբարոյ աշխարհ. (Կորիւն.։)
place of vacation.
Տեղի եւ ժամանակ դատարկանալոյ ի գործոց.
Շաբաթ, որ է հանգիստ ... ի դատարկարանին գործարան. (եւ այլն. Մամբր.։)
emptying, vacuum, space;
evacuation;
vacuity;
vacancy;
exhaustion;
idleness, sloth-fulness, laziness, leisure.
Ո՛չ դատարկութեամբ ինչ փրկութեան բանի վարդապետութեանն զյիշատակ ժամանակացն առնել։ Զիւրաքանչիւր ուրուք իրս ի նոցանէ դատարկութիւն է գրել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ἁργία, ἁγρεία, ὁκνηρία otium, otiositas Պարապորդութիւն. անգործութիւն. ծուլութիւն. դադարումն. պօշ պարապ կենալը, չբանիլը.
Դատարկութիւն ձեռաց։ Հաց դատարկութեան. (ժող. ՟Ժ. 18։ Առակ. ՟Լ՟Ա. 27։)
Զդատարկութիւս ... եւ զտօնս ձեր ատեաց անձն իմ. (Ես. ՟Ա. 14։)
Յանդիմանելով զդատարկութեամբ ուտելն հաց. (Արշ.։)
Դատարկութեամբն եւ անգործութեամբն։ Դրժօղ դատարկութեամբն խամանալ. (Պիտ.։)
Եւ Թափուրն գոլ. անպտղութիւն. անմասն եւ անբաժ մնալն.
Պտղակորոյս անկոյ թզենւոյն եռամեանն դատարկութեամբ. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
Դատարկութիւն յամենայն ազգի ազգի չար խորհրդոց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Դատարկութիւն (է յերկինս՝) ախտունակաց, եւ ընդունակաց կրից. (Միսայէլ.։)
Եւ իբր Ունայնութիւն. աւելորդութիւն.
like a judge, in justice, with authority.
Իբրեւ դատաւոր.
Մի՛ ի խոյզ ընտրութեան կոչեր դատաւորաբար. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
court, seat of justice, tribunal.
ԴԱՏԱՒՈՐԱՆՈՑ ԴԱՏԱՒՈՐԱՐԱՆ. δικαστήριον forum judicci, tribunal Դատարան. տուն ատենի.
Ի գռեհս շրջի, եւ ի դատաւորանոցս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Վերակացու լինել ի դատաւորարանսն. (Պղատ. մինովս.։)
cf. Դատաւորանոց.
ԴԱՏԱՒՈՐԱՆՈՑ ԴԱՏԱՒՈՐԱՐԱՆ. δικαστήριον forum judicci, tribunal Դատարան. տուն ատենի.
Ի գռեհս շրջի, եւ ի դատաւորանոցս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Վերակացու լինել ի դատաւորարանսն. (Պղատ. մինովս.։)
judicature, office of judge, bailiwic, officialty, administration.
Ի դատաւորութեան ասորւոց կիւրենեայ։ Ի դատաւորութեան հրէաստանի պիղատոսի պոնտացւոյ. (Ղկ. ՟Բ. 2։ ՟Գ. 1։)
Արդար, կամ համառօտ դատաւորութեանն (աստուծոյ). (Յճխ. ՟Դ. եւ ՟Է։)
cf. Դատաստան.
Ոչ կարէին ասէ գիրն խաղաղութեամբ խօսել ընդ նմա, իբրեւ զպարտաւոր ոք ի դատինս. (Վրդն. ծն.։)
judge.
Դատօղ. դատաւոր. եւ յն. բառիւ Կրիտիս.
Դատիչ կենդանեաց եւ մեռելոց. (Ագաթ.։)
Անդուլ դատիչ։ Դատիչ քննողաց, կամ խօսողաց, Նար. (՟Ձ՟Ը. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. գանձ եկեղ.։)
Լուիցեն դատիչք եկեղեցւոյ (առաջնորդք). (Սարկ. քհ.։)
judicial;
critical.
Սեպհական դատաստանի եւ դատաւորաց դատողաց.
Մտանելոց էր ի բանակն, այսինքն ուր դատողական կայանքն էր. (Ոսկ. գծ.։)
Դատողական աթոռ, խրատ, կարգ կամ հանդէս, ատեան, ասպարէս. (Ագաթ.։ Շար.։ Եղիշ. յես.։ Սահմ. ՟Ի՟Ա։ Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Թ.։)
Մերթ՝ Դատօղ, դատիչ.
Տէր դատողական. (Մովս. քերթ. կարգ.։)
judgement.
Առ ի յիմոյ դատողութենէս յաղագս այսոցիկ ասասցէ բանս. (Պղատ. տիմ.։)
κρίσις, ψῆφος judicium, sententia, calculus Դատումն. դատելն. դատաստան. ընտրողութիւն. կշռութիւն. կարծիք.
Հեծանոցաւ դատողութեան քո տէր սրբես զկալ աշխարհի. (Շար.։)
Ճշմարտապէս դատողութեամբ։ Ի յուղիղ դատողութենէն. (Պիտ.։ Վրդն. ել.։)
Ըստ երկաքանչիւրոցն իմացեալ դատողութեանց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Դատողութիւնք, թագաւորութիւնք. եւ այլն. (Մամբր.։)
Աշխարհաշինութեամբք, եւ արդար դատողութեամբ. (Փարպ.։)
wife of a judge.
κριτίς Կին դատաւորի. եւ Կին դատաւոր նստեալ.
judgement, opinion, sentiment, advice, understanding;
judgement, reasoning, criticism;
discernment, decision.
κρίσις judicatio, examen, judicium Դատելն. դատողութիւն. դատաստան. ընտրողութիւն.
Պահեցէ՛ք զմիտս ի դատմանէ ընկերին. (տպ. զընկերն. Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Դատումն քերթածաց. (Թր. քեր.։)
Օրինաւոր, կամ մեղմօրէն դատմամբ։ Ի դատումն ընտրութեան վարժից. (Նար. ՟Ի՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
Ամենեւին ի դատմանէ պատրաստէ (այսինքն յաշխատանաց զգուշասցի,) եւ զմարմինն հանգիստ պահէ. (Մխ. բժիշկ.։)
completion of a century.
Ամենայն թիւ կա՛մ դար, կամ կոճատ է ... Ի դարին կամ ի կոճատին. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ոչ զմի եւ ոչ զերկու եւ ոչ զերիս, եւ ոչ ամենեւին զդար եւ զկոճատ հնարելով ճանաչել, եւ ոչ թուել ամենեւին գիտելով. (Պղատ. օրին. Է։)
Ընտրեն մինչեւ ցկէս, եթէ դարք լինիցին. ապա եթէ կոճատք իցեն, զմինն ի բաց բառնալ. (անդ. ԺԲ։)
Դար է, որ կարօղ գոյ յերկուս զոյգս (կամ հաւասարս) բաժանիլ. որպէս չորք, վեց ... Ընդհանուր սկիզբն դարիցն եւ կոճատացն միակն է, իսկ դարին երկեակն. (Սահմ. ԺԴ։)
Տե՛ս եւ (Փիլ. լին. Գ. 49։ Դ. 199։)
Ի բանս աստուածաշունչ գրոց ո՛չ գտանի հատակոտոր ինչ, եւ դար եւ կոճատ. այսինքն անմիաբան. (Գր. տղ. առ հաղբատ.։)
ԴԱՐ, ի, ից (իբր գլուխ տեղւոյ). κρημνός praeceps, rupes, ripa alta, κρηπίς crepedo որ եւ Դարաւանդ. Գահ. բարձրաւանդակ. վախք. քարանձաւ. բարձր տեղի զառ ի թափ.
Դիմեաց ամենայն երամակն ի դարէ անտի ի ծով. (Մտթ. Ը. 32։ եւ Մրկ. Ե. 13։)
Առ ափն ծովու ի վերայ դարի միոջ. (Ոսկ. յհ. Ա. 1։)
Յորդանան լցեալ գայր դարիւ եւ դարիւ. այսինքն քերելով զգետեզերբք. (Յես. Գ. 15։)
Փախեաւ մինչեւ ցդարն աբէղմաուղայ. յն. շուրթն. ռմկ. քիթ. (Դատ. Է. 23։)
ԴԱՐ, ու, ուց (իբր գլուխ ժամանակի). αἱών aevum, saeculum, ἠλικία aetas , γενεά generatio Դարձ տարեաց. երկար ինչ ժամանակ, շրջան ամաց իբր հազարաց, կամ իբր հարիւրոց, կամ երեւելի միջոցի, յորում ազգ երթայ, եւ ազգ գայ. յաւիտեան մի ժամանակի.
Որ ինչ քաջութիւնս արարին ի դաս իւրաքանչիւր. յն. յազգս իւրեանց. (Ա. Մակ. Բ. 51։)
Առնես զողորմութիւն ի հազար դար. յն. ի հազարս. (Երեմ. ԼԲ. 18։)
Պղծալից մարդիկ ութերորդ դարուն։ Կացին նահապետք արդարք մինչ ի դարն ութերորդ. (Ագաթ.) զի ընդ մէջ ադամայ եւ նոյի են ազգք կամ նահապետք ութ։
Սատակմամբ մարդկան զազրագործաց դարուն երկրորդի. (Խոր. Ա. 3.) զի յադամայ ցնոյ դար մի գրի։
Մարիամ ... զուգաթիւ աւուրց դարուցս անցաւորաց. (Շար.) զի յադամայ ցքրիստոս վեց դարք ասին, եւ եօթներորդն յետ քրիստոսի մինչ ի կատարած աշխարհի. որ ասի սկիզբն անկատարած ութերորդ դարու։ Սոյնպէս եւ յայլ գիրս պէսպէս առմամբ. իսկ առ մեօք հարիւր ամն կոչի Դար մի։ ԴԱՐ որպէս ռմկ. պորտ մը. պիր կէոպէկ
Զի են դարքն այսպէս. ադամ, կայէն, ենովք ... յոբէլ, եւ յոբաղ. որդիք նոցա ութերորդք ... սկայազունքն տասներորդք։ Եւ գտանեմք մեք զայս յերկրորդել ազգացն ղուկայ աւետանագրի, զի յեօթանասուն եւ եօթն դարու ծնաւ տէր մեր քաւիչ ծննդոց ադամայ. (Եփր. ծն.։)
Գլուխ դարու իւիք օրինակաւ հաշուելոյ.
Ի հասանել ժամանակի երեւեսցիս, ի դարագլուխս ընդմիջեալ գթասիրաբար. (Ոսկ. ամբակ.։)
Ի դարագլուխսն կարգեցաք զարսն երեւելիս, զաբէլ, զենովք, եւ այլն. (Նչ. եզեկ.։)
shelf;
little hill.
Փոքրիկ դար տեղւոյ. բլրակ. դարէկ.
Առի հող օրհնութեան եւ ի փլուզեալ դարակէն. (Յհ. կթ.։)
even and odd (number).
Թիւ բաղկացեալ ի դարէ եւ ի կոճատէ, որ մնայ կոճատ. կամ ի կոճատաց միայն, որ լինի դար.
Տասնեկաւ, որ ունի զամենայն թուոց զանազանութիւնս, դարից եւ կոճատաց եւ դարակոճատաց. դարից, ՟Բ. եւ կոճատաց, ՟Գ. եւ դարակոճատաց, ՟Ե։ Վեցեակն՝ առաջին դարակոճատ, եւ այլն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. լին. ՟Գ. 38. եւ 49։ Վրդն. ծն.։)
cf. Դարանագործ.
Եդին դարանակալս շուրջ զգաբաաւ։ Պաշարեցին զամրոց դարանակալցն։ Եղիցի դան օձ դարանակալ ի ճանապարհի.եւ այլն։
Տո՛ւր ինձ զքոյոց աթոռոցդ զդարանակալ իմաստութիւն. իմա՛, առընթեր նստեալ, աթոռակից.
ԴԱՐԱՆԱԿԱԼ ԼԻՆԵԼ. ἑνεδρεύω insidior Դարան գործել. ի դարան մտանել.
Դարանակալ եղեն նմա առ դրան քաղաքին։ Առ ամենայն անկեան դարանակալ լինի։ Յանձուկս դարանակալ եղեն։ Դարանակալ լիցուք արդարոյն.եւ այլն։
Այնքան լաւ է ժուժկալութին, եւ դարանակալ լինել վասն բարւոյն. իմա՛, դեգերանք։
ambush, ambuscade, obsession.
ἑνέδρα insidiae Դարանագործութիւն. դարան. նենգութիւն. որոգայթ չարարուեստ.
Յո՞յր վերայ ոչ եկեսցէ դարանակալութիւն առ ի նմանէ. (Յոբ. ՟Ի՟Ե. 3։)
Ոչ եւս տակաւին հարկանէ դարանակալութեամբ զգարշապարս. (Եպիփ. խչ.։)
Դարանակալութիւք թշնամւոյն պէսպէս են եւ զանազան. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Դարանակալութեամբ պատրիմ ի նոցա խարդախութենէ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Դարանակալ.
ἑνεδρεύων, ἕνεδρον, λοχῶν ἑνέδρα insidiator, insidiae Որ ի դարան մտեալ է կամ մտանէ. դարանակալ.
Կացուսցես քեզ դարանամուտս քաղաքին նորա։ Յուսացեալ էին ի դարանամոտսն՝ որ էին զգաբաաւ.. եւ յարձակեցան դարանամուտքն. (Յես. ՟Ը. 2։ Դատ. ՟Ի. 36. 37։)
Իշխանութիւն ամենայն սխալ է եւ վրիպակ, բազումս ունենալով զդարանամուտ սպասեական. (Փիլ. իմաստն.։)
ԴԱՐԱՆԱՄՈՒՏ ԼԻՆԵԼ. ἑνεδρεύω insidior Ի դարան մտանել. դարանակալ լինել. դարան գործել.
Դարանամուտ լինել յետուստ քաղաքին, կամ յանդաստանին, յայգեստանին, եւ հեղեղատին, եւ այլն. (Յես. ՟Ը. 4։ Դտ. ՟Թ. 32։ ՟Ի՟Ա. 20։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 5։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 22։ Փիլ. լին. ՟Դ. 228։)
Խորամանկ խաբէութեամբ դարանամուտ լինել յամուրս իւրոյ աշխարհին. (Եղիշ. ՟Գ. այսինքն պահէր զանձն՝ ի ծածուկ մեքենայելով։)