to mix together, to compose, to allay.
συγκεραύνω commisceo, tempero Ի միասին խառնել. զօդել. յարել. բարեխառնել. եւ Օտար ինչ խառնել.
Յայսոսիկ փոքր ինչ զուգախառնեցից տեսութիւնս պատշաճողս. (Մաքս. եկեղ.։)
Միջակաւ զօրութեամբ յերկոցունցն զուգախառնեաց. (Պղատ. տիմ.։)
combination, mixture, medley, miscellany;
cf. Զուգախառնումն.
Զի զուգախառնութեամբ ընդդիմաւորացն որակութեամբ՝ ի միջոցին ամբողջ պահեսցի կենդանին. (Նիւս. կազմ.։)
Վասն անընդդիմամարտ՝ ներհակացն զուգախառնութեան. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ոչ այնպէս վաղվաղակի ժանտախտ յարի ի մեզ ... որպէս չար արանց զուգախառնութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 10։)
Յազգէն Յուդայի եւ ի ցեղէ անտի Դաւթի, եւ ի զուգախառնութենէ տանն Ահարոնի քահանայապետի ծնանի Սուրբն Մարիամ. (Ճ. ՟Ժ.։)
inflection.
competitor.
Բանախնդիր ընդ այլում. վիճաբան. խուզարկու.
Զմտերմագոյնն տեսանելով սարաս վարդապետութեան, եւ զուգախնդի՛ր՝ զպատուոյն հայցեալ վարկ. (Պիտ.։)
divergent.
clothed with the same purple, that has the same dignity.
Եղբարքն երկոքին հարազատք ... զուգածիրանիք՝ Վասիլ եւ Կոստանդին. (Նար. խչ.։)
even, alike, equal;
counterpart.
Բան հզօրին ողորմեսցի զուգականին նորա. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 3։)
Իսկ երանելի զուգականին լուեալ (Մեսրոպ զՍահակայ). (Կորիւն.։)
Զի՞նչ ինչ այնպիսի աւետեաց լինիցի զուգական։ Զի՞նչ այնմ պատուոյ զուգական կայցէ։ Այս բարբառ այնր բարբառոյ զուգական է. (Ոսկ. մտթ.։)
Չի՛ք ինչ զուգական խոնարհութեան. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Է։)
Գանձու իմաստութեան ո՛չ է գտանել ումեք գովեստ զուգական. (Սարկ. խրատ ուսմ.։)
Ըստ երկնային զօրուն զուգականք. (Նար. առաք.։)
Զուգական Աստուծոյ կամեցաւ լինել (Ադամ)։ Լինել զուգական Աստուծոյ տենչային. (յն. զուգաստուած. այսինքն հաւասար Աստուծոյ։) Զի՞նչ այլ ինչ զուգական կայցէ այնպիսի խնամոց։ Զի ամենայն ուրեք զզուգական հաւասարութիւնն զիւր ընդ Հօր յայտ առնիցէ. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ. ՟Ա. 15։)
Զզուգական պատիւ Երրորդութեանն ի մի բերեալ փառաւորութիւն ըստ օրհնութեան սրբոց Սերովբէիցն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Տեսե՞ր զանզանազանութիւն փառաց սրբոյ եւ զուգական Երրորդութեանն. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Թ։)
likeness, equality;
equivalent.
Համեմատութիւնն մերթ ի զուգականութենէն լինի. (Ոսկ. մտթ. ի ճ. ՟գ.։)
Զիւր իսկ պատիւն ակնարկէ այնուիկ, եւ ընդ ծնողին զհանգիտապատիւ զուգականութիւն. յն. զզուգապատուութիւն, կամ զհամապատուութիւն. (Ոսկ. մտթ. ՟Ա. 15։)
Երթամ, եւ առաքեմ զմխիթարիչն ... տե՛ս զզուգականութիւնն. (Ագաթ.։)
Յերրորդութեանդ սրբում ... ի նոյն պաշտօն հաւասարութեան միապատիւ զուգականութեան. (Նար. ՟Հ՟Գ։)
to put in order, to dispose;
to put into verse.
Զտարերս զուգակարգեցեր առ ի կենդանութիւն արարածոց քոց. (Մաշտ.։)
Ապողինարոս զհին կտակարանսն ... չափով (տաղից) զուգակարգեաց. (Սոկր. ՟Գ. 16։)
isomorphous
isomorphism.
Առ սկզբնատիպն զպատկերին պահելով զզուգակերպութիւնն. (Երզն. քեր.։)
alike, partaking.
Ընտրեցեր ի մարդկանէ չարչարանաց քոց զուգակիրս. (Շար.։)
alike, equal, same;
spouse (man or woman).
Պարզամիտ բնութիւն եւ դիւրահաւան՝ զուգակցիս (Եւայի). (Պիտ.։)
Պատմէր զուգակցին իւրոյ՝ մօրն Ալեքսիանոսի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Մինչ զուգակիցն ի գերութիւն էր. (Կանոն.։)
Ո՞ր վիշապ զիւր զուգակիցն կամի թէ կորիցէ. (Ոսկ. հերոդ.։)
Քանզի շանց է՝ ոչ զուգակցաւ վարիլ. (Վրդն. ել.։)
Որպէս տատրակ սգալից՝ միայն մնացեալ ի զուգակցէ. (Ուռհ.։)
ԶՈՒԳԱԿԻՑ. ա. Ի բառէս Զոյգ. ἵσος aequalis Հաւասարակից. զուգական. եւ Կցորդ կամ նման.
Ծնունդ ի վեր քան զժամանակ, զուգակից եւ հանգունակ հօր. (Լծ. կոչ.։)
Զա՛յն (զգիրն Զ) զուգակից սմին ծանի՛ր, որ միշտ ասէ՝ թէ զօրացի՛ր. (Շ. այբուբ.։)
Իբր զմի սիրելի, զմի ամուսին, զմի ընդակից, եւ զմի զուգակից ի միում խորանի խորհրդարանի. (Նար. խչ.։)
Որ թէպէտեւ յայլսն հանգիտացաւ սմա իւրն լծակից, սակայն նուազանալ յայսմ երեւել քան զզուգակիցս. (Պիտ.։)
Նշանակէ զուգակից Արամազդայ գոլ զՄինովս. (Պղատ. մինովս.։)
equivalent, equipollent;
just, equal;
equilibrium;
compensation.
Որդիք Սիովնի պատուականք, եւ զուգակշիռք ոսկւոյ՝ երթեալք ի գերութիւն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Դնել յիւրեանց կողմանն կշռին, զի զուգակշիռ լիցի չարեացն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Զառաւելութիւն գործոյն բանիւ ցուցանել զուգակշիռ. (Ոսկ. լուս. ի Ճ. (իսկ տպ. զառաւելութիւն իրին բանի ցուցանել զուգական)։)
Վայելչապէս ունի յինքեան զտարերացդ զուգակշիռ. (Պիտ.։)
Զի դիցեն յիւրեանց կողմանն զուգակշիռս չարեացն. (Ճ. ՟Բ.։)
Իսկ (Նիւս. կազմ. ՟Ա.)
Փո՛քր արդեօք՝ ամենայն աշխարհ ստացուածոց երեւեալ լինէր առ քո առաքինութիւնդ զուգակշիռ. կա՛մ իմա՛ զուգակշռեալ, եւ կամ՝ առ քո առաքինութեանդ զուգակշռութիւն։
to reduce to an equilibrium, to render equivalent;
to equal, to compare;
to counterbalance, to make up for, to counterveil.
Բայց ի՞նչ զուգակշռեսցի սմա. (Պիտ.։)
Ի վերին զուգակշռող աջոյ ամենագիտին. (Փարպ.։)
cf. Զուգակշիռ.
equilateral.
Ի զուգակողմանցն կրկնակաց երեքանկիւնիցն երեք տառք բաղկանան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
of thesame religion.
Հաւատարիմ եւ զուգակրօն աշակերտօքն յաղօթս ապաւինեալ. (Կաղանկտ.։)
Հանդիպեցաւ Փերմեղիանոսի ... աշակերտեալ ի Կապադովկիա՝ զուգակրօն ըստ սովորութեանն. (Նիւս. ի սքանչ.։)
to join together.
Զոմանս ապիրատս զուգակցեալ զրաբան չարիմացութեանն. (Յհ. կթ.։)
Ամենեքին զուգակցին նմա յերգելն. (Լմբ. պտրգ.։)
Որ հողանիւթ բնութեամբն զուգակցեալ ընդ Սուրբ Հոգւոյն. (Շար.։)
Ոսկերք մեր հաւատով ի նա զուգակցեալ. (Համամ առակ.։)
Պարգեւ, որոյ ոչ կշիռ գործոյ զուգակցի. (Լմբ. ստիպ.։)
Հալածիչքն գլխարկեալ լինին, եւ հալածեալն՝ զուգակցեալ. իմա՛, ի վիճակ իւր առաջին հաւասարեալ, կամ զօրացեալ՝ ընդ Աստուած միանալով։
participant;
equal.
Զուգակցորդք են միմեանց եւ զկնի երգեցեալքս։ Զուգակցորդ ընդ Քրիստոսի գոյք փառաւորեալ. (Նար. ՟Կ՟Ա. եւ Նար. առաք.։)
participation, equality;
coupling, match, union.
Լծակցութիւն. եւ Կցորդութիւն. կապակցութիւն. եւ Ազգակցութիւն. համագոյութիւն. (ըստ զօրութեան յարակից բանին).
Ագռաւք երամանեան, եւ յոլովակի ի բաց զատանին ըստ զուգակցութեանն, իւրաքանչիւր ուրուք ճանաչելով զմիմեանս զուգակցացն. (Նիւս. բն. ՟Ա։)
Զմարմին մերժէ ի զուգակցութենէ (հոգւոյն). (Ճ. ՟Ա.։)
Զի՞նչ յայտ առնէ զուգակցութիւնս (բանիս), թէ որ զքեզ օրհնեն, ապա ի քէն օրհնին. (Լմբ. պտրգ.։)
Համապատիւն կցորդութեանց, անպատումն ազգականութեանց, եռալուսեանն զուգակցութեանց. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
at an equal level.
of the same paternity, that has the same quality as the father.
Ոչ որպէս տագերբ, այլ իբր նոյնազաւակ զուգահարբ զմանկունսն փայփայեցեր (առ Մեսրոպաւ՝ որպէս առ Սահակաւ). (Խոր. ՟Գ. 68։)
of equal age;
of the same height.
Զօրութեամբ եւ հասակաւ զանազանք ... Ժամանակաւ ամուսինք (համասնունդք) եւ զուգահասակք։ Զուգահասակ են՝ որ շուրջ զաստուծովն են զօրութիւնքն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել.։)
Մի են հոգի եւ մարմին՝ զուգահասակք եւ հանգիտապատիւք։ Զարդարել խոհական իմաստութեամբ եւ զուգահասակ դստերօք կուսիցն շնորհաց. (Երզն. մտթ.։)
unanimous.
Միաշունչք՝ միակրօնք, համապատիւք, զուգահաւանք. (Նար. յիշ.։)
equal, just, equivalent;
alike, same.
ἵσος aequalis Հաւասարակից. ամենայնիւ հաւասար. հանգէտ. զուգական. զուգակշիռ.
Յանհաւասարս զզուգահաւասարն դնես գոյացութիւն (կամ ենթակայութիւն)։ Զուգահաւասար առ երկոսին դնելով թշնամութիւն. (Յհ. իմ. երեւ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զթոռն քո Վարդան՝ կարգեսցէ ի վերայ Հայոց զուգահաւասար թագաւորին. (Խոր. ՟Գ. 64։)
Որ կենօք եւ աւուրբք զուգահաւասար նմա էին. (Յհ. կթ.։)
Ճշմարիտ խաղաղութեանն ոչինչ է զուգահաւասար յէիցս բարեաց. (Շ. թղթ.։)
Ոչինչ յերկրաւորացս՝ երկնայնոց տրիցն գտաւ զուգահաւասար. (Լմբ. ստիպ.։)
Ի բա՛ց կացցէ մեզ զուգահաւասար՝ ե՛ւ Սաբելի ի միասին հաւաքումն, ե՛ւ Արիոսի բաժանումն. (Ածաբ. մկրտ.։)
Առ նմա մահ եւ կեանք զուգահաւասար ի միասին ընթանային. մարմնով մեռեալ, եւ կենդանի Աստուածութեամբն. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Բ։)
assemblage.
Գտաւ ոմն մի առ ի նոցունց իսկ առաքելոցն սրբոց նուազեալ առ ի թուոյ նոցա ի ժամանակի զուգահաւաքմանն (ի փոխումն կուսին). (Դիոն. թղթ. ՟Ժ՟Ա.)
Բարդողոմէոս ո՛չ գոյր ընդ նոսա ի զուգահաւաքման (վասն փոխման) կուսին. (Խոր. առ սահակ արծր.։)
Ոչ էր ի զուգահաւաքման աշակերտացն. (Տօնակ.։)
Որք զՍաբելի զուգահաւաքմանն ի միասին՝ զդսրովելի ախտն ախտանան. այսինքն խառնակութեան երից անձանց. (Կանոն.։)
parallelogram;
— զօրութեանց, — of forces;
— յօդաւոր, parallel joint.
parallel.
parellelism.
parallelopiped.
together, contiguous.
Արար զայրն, բայց ոչ անդէն եւ զկինն զուգահետ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
correspondent, equal, unanimous;
joining in accord;
of one accord;
— գտանիլ, to come to terms, to agree, to be of one mind;
to be in tune.
Երբեմն անյարմար բերելով ի ձեռն աննմանութեանն, եւ երբեմն զուգաձայնք ի ձեռն նմանութեանն։ Զուգաձայն, եւ ընդդիմաձայն. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Է։)
Արիոսի եղեալ գտանիս չարապաշտութեանն զուգաձայն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Փառաւորեսցո՛ւք արժանաւոր զուգաձայն սրբաձայնութեամբ զանսկիզբն հայր, եւ այլն. (Աթ. ի ստեփ.։)
Զսուրբ Երրորդութիւնն փառաւորելով ... զուգաձայն սրբաբանութեամբ. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Եւ ἁντίφωνος contra sonans, alternans Համաձայն ըստ փոխաձայնութեան. զուգաբարբառ.
Զուգաձայն յարմարութեամբ ... խնդալից զուարթանան. (Փիլ. տեսական.։)
to form an accord, to put in tune, to make harmony.
Որ եւ (այսինքն զոր եւ) առ իմս հոգեւորական խորտակումն զուգաձայնել ո՛չ է սխալական. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
Որպէս զտասնաղի երգարան զուգաձայնեալ զհոգին եւ զմարմին տասն զգայարանօք. (Լմբ. սղ.։)
to agree with, to correspond;
to sing in concert.
Զուգաձայնեա՛ ընդ Պետրոսի, զի ընդ նմին եւ երանեսցիս. (Խոսրովիկ.։)
Ընդ նոսա եւ զուգաձայնեալ երգաբանէ։ Ընդ որս եւ զերեքսրբեանն զուգաձայնեալ երգակցեն զսրբասացութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
correspondence, union, equality, concord;
unison, symphony;
accompaniment.
Փառաւորեսցո՛ւք արժանաւոր զուգաձայնութեամբ զանսկիզբն հայր, եւ այլն. (Ճ. ՟Ե.։)
Համակցորդ զուգաձայնութեամբ ... ընդ նմին վասն նորին աղերսել. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
isocheimal (lines).
isochronal.
isochronism, uniformity of vibration, (lines).
isotheral (lines).
participant.
Մէջն ծայրիցն՝ զուգամասամբն առաւելու եւ առաւելանի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Երկոտասան կենդանակացս աստեղատանցն, եւ նոյնքան ժամուս հասարակօրէիցն զուգամասանց. (Ոսկիփոր.։)
Ի նայել ուղղանկիւնեացն առ տրամագիծն միջին, զամենայն հարթ, արդակ, զուգամասն ... յարմարեալ անվնաս պահէ. (Շիր.։)
Որ առ մեզս է լոյս, գիշերաւ հատանի, եւ հատանէ զգիշեր՝ զուգամասն. (Ածաբ. նոր կիր.։)
Ըստ կարի ստացական բնութեանս՝ նորին զուգամասնայց (կամ զուգամասնեայց) տնտեսական մարմնաւորութեանն. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Ի միասին զզուգամասն պայազատեալ գահընկալ թագաւորական զարմ. (Արծր. ՟Գ. 11։)
Զաստուածածնին չքնաղ կազմուած սքանչելաշուք բնակութեանն՝ զուգամասն կրօնից բարեզարդն եպիսկոպոսութեան կառուցեալ. իմա՛, հանգէտ, դիպող, կամ կից եպիսկոպոսարանի։
to impart, to make partake of.
Զո՞ ոք ապա ի բազմահոյլ չարացն զուգամասնելով բերեալ յարադրեսցուք առ սա. (Պիտ.։)
participation;
isomeria.
Եղիցի ոք եւ ի մէնջ նոյն յառաջինսն. եւ ընդէ՞ր ոչ դնեմք զուգամասնութիւն. (Ածաբ. մակաբ.։)
(Օդն) ըստ նմանութեան մանանային բաժանման՝ բաւականութեամբ բովանդակի, եւ զուգամասնութեամբ պատուի։ Հասարակաց (է կարգ) տունջեան եւ գիշերոյ զուգամասնութեամբ։ Տիւ եւ գիշեր զուգամասնութեամբ առ միմեանս վիճակեալք. (Առ որս. ՟Է. ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Գ։)
Առ յոյս մրցանակին զուգամասնութեան. (Փիլ. լիւս.։)
Գեղեցիկ հասակ՝ զուգամասնութեամբ վայելչացեալ. (Պիտ.։)
Հաւասարապէս բաշխէր երկրածնաց՝ մանանային զուգամասնութեամբ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Ի մաքրութիւն հոգւոյ՝ ըստ հրոյ գոլոյ զուգամասնութեան. (Շ. ատեն.։)
convergent.
to accomodate, to adjust.
Զօդել. ընդելուզանել.
Զկապ պատուածոյ գօտեաց ... համատակօք կրկնելովք զուգայարմարեաց. (Նար. խչ.։)
to be united, to join.
Երկոցունց զուգացելոց՝ եպիսկոպոսին եւ թագաւորին, յանձն առեալ դպրութեանն հնազանդելոյ. (Կորիւն.։)
isogonous.
syllable.
Յաղագս հասարակ շաղաշարաց, որ ասի զուգաշարաց, այսինքն շարեցելոցն ի հասարակաց խօսս զրուցատրութեան, եւ բանից պատմութեան. (Երզն. քեր.։)
that holds the same course, companion on the road.
Իբր պատկերակիցք՝ միատեսակք՝ զուգաշաւիղք։ Բազմամեղ ... ինձ զուգաշաւիղ։ Զուգաշաւիղք մաքրութեան վարուցն Մելքիսեդեկի։ Զուգաշաւիղք պարագրողին։ Համասերմ միաբոյս զուգաշաւեղ եղբօրն յաղթեաց. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Խ՟Ը. եւ Նար. առաք. եւ Նար. մծբ.։)
of the same tongue or language.
Համալեզու. միաբարբառ.
Ի մի տեսակ զուգաշուրթն խօսակցութեան համահաւաքեալք. (Նար. առաք.։)
to pour, to pour out, to empty, to pour forth, to shed;
to diffuse, to scatter, to disperse, to spread;
— զանձն առաջին տեառն, to pour out one's soul before the Lord;
— զսիրտ իւր առաջի ուրուք, to open one's heart, to unbosom oneself to;
— զբարկութիւն, զսրտմտութիւն իւր ի վերայ ուրուք, to give vent to anger, to discharge one's wrath upon;
— կռոց նուէրս, to pour out libations to idols;
— արիւն բազում, արեան ճապաղիս —, to cause immense bloodshed, to shed torrents of blood;
արտօսր —, to shed tears;
— զարիւն իւր, to shed one's blood.
եւ կ. իբր Հեղանիլ. χέω, ἑπιχέω , ἑκχέω fundo, infundo, effundo եւ այլն. որ եւ χύω, ἑκχύω, χύνω եւ այլն. (լծ. յն. խէ՛օ. խի՛օ եւ հյ. զեղուլ. իւղ. հալել. ձուլել) Հոսել. վայթել. թափել. լնուլ կամ արկանել ի ներքս. ընկենուլ արտաքս. ծաւալել. տարածել սփռել. իրօք կամ նմանութեամբ. թափել, վաթել, վոթել, վազցընել, լեցնել, դարտըկել. Ի հեղուկ նիւթս ասի
Առ զսրուակն իւղոյ, եւ եհեղ ի գլուխ նորա։ Առէ՛ք սափորս ջրոյ, եւ հեղէ՛ք ի վերայ ողջակիզիդ։ Հե՛ղ զարգանակն։ Գինին հեղու (այսինքն հեղանի), եւ տիկքն կորնչին։ Զրիւնն հեղցէ առ յատակաւ սեղանոյն, կամ շուրջ զսեղանովն, կամ առաջի սեղանոյն, կամ յերկիր։ Որ հեղու զարիւն մարդոյ, փոխանակ արեան նորա հեղցի արիւն նորա։ Այդ է արիւն իմ, որ ի վերայ բազմաց հեղու (այսինքն հեղանի)։ Հեղի արտասուք (կամ զարտասուս) զերեսօք իւրեանց ի վերայ նորա.եւ այլն։
Բազում արտասուս ի վերայ կորուսելոյն հեղուին։ Արտասուք բազում հեղան յեկեղեցւոջն. (Եղիշ. ՟Է. եւ ՟Ե։)
Ի տեղի մի սուրբ, ուր զմոխիրն հեղուցուն։ Հեղեալ կայ իբրեւ զհող փոշի.եւ այլն։
Յետուստ կուսէ հեղեալ զնովաւ հողմ, լցեալ զառագաստն. (Պրպմ. ձ։)
Զբարկութիւն իմ եւ զսրտմտութիւն իմ հեղից ի վերայ տեղւոյդ այդմիկ։ Հեղեալ ցասմամբ թագաւորեցից ի վերայ ձեր։ Հեղու անարգութիւն ի վերայ իշխանաց։ Հեղից ի վերայ նոցա զչարիս իւրեանց։ Հեղից յոգւոյ իմմէ (կամ իմոյ) ի վերայ ամենայն մարմնոյ։ Հեղից ի վերայ տանն դաւթի հոգի շորհաց։ Հոգւոյն սրբոյ, զոր եհեղ ի մեզ առատութեամբ.եւ այլն։
Անհնարին սուգ զսուրբ գնդաւն հեղաւ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 28։)
Որ եհեղ զփառս խոնարհութեան յանձինս սուրբս. (Մաշտ.։)
Ի պարզամտաց անձինս հրէականս իմն հեղուն (բանս) ցուրտս եւ խոտորնակս։ Զապողինարի կարծեացն բիծ հեղեալ ի վերայ իմոցն թղթոց. (Պրպմ. ձ։)
Յեղուլ զպատրանս խրատու կորստեան բարբառոյն ի լսելիս եւայի. (Զքր. կթ.։)
Մի՛ սրտիւն ամենեւին հեղուլ զսաստն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Զպատիժս կապանաց հեղէ՛ք ի վերայ նորա. (Երզն. մտթ.։)
Հե՛ղ իբրեւ զջուր զսիրտ քո առաջի տեառն. (Ողբ. ՟Բ. 19։)
Հեղում զանձն իմ առաջի տեառն. (՟Ա. Թագ. ՟Ա. 15։)
Առաջի քո հեղումք զխնդրուածս. (Եղիշ. ՟Բ։)
ՀԵՂՈՒԼ. կ.ձ. որպէս Խռնիլ. յարձակիլ. դիմել բազմութեամբ. որ եւ ԶԵՂՈՒԼ, ՀՈՍԻԼ. վրայ թափել, վրայ վազել.
Յարձակեցան դարանամուտքն, եւ հեղան զգաբաաւ։ Հեղեալք զբաղեալք առհասարակ ի փախուստ դարձան. (Դտ. ՟Ի. 37։ Յուդթ. ՟Ժ՟Ե. 2։)
Ի թիկանց կուսէ իշխանին ի վերայ զեղեալ հեղան։ Յորոց վերայ հեղեալ զօրն իսմայէլին՝ հարկանէին զմեծ մասն յունաց։ Հեղու ամենայն քաղաքն ի տեսանել զսքանչելիս. (Յհ. կթ.։ Ղեւոնդ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Անդ հրեշտակացըն բազմութիւնք յերկնից հեղան ըստ հիւղէի. (Շ. եդես.։)
Գարշելի դատի զհեղանիլն ի հեշտութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)
Գարշելի դատի զհեղանիլն ի հեշտութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)
to be poured out, to flow, to spread;
to be shed, scattered, diffused;
to rush, to fall;
to burst;
հեղաւ ամենայն փոր նորա, all his bowels gushed out;
անկաւ հեղաւ զկնի կռոցն, he followed idols;
հեղեալ ցասմամբ, very angrily, wrathfully.
եւ կ. իբր Հեղանիլ. χέω, ἑπιχέω , ἑκχέω fundo, infundo, effundo եւ այլն. որ եւ χύω, ἑκχύω, χύνω եւ այլն. (լծ. յն. խէ՛օ. խի՛օ եւ հյ. զեղուլ. իւղ. հալել. ձուլել) Հոսել. վայթել. թափել. լնուլ կամ արկանել ի ներքս. ընկենուլ արտաքս. ծաւալել. տարածել սփռել. իրօք կամ նմանութեամբ. թափել, վաթել, վոթել, վազցընել, լեցնել, դարտըկել. Ի հեղուկ նիւթս ասի
Առ զսրուակն իւղոյ, եւ եհեղ ի գլուխ նորա։ Առէ՛ք սափորս ջրոյ, եւ հեղէ՛ք ի վերայ ողջակիզիդ։ Հե՛ղ զարգանակն։ Գինին հեղու (այսինքն հեղանի), եւ տիկքն կորնչին։ Զրիւնն հեղցէ առ յատակաւ սեղանոյն, կամ շուրջ զսեղանովն, կամ առաջի սեղանոյն, կամ յերկիր։ Որ հեղու զարիւն մարդոյ, փոխանակ արեան նորա հեղցի արիւն նորա։ Այդ է արիւն իմ, որ ի վերայ բազմաց հեղու (այսինքն հեղանի)։ Հեղի արտասուք (կամ զարտասուս) զերեսօք իւրեանց ի վերայ նորա.եւ այլն։
Բազում արտասուս ի վերայ կորուսելոյն հեղուին։ Արտասուք բազում հեղան յեկեղեցւոջն. (Եղիշ. ՟Է. եւ ՟Ե։)
Ի տեղի մի սուրբ, ուր զմոխիրն հեղուցուն։ Հեղեալ կայ իբրեւ զհող փոշի.եւ այլն։
Յետուստ կուսէ հեղեալ զնովաւ հողմ, լցեալ զառագաստն. (Պրպմ. ձ։)
Զբարկութիւն իմ եւ զսրտմտութիւն իմ հեղից ի վերայ տեղւոյդ այդմիկ։ Հեղեալ ցասմամբ թագաւորեցից ի վերայ ձեր։ Հեղու անարգութիւն ի վերայ իշխանաց։ Հեղից ի վերայ նոցա զչարիս իւրեանց։ Հեղից յոգւոյ իմմէ (կամ իմոյ) ի վերայ ամենայն մարմնոյ։ Հեղից ի վերայ տանն դաւթի հոգի շորհաց։ Հոգւոյն սրբոյ, զոր եհեղ ի մեզ առատութեամբ.եւ այլն։
Անհնարին սուգ զսուրբ գնդաւն հեղաւ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 28։)
Որ եհեղ զփառս խոնարհութեան յանձինս սուրբս. (Մաշտ.։)
Ի պարզամտաց անձինս հրէականս իմն հեղուն (բանս) ցուրտս եւ խոտորնակս։ Զապողինարի կարծեացն բիծ հեղեալ ի վերայ իմոցն թղթոց. (Պրպմ. ձ։)
Յեղուլ զպատրանս խրատու կորստեան բարբառոյն ի լսելիս եւայի. (Զքր. կթ.։)
Մի՛ սրտիւն ամենեւին հեղուլ զսաստն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Զպատիժս կապանաց հեղէ՛ք ի վերայ նորա. (Երզն. մտթ.։)
Հե՛ղ իբրեւ զջուր զսիրտ քո առաջի տեառն. (Ողբ. ՟Բ. 19։)
Հեղում զանձն իմ առաջի տեառն. (՟Ա. Թագ. ՟Ա. 15։)
Առաջի քո հեղումք զխնդրուածս. (Եղիշ. ՟Բ։)
ՀԵՂՈՒԼ. կ.ձ. որպէս Խռնիլ. յարձակիլ. դիմել բազմութեամբ. որ եւ ԶԵՂՈՒԼ, ՀՈՍԻԼ. վրայ թափել, վրայ վազել.
Յարձակեցան դարանամուտքն, եւ հեղան զգաբաաւ։ Հեղեալք զբաղեալք առհասարակ ի փախուստ դարձան. (Դտ. ՟Ի. 37։ Յուդթ. ՟Ժ՟Ե. 2։)
Ի թիկանց կուսէ իշխանին ի վերայ զեղեալ հեղան։ Յորոց վերայ հեղեալ զօրն իսմայէլին՝ հարկանէին զմեծ մասն յունաց։ Հեղու ամենայն քաղաքն ի տեսանել զսքանչելիս. (Յհ. կթ.։ Ղեւոնդ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Անդ հրեշտակացըն բազմութիւնք յերկնից հեղան ըստ հիւղէի. (Շ. եդես.։)
Գարշելի դատի զհեղանիլն ի հեշտութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)
Գարշելի դատի զհեղանիլն ի հեշտութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)
to weave, to warp, to plait;
զչարութիւն ի ներքոյ ոստայն —, to machinate, to plot, to hatch wickedness.
Հենու զհողեղէն ձորձս, եւ զգենու. (Եփր. ծն.։)
Ի պաղեստին երկուս կապերտս հենլով ի միասին՝ այնպէս առնեն զհանդերձսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
Խեղկատակութեամբ եւ դատարկաբանութեամբ զծաղրն հենուին. (Կլիմաք.։ Գրի եւ իբր ռմկ. Հենել կամ Հինել. Լմբ. սղ.։)
to remove, to put or set aside, to scatter, to avert, to keep off;
—ցո՛ ի քէն զկագ, avoid quarrelling.
Հեռացո՛ ի մէնջ տէր զխաբէութիւն սատանայի. (Ժմ.։)
Հեռացուցանել զձեզ յերկրէդ ձերմ, կամ յանձն զմարտ եւ զկռիւ, կամ զմանանայն ի բերանոյ. (Երեմ. ՟Ի՟Է. 10։ Սիր. ՟Ի՟Ը. 10։ Նեեմ. ՟Թ. 20։)
Հեռացուցանել զնա ի միջագետաց, կամ զաշխարհս յերկրպագութենէ աստուածոց. կամ զմիտս նոցա յերդմանէ կռոց. (Խոր. ՟Բ. 23։ Ճ. ՟Ա.։ Մանդ. ՟Բ։)
Հեռացոյց ի նոցանէ զսատանայական խռովութիւն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
remote, distant;
far;
— առնել, տանել, to remove far off;
to scatter;
to turn aside or away, to avert, to ward off;
— ունել, to keep away, or at a distance;
— ունել զանձն յիմեքէ, to keep off, to avert;
to abstain, to refrain;
— առնիմ, լինիմ, cf. Հեռանամ;
աստուած իմ, միʼ — առնիր յինէն, remove not Thyself, o God, from me!.
Եթէ զայս հեռի համարեսցիս. եւ այլն։ (Յճխ. ՟Ե։)
Տանին բերեն զերկաքանչիւր գաւառաց զգիւտս, եւ միաւորեն զհեռիսն. (Վրդն. ծն.։)
Հեռի առնել յանձնէ կամ ի յարկէ եւ կամ յայլմէ զանօրէնութիւն. զանիրաւութիւն. զօգնականութիւն. զծանօթս կամ զանձն յաստուծոյ։ Աստուած իմ մի՛ հեռի առնիր յինէն։ Յիրաւանց քոց հեռի եղեն։ Հեռի եղեն յինէն եղբարք իմ, կամ մխիթարիչք իմ։ Հեռի եղիցի ի նմանէ օրհնութիւն։ Սուր եւ թշնամի հեռի լիցի ի նոցանէ։ Որպէս հեռի են երկինք յերկրէ, այնպէս հեռի են ճանապարհք իմ ի ճանապարհաց ձերոց։ Հեռի իցէ ի քէն ճանապարհն։ Հեռի եմք ի ձէնջ յոյժ։ Հեռի եմք ի միմեանց։ Հեռի է ի մեղաւորաց փրկութիւն։ Հեռի լիցին ի փրկութենէ։ Առ ի քէն իմաստութիւնդ հեռի է ի նմանէ։ Խորհուրդ ամպարշտաց հեռի է ի նմանէ։ Մերձ ես դու տէր ի բերանս նոցա, եւ հեռի յերիկամանց նոցա, եւ այլն։
Տեսանել զնա հեռի յապստամբացն. (Իգն.։)
Իսկ նա ի հեռի (գոլով՝) ասէ, թէ ո՛չ, այլ ննջէ. (Երզն. մտթ.։)
Ոմանք ի ձկանց կազմեցան հեռի ի մարմնակերութենէ. (Նիւս. կազմ.։)
trace, track, print, foot-mark;
vestige, footstep;
pace, step;
way, path;
—ք, iron rail, rail;
ի —ոյ, from behind, from the rear;
—ք նաւու, track of a ship;
—ք կառաց, cart-rut, wheel-rut;
—ք ամպոց, traces of cloud;
—ք գազանաց, trail, track or scent of animals;
—ք վիրաց, cicatrix, scar;
վաղվաղակի կամ զ—, quick ! come on ! courage !
կորուսանել զ—ս, to lose the traces of;
զ— լինել, to apply oneself, to give or addict oneself;
ընդունայն զ— եղեն, they have attempted or tried in vain.
Թիկամբն հետ զձեռն ի վայր ընկէց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ժառանգեն զհայր դստերքն հետ եղբարցն. (Երզն. խր.։)
Պատերազմունք հանապազ, նախանձ հետ իրեար. (Ոսկ. սղ. ՟Լ՟Ը։)
Ի ՀԵՏ. նխ.մ. իբրեւ Յետ. զհետ. ի միասին. ետեւ, ետեւէն, հետը.
Ի հետ անցանել բարբանջանացն եւ առասպելաբանութեանց (այսինքն զհետ լինելով)։ Թռնամին յարգանդէ ի հետ մտեալ հալածէ. (Պիտ.։ Լմբ. սղ.։)
Զիա՞րդ երթիցես ի հետ, որ ոչ երթաս զհետ. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
Քեցեցէ՛ք զորդիսն ի հետոց նոցա ի տուն։ Ոչ խոտորեցաւ ի հետոց աբեներայ. (՟Ա. Թագ. ՟Զ. 7։ ՟Բ. Թագ. ՟Բ. 19։)
ՀԵՏ ԸՆԴ ՀԵՏ. ՀԵՏԷ. ՀԵՏԶՀԵՏԷ. ՀԵՏԻ ԱՂԱԳՍ. Տե՛ս զկնի ի կարգին։
Հա՛պա (յն. դախի՛ ) նախ զայդ արբ. վաղվաղակի հետ կամ զհետ դախի՛ արա՛. (Ես. ՟Թ. 1։)
Ուր Գէորգ իմանայ հե՛տ արա, այսինքն հետեւեա՛. զի մեկնէ այսպէս.
Փութացան վաղվաղակի գաղթել փախստեամբ. այս է վաղվաղղակի հետեւելն ... վաղվաղակի զհե՛տ արա, առանց յապաղման զհե՛տ երթ։
Եգիտ նա զիշխանութիւնն՝ զոր խնդրէր, հետ ընդ հետ վաղվաղակի. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 10։)
Նոյն ժամայն հետ ընդ հետ զկնի նորա. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 14։)
Հետ ընդ հետ գերեցին զնոսա հռովմայեցիքն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
ՀԵՏ մանաւանդ ՀԵՏՔ. ἵχνος vestigium. (լծ. թ. իզ. հյ. ոտ, եւ ետ, յետ. ուստի Զհետ, Հետեւել, եւ այլն) Ոտնատեղի. նշան ոտից յետ կոխելոյ եւ անցանելոյ. շաւիղ. նիշ եւ մնացորդք իրաց. նմանութեամբ՝ Օրինակ հետեւելի.
Ոտք անզգամի ... եւ հետք նորա չեն հաստատուն. (Առակ. ՟Ե. 6։)
Ո՞յր է հետ այդ։ Տեսանեմ հետ արանց, կանանց, եւ մանկտւոյ։ Զտեղի հետոց ոտից իմոց։ Ոչ գոյ զհետսն գտանել։ Ի ծովու հետք քո ոչ եւս երեւին։ Իբրեւ զհետս ամպոց։ Հետք անդնդոց։ Հետք տեառն։ Կաղալ յերկուս հետս։ Երթալ ընդ հետս հաւատոց աբրահամու։ Ձեզ եթող օրինակ, զի զհետ երթայցէք հետոց (կամ զհետոց) նորա. (Ճ. ՟Բ.։)
Դաւիթ զարդար ո կոչէ, որ զհետս դաւթի ողջ յանձին ցուցանիցէ. (Կիւրղ. թագ.։)
Նուազունքն՝ որ մնացին, լցին զհետս նոցա (այսինքն զտաղին).
going on foot, pedestrian;
four-footed;
hackneyed, trite, common-place, trivial, ordinary;
in prose, prosaic;
foot-soldier;
quadruped;
ի — ուց, on foot, afoot;
—ք, — զօրք, infantry, foot-soldiers;
— արձան, անդրի, pedestrian statue;
— կրթութիւն, pedestrian exercise;
— որսորդութիւն, hunting on foot;
— ձաղումն, infantry triumph;
— բանք, trite, hackneyed or common-place saying, vulgarity of expression;
— գովութիւնք, vulgar praises;
— երթալ, to go on foot;
—ս խօսել, to talk common-place.
Վեցհարիւր հազար այր հետեւակ։ Քսան հազար արանց հետեւակաց։ Զօրս բազումս հեծեալս եւ հետեւակս։ Զհետեւակն եւ զհեծելազօրն։ Ամենայն զօրականի հետեւակաց իմոց։ Ել արքայ, եւ ամենայն ծառայք նորա հետեւակք, եւ այլն։ Հետեւակ զօրօք։ Մարտիկ հետեւակօք։ Ընդ հեծեալ եւ ընդ հետեւակ. (Փիլ.։ Պիտ.։ Եղիշ.։)
Հետեւակն եւ գազանատեսակն եղեւ յայնցանէ, որ ոչ եւ միով վարին իմաստասիրութեամբ. (Պղատ. տիմ.։)
Կենդանւոյն տարբերութիւնքն, հետեւակն, եւ երկոտանին, եւ թռչունն, եւ լուղակն։ Զծովային կենդանեաց, եւ զհետեւակաց, եւ զօդայնոց բնութիւնսն բաժանեաց. (Արիստ. ստորոգ. եւ Արիստ. աշխ.։)
Ասեմք զհետեւակ մարտն՝ որ եղեւ ի մառաթոն եւ ի պլատէքն. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Հետեւակ ձաղումն. այսինքն հանդէս յաղթանակի հետեւակ զօրօք. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Զքերթողաց իսկ ե՛ւ զքերդուածս պատմելով, եւ զգրեալ հետեւակ բանիւ. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Հետեւակ ասաց զոչն ներչափական. (Նչ. անդ։)
Համեմատ իմն շարագրացն, զորս ի մանրամասն գործոյն իւրեանց ասացին հետեւակս. իսկ զքերթողսն հեծեալս. որ եւ հետեւակ ասաց զոչ ներչափականն. (Երզն. քեր.։)
Յամենայն հետեւակ նուաստութենէ անխառնաբար համբառնալ, կամ ազատ համբարձումն։ Գեր ի վերոյ, եւ ոչ միոյ հետեւակի նուաստութեան ներող. (Դիոն. երկն.։)
to go on foot, to walk;
կորուսանել զկիրթ —կելոյ, to lose the habit of walking.
Ի ներքոյ հետեւակեալս յառաջ ածողացն զնոսա. (Մաքս. ի դիոն.։)
to wonder, to marvel, to be astonished, surprised, amazed;
to fall into ecstasies or raptures, to fall from the clouds;
հիացեալ զարմանամ, I am lost in wonder, I am filled with admiration.
(լծ. հյ. ահի, վհի, ի՛հ, հի՛մ) Բերանաբացեալ կալ զարմացմամբ եւ ահիւ. ապշիլ. պակնուլ. սքանչանալ. յակճիռս կալ. թմբրիլ. ընդարմանալ. պաղիլ մնալ արմննալով ու վախնալով. ... Ի թարգմանութիւնս դնի որպէս յն. ἁπήνεομαι, κατανύσσω, διαπορέω obstupesco, compugnor, sileo, haesito եւ այլն.
Հիացաւ իբրեւ ժամ մի։ Կայի հիացեալ։ Եւ եղեւ ընդ հիանալն նոցա վասն այնորիկ։ Հիանային վասն նոցա, թէ զի՞նչ արդեօք լինիցի այն.եւ այլն։
Հիացան զօրք երկնից ընդ քո յանձն առնուլ զծառայի կերպ։ Զարհուրեալ հիացայ ընդ քո ընդ անհաս մարդասիրութիւնդ. (Շար.։)
five;
fifth;
երիւք հնգօք ամօք, for fifteen years, for three lustra;
պակաս քան զյիսուն հնգիւ չափ, forty five;
որ օր — էր ամսոյն, on the fifth day of the month.
πέντε quinque. (լծ. ընդ հինգ) Թիւ բացարձակ՝ կէսն տասին. կամ միով աւելի քան զչորս, միով պակաս քան զվեց. հինկ. պէզ, փէնճ (լծ. յն. բէնդէ, եբր. խամզ, ար. խամսէ ).
Ի հնգէ սկիզբն արարեալ՝ աւարտեցաւ ի հինգ. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Բաղխեմ ըզդուռնըդ երկնային՝ նախ քան զփակելն ընդդէմ հնգին. (Յիսուս որդի.։)
Որ օր. հինգ էր ամսոյն. իմա՛ ըստ յն. հինգերորդ (օր). (Եզեկ. ՟Ա. 2։)
to beget;
to give birth, being or life to, to bring forth a child, to lie in, to be delivered;
to procreate, to produce;
to be begotten, engendered, produced, born;
to originate, to arise, to spring;
to pullulate, to bloom;
to emanate, to issue, to proceed;
— — կենդանեաց, to engender, to litter, to bring forth;
վերստին —, to be regenerate, born again;
to revive, to come to life again;
— Հօր, to procreate;
վերստին — մկրտութեամբ, to be new-born or regenerated by grace;
որդիս —, to bring forth a child, to be delivered of a child;
ծնաւ որդի or մանուկ արու, she brought forth or was delivered of a male;
գոգցես յայն ծնեալ էր or թուէր իմն յայն ծնեալ he seemed born for;
գետք զխորս ծնանին, the rivers nourish the sea;
երեսք որ ծնանիցին ի հայելւոջ, a figure horn or reflected in a mirror;
այտի ծնաւ քերթուղութիւն, thence poetry was born.
իսկ ծնցես, ն. Ծնցիս. ն. ծնեաւ, ծնիցեալ. τίκτω pario γεννάω, γένναμαι, γίνομαι gigino, genero, gignor, nascor, fio, factus sum. Արտադրել կենդանւոյ զնման իւր. ի լոյս ընծայել. ծագել. յառաջ բերել, եւ գալ. եղանիլ. լինել. ծնանիլ, ծնիլ. (եբր. եալատ. իբր ելանել, ելուզանել. ուստի՝ վէլէտ, էվլատ, եւ այլն)
Տխրութեամբ ծնցես որդիս։ Յղացաւ, եւ ծնաւ զկային։ Եւ յաւել ծնանել զեղբայր նորա զհաբէլ։ Սէթ ծնաւ զենովս։ Ծնեաւ ուստերս եւ դուստերս։ Ծնան իւրեանց որդիս։ Օրն, յորում ես ծնայ (ի մօրէ)։ Մարդ աշխատութեամբ ծնանի։ Զամենայն արու՝ որ ծնանիցի եբրայեցւոց, ի գետ ընկեսջիք։ Ոչխար կամ այծ՝ յորժամ ծնանիցին.եւ այլն։
Զքարբսն ասեն զորովայն մօրն ուտելով ծնծնիլ. (Բրս. վաշխ.։)
Կին քո եղիսաբէթ ծնցէ քեզ որդի. (Կիւրղ. ղկ.։)
Անկարութիւն է զմահու փորձ առնուլ՝ ոչ յառաջագոյն ծնիցելումն. (Բրս. մկրտ.։) այլ անսովոր է ասել.
Արա՛ աղօթս, զի ծնանեսցի կինս ... եւ ապա ծնաւ զմանուկն. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ի՟Ա.։)
ԾՆԱՆԵԼ. Գերագոյն օրինակաւ նշանակէ զանեղական ծագումն բանին ի հօրէ.
Տէր ասաց ցիս, որդի իմ ես դու, եւ ես այսօր ծնայ զքեզ։ Յառաջ քան զարուսեակ ծնայ զքեզ.եւ այլն։
յառաջ քան զամենայն եւ զբնաւ յաւիտեանս ծնաւ անծինն զծնունդ իւր հանգունակ. (Սեբեր. ՟Ա։)
Աստուած է՝ որ ծնաւ, եւ աստուած է՝ զոր ծնաւ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Հայր անսկիզբն եւ անծին, որդի ծնեալ ի բնութենէ հօր. (Շ. ընդհանր.։)
ԾՆԱՆԵԼ. որպէս Ստեղծանել աստուծոյ զմեզ, եւ վերածել յորդեգրութիւն շնորհօք, եւ մկրտութեամբ եւ այլն.
թողեր զաստուած, որ ծնաւ զքեզ։ Որդիս ծնայ, եւ բարձրացուցի։ Ծնաւ զմեզ բանիւն ճշմարտութեան։ Վերստին ծնաւ զմեզ ի յոյսն կենդանի։ Եթէ ոք ոչ ծնիցի վերստին։ Ծնեալն ի մարմնոյ մարմին է, եւ ծնեալն ի հոգւոյ հոգի է.եւ այլն։
Աւազանին լուսով վերստին ծնանէին ի հոգին սուրբ. (Յհ. կթ.։)
Ո՞վ է՝ որ ծնաւ զշաղս ցօղոյ. զեղեամն ո՞ծնաւ յերկինս։ Երկիր ծնանիցի արդիւնս շահեկանս։ Ոչ գիտես, զի՞նչ ծնանիցի քեզ վաղիւն։ Պշուցեալ հայիցի ընդ երեսս իւր, որ ծնանիցին ի հայելւոջ. եւ այլն։
Յանհնազանդութենէ ամենայն դժնդակութիւնք ծնանին. (Յճխ. ՟Ժ։)
Ծնեալն ի կուսէդ այսօր վերստին յարութեամբ ծնաւ ի կոյս գերեզմանէն. (Շար.։)
Ծնանիմք յարութեամբն ի գերեզմանաց. (Վրդն. ծն.։)
Զոր օրինակ առատաբուղխ բղխումն զխորս անդնդոց ծնանիցի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4։)
Զո՞րպիսի անճառ ուրախութիւնս մեզ ոչ ծնանի. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Ոչ կարէին շրթունք զաքարիայ ծնանել բան. (Եփր. համաբ.։)
jaw;
cheek;
edge;
frieze;
brim;
cornice;
parapet, breastwork;
ապտակ ածել ի —սն, հարկանել զ—ս ուրուք, to slap the face, to box the ear;
cf. Իջանեմ.
σιαγών, γνάθος maxilla, mala, gena, mentum. ծամելիքն ողջոյն, ներքոյ եւ արտաքոյ. ոսկրն ատամնաշար, եւ տեղի մօրուաց. երեսք. այտք. կզակ. կլափ.
Տացէ քահանային զերին եւ զծնօտսն։ Ետու զծնօտսն իմ յապտակս։ Գեղեցկացան ծնօտք քո։ Եդեալ ձեռն ի ծնօտի։ Արտասուք իւր ի վերայ ծնօտից իւրոց։ Եգիտ ծնօտ մի իշոյ։ Ծնօտիւ իշոյ.եւ այլն։
Կորզեցին հանին զկզակս ծնօտիցն. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 40։)
Բոլորեալ զծնօտիւն թխագոյն մորուացն շուրջանակի. (Ճ. ՟Ը.։)
Տեսեալ ի բացուստ զերուսաղէմ՝ ապտակէք զծնօղս ձեր, եւ պատառէք զհանդերձս (դուք հրէայք. (Պիտառ.։)
ԾՆՕՏ ասի նմանութեամբ եւ Զարդն շուրջանակի իբրեւ գօտի իւրաց. ծիր. եբր. զէր. թ. զէրնիզան. κυμάτιον (որպէս փոքր ալիք, ծածանումն) cymatium կամ -cium, limbus.
ԾՆՕՏ. Շրթունք եւ եզերք իրաց. ... γεῖσσος margo, labrum.
Ծնօտս ուղկեանս քանդակագործս։ Պսակ շուրջ զծնօտիւք նորա շուրջանակի թզաւ մի։ Եւ ծնօտքն պատուածոյք. (Եզեկ. ՟Խ 43։ ՟Խ՟Գ. 13. 17։)
Շուրջ զծնօտիւք սկուտեղն. (Փարպ.։)
belonging or pertaining to the sea, marine, maritime, naval;
— զօրութիւն, marines, the navy, the naval strength, maritime forces;
— շուն, dog-fish;
— օդաթռիչ երիվար, clipper-vessel.
Ծովային ջուրք, ալիք, ծոց, կղզիք. (Եղիշ. ՟Ը։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։ Նար. խչ.։)
Սրբուհի զըմուռ ծովային՝ծովայնոյ բերեալ մարգարիտ. (Տաղ.։)
Սիռենքն, զոր կոչեն հաւք ծովայինք, որք են իսկ սեռիւ եւ կերպարանօք արանց եւ կանանց ի ծովն խաղաղ. (Մարթին.։)
cf. Ծովեզերեայ.
παράλιος marinus, mari adjacens. Ծովեզերեայ որ ինչ կայ յափն ծովու.
Արբցեն եգիպտացիքն զջրշեղջս ծովափնեայս. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 5։)
Քան զաւազ ծովափնեայ ծանրագոյն են։ Ծանրագոյն գտանիցէք քան զաւազ ծովափնեայ՝ զվիշտս իմ. (Իսիւք.։)
to set running, to cause to flow;
զմտաւ իսկ ածելն —նէ զբերանս, the mere thought of it makes my mouth water.
ԾՈՐԵՄ, եցի. ն. ԾՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. καταρρυέω defluo. Հոսել. թորեցուցանել. կաթեցուցանել. վայթել. Վազցընել, կաթեցնել, վոթել
Բազում առնես ծաղիկ, սակայն հոսես եւ ծորես. (Մխ. առակ.։)
Զամենայն պտուղն յառաջ քան զհասանել՝ ծորել եւ ի բաց թօթափել. (Փիլ. լին. ՟Գ. 10։)
Ծորեցուցանէր զլորձունս իւր ի վերայ մօրուաց իւրոց. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ա. 13։)
Ոչ պահեն ի միտս զսերմն բանին աստուծոյ, այլ ծորեցուցանեն ի մտաց. (Խոսր.։)
"knee;
— դնել՝ կրկնել, ի— իջանել, to kneel, to bend the knees, to fall on one's knees, cf. Ի գուճս իջանել, cf. Ի գուճս հարկանել, cf. Ի գուճս կալ, cf. Ի գուճս անկանել, cf. Խոնարհեմ, cf. Ընդգճիմ;
առ — լալ, to weep all alone;
— ածել, to adore, to worship;
արկանել — զծնգաց եւ զսրտի, to worship on bended knees;
հապա ի — ! down on your knees! ի — խոնարհեալ աղաչեմ զքեզ, I entreat it on my knees, or with bended knees;
— կապել, to be knitted, to be formed with knots or joints."
knot.
cf. ԾՈՒՆԳՆ. Ուստի ԾՈՒՆՐ ԿՐԿՆԵԼ, կամ ԴՆԵԼ, կամ Ի ԾՈՒՆՐ ԻՋԱՆԵԼ եւ այլն, է Կրկնել զծունգս, ի գուճս անկանիլ, խոնրհիլ ի վերայ ծնկաց, եւ երկիր պագանել. κάμπτω τὰ γόνατα genuflecto, flecto genua. Ծունկ չոքիլ.
Յամենեցունց ի հնազանդելոցն ծունր եւ երկրպագութիւն առցէ. (Երզն. մտթ.։)
Ի ծունր իջուցանեն (զնուիրեալն). (Մաշտ.։ Իսկ Ոսկ. փիլիպ. ՟Գ.) Սգացի՛ր առ անին եւ առ ծունր. յն. լոկ, ի տան։
Զեղեգանն ստէպ ստէպ առ միմեամբք զծունր կապելով. (Կոչ. ՟Թ։)
to bend, to bow, to incline;
— զդէմս, to make grimaces.
Ընդ բանս քո զարմանայ. Իսկ յետոյ ծռեցուցանէ զբերան իւր. (Սիր. ՟Ի՟Է. 26։)
Թիւրէ զլեզուն, ծըռէ զշրթունսն. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Զբազմաց եւ զբերան իսկ ծռէ, եւ զաչս եւ զգլուխ ապականէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։)
Զայրագնեալ դիւացն՝ խեղէին, ծռէին, պնչատէին զպաշտօնեայս իւրեանց. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Ծուռ՝ ծռեցեալ. (Նչ. եզեկ.։)
to envelop;
to pack;
to wrap up;
to roll;
— զվաճառս, to pack up;
զխրոխտ գագա թունս յամպս ծրարէին, they reared their proud heads to the skies;
որոյ գագաթն յամպս ծրարի, whose top cleaves the skies.
Ծրարել զզանգուածս ի կտաւս. կամ տաղանդս արծաթոյ ի պարկս. զմնաս ի վարշամակի. հերս ի մեկնոցի. հուր ի գոգ եւ այլն։ Խունկ անուշահոտ ի հանդերձս ծրարել։ Զառաքինութիւն ի մեզ ծրարեսցուք. (Նիւս. երգ.։)
Ոչ մայն զի լսելով լուիցես, այլ զի եւ հաւատովք կնքիցես ծրարեալ ի սրտի քում. յն. վերակնքիցես. (Կոչ. ՟Ա։)
Պատկառէ, զմրի, ծրարի. իմա՛, կծկի, գումարի յաձն. կըփ աշուի կծկըտի։
contrary, opposite;
adversary, hostile, unfavourable, inimical;
discordant;
incompatible;
against, contrary to;
opposite, facing, in front of;
զնորին —ն, նմին or նորին —, ի —էն, ընդ —ն, on the contrary, on the wrong side;
against the grain, in a contrary sense, backwards;
ամենեւին իսկ —, directly or diametrically opposite, quite the reverse;
— ուղիղ մտաց, in spite of sense and reason;
— կամաց նորա, against his will or grain, in spite of him;
forcibly;
— կալ, to stand, remain, stay or stop in the face of, in front;
to oppose, to withstand, to resist, to make head against, to cope with;
— լինել, to be contrary, to oppose;
ընդ —ս լինել միմեանց, to be at variance;
—, ի —ն or ընդ —ս ելանել, մտանել, ընթանալ, լինել, to oppose, to form an opposition to, to rise up or against, to go against, to run counter, to withstand, to counteract, to thwart, to cross;
ընդ —ս ելանել, cf. Հակամտեմ.
ἑναντίος, ἁντικείμενος, contraius, adversarius, adversus, oppositus. Իբր Հակ առ հակ, կամ հակ առեալ. հակակայ. ներհակ. ընդդիմակ. ընդդէմ. դիմակաց. անմիաբան. դէմ. գարշը, զըտտ, միւխալիֆ, նագըս, նահեմթա.
Ամենայն ինչ հակառակ է անզգամի։ Զբազում ինչ հակառակ անուանն յիսուսի նազովրեցւոյ գործել։ Ամենայն մարդկան հակառակ եղեն. եւ այլն։
Եւ ըզգալի տարերց քառից՝ հակառակաց միաբանից. (Շար.։)
Ի հակառակիցն բազում են վարձք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Հակառակօքն զհակառակսն բժշկէր. (Ածաբ. ի կիպր.։ եւ Շ. մտթ.։)
Յարոյց տէր սատան սողոմոնի ղռաղոն, եւ եղեւ հակառակ իսրայէլի զամենայն աւուրս սողոմոնի. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 23=25։)
Զհակառակ չարն ունիք ձեզ հայր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Ընդդիմամարտ գոլով նոցին՝ զհակառակսըն վանէին. (Շ. եդես.։)
Կամ տր. եւ այլ խնդ. (զօրութեամբ բային)
Որ ո՛չն է ընդ մեզ հակառակ. (Մրկ. ՟Թ. 49։)
Եւ ո՛չ էութիւն հակառակ նմա. (Եզնիկ.։)
Զնոյնս հակառակ ընդդէմ քեզ եդից. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Հակառակ կան աջոյ քո։ Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ։ Որ կայցեն ձեզ հակառակ։ Եկաց հակառակ եղբօր իւրում։ Հակառակ կացից նմա։ Մեղք մեր հակառակ կացին մեզ։ Հակառակ կացին գործոց մերոց, եւ այլն։
Ընդ հակառակս ելեալ ատէին զնա. (Նախ. եզեկ.։)
Զսքանչելիսն տեսեալ՝ ընդ հակառակս ելանէին։ Ընդ հակառակս հանիցեն զնա մովսեսի. (Երզն. մտթ.։)
Այսօր վիմին հաւատոյ եւ յովհաննու սիրելւոյ ընդ հակառակս ընթացեալ ի գերեզման յարուցելոյն. (Շար.) այսինքն մի քան զմի եագելով, կամ մին որպէս ծեր, եւ միւսն որպէս երիտասարդ, եւ այլն։
Այնպիսի ինչ ոչ զգացուցին. այլ զնորին հակառակն՝ իբրեւ տեսին ... ձեռն ետուն. (Գաղ. ՟Բ. 7։)
Զիւրեանց պաշտպանութիւն իմանային, եւ զթշնամեացն՝ զնորին հակառակն՝ զկործանումն։ Տան երբեմն զբարի, եւ երբեմն զնորին հակառակն՝ տարակոյս կորստեան։ Այլ զհակառակն եւ այլն. (Պիտ.։)
Երանի՜ թէ յանօգուտ միայն (վարէիք զլեզու), նա աւանիկ զնորին հակառակն՝ եւ ի վնասակարս եւս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
contrariety, opposition, resistance, hostility, adversity;
contestation, dispute, quarrel, contest;
combat, conflict;
— յուղել զիմեքէ, to strive for;
— կրել, to experience adversities;
եղեւ — մէջ նոցա, a dispute arose between them;
—ի ներքս անկեալ, in consequence of disagreement;
— ձիոց, horse-racing.
Չարիս խորհել հակառակութեամբ։ Հակառակութեամբ հակառակ կացից նմա։ Զատելութիւն գրգռէ հակառակութիւն։ Երկոքին արքն, որոց հակառակութիւնն իցէ։ Ի հակառակութիւն ապստամբութեան։ Ո՛վ գայցէ ընդ քեզ ի հակառակութիւն։ Հա՛ն զժանտն յատենէ, եւ ելցէ ընդ նմա հակառակութիւն.եւ այլն։
to communicate, to transmit, to hand down, to impart, to acquaint with, to inform;
to communicate, to administer the Sacrament of the Lord's Supper;
cf. Հաղորդիմ;
— զախտ, to infect with disease.
Զբեզ իմ փառացըն կցորդեմ, եւ հանգստեանըն հաղորդեմ. (Գանձ.։)
Մի՛ ոք օտար հաղորդեսցօ քեզ։ Եւ ոչ մի եկեղեցի հաղորդեաց ինձ յաղագս տալոյ եւ առնլոյ։ Մանկունք հաղորդեցին արեան եւ մարմնոյ. (Առակ. ՟Ե. 17։ Փիլիպ. ՟Դ. 15։ Եբր. ՟Բ. 14։)
communication, participation, connection;
relations;
intercourse;
correspondence;
communion;
carnal communion;
սուրբ —, the Eucharist, the Lord's Supper;
զատկական —, pascal communion;
աղօթք յետ հաղորդութեան, post-communion.
Հաղորդութիւն ինչ առնել ընդ աղքատս (այսինքն մասնաւորել նոցա ինչ)։ Զհաղորդութիւն մի՛ մոռանայք։ Զի եւ դուք հաղորդութիւն ունիցիք ընդ մեզ.եւ այլն։
Աստուածայինն երանութիւն ի յիւր հաղորդութիւն ընդունի զնա. (Դիոն.։)
Ծնաւ իբրեւ զմարդ մարմնով ի կուսէն աստուած բանն՝ առանց հաղորդութեան առն. այսինքն գործակցութեան. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։)
Տայր նոցա եւ ի կենդանարար հաղորդութենէն։ Տացէ նմա զհաղորդութիւն մարմնոյ եւ արեանն քրիստոսի. (Ճ. ՟Բ.։ Շ. ընդհ.։)
Ընկա՛լ զհաղորդութիւնն. (Մանդ. ՟Ա։)
Բաժակն օրհնութեան՝ զոր օրհնեմք, ո՞չ ապաքէն հաղորդութիւն է արեանն քրիստոսի. հացն՝ զոր բեկանեմք, ո՞չ ապաքէն հաղորդութիւն է ի մարմնոյն քրիստոսի. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 13.) այսինքն ընդունելութեամբ քրիստոսի՝ մասնակցութիւն ընդ քրիստոսի։
Հաղորդութիւն կոչէ, զի կցորդի նա մեզ, եւ մեք նմա. (Խոսր. պտրգ.։)
Հաղորդութեան յորջորջումն յայտ առնէ, թէ զանազանութիւն բազմութեանն ի մի անձնաւորութիւն գան սովաւ. (Լմբ. պտրգ.) այսինքն հաղորդելով քրիստոսի՝ լինին եւ հաւատացեալք մի մարմին ի քրիստոս։
to content, to please, to satisfy, to humour, to gratify;
— զմիտս ուրուք, to condescend, to please, to humour;
— զախտս, to gratify the passions;
— զպարտս, to pay a debt;
ի — զնա, to oblige him, to satisfy him.
cf. ՀԱՃԵՄ. Հաճել, կամ առնել զի հաճեսցի. շարժել ի հաճութիւն հաւանութեան.
Որդի իմ սիրելի, որ հաճեցոյց զիս. (Լմբ. սղ.։)
Զձիս ոչ ոք գիտէ հաճեցուցանել, բայց յայնմանէ՝ որ մակացողն է ձիոյ. եւ ոչ զշունս ոք գիտէ հաճեցուցանել, այլ որսորդն. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Այս է, որ հաճեցուցանէ զմել աստուծոյ, հնազանդութիւնն. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
to be contented, satisfied, pleased, gratified;
to agree, to acquiesce, to consent, to approve;
to be reconciled, to become friends again;
to deign;
to taste;
չ— ընդ, to disapprove, to dislike;
հաճեալ է նա ընդ քեզ, you please him;
հաճեսցի տէր իմ արքայ, may it please your Majesty.
Ընդ կամս բերանոյ իմոյ հաճեա՛ տէր։ Հաճեցար դու ընդ նոսա։ Ընդ ողջակէզս իսկ ոչ հաճեցար։ Ոչ հաճեցայց ընդ այն։ Հաճեցան հաւանեցան ընդ հաշտութիւնն աղեքսանդրի։ Հաճեցան, յանձն առին։ Հաճէի՝ կամէի պագանել զգարշապարս ոտից նորա։ Առաւել եւս հաճեալ եմք ելանել ի մարմնոյ աստի։ Այլ իմ զձեր արծաթն առեալ, եւ հաճեալ եմ։ Ի ճանապարհի՝ յոր եւ հաճեցաւ։ Ի ժողովս նոցա ոչ հաճեսցին միտք իմ։ Յովնաթան հաճեալ էր ընդ դաւթի յոյժ։ Ի՞ւ հաճիցի դա ընդ տեառն իւրում։ Հաճեսցի ընդ ձեզ աստուած.եւ այլն։
Հաճեալ ընդ մեզ հաշտարար արեամբ անդրանկի իւրոյ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Պատրանս ասէ զհաճելն ի մեղս. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
agreeable, pleasant, pleasing, complaisant, grateful, acceptable;
— լինել, to please, to humour, to agree, to have pleasure;
զի՞նչ — է ձեզ, what do you think of it ?
որպէս — թուեսցի քեզ, as you please or choose, as you like;
—աչաց հայելոյ, comely to the eye;
— եղեւ նա աչաց իմոց, he or she pleased me;
—թուեցաւ նմա, it pleased him, he thought fit or proper, he approved of it;
—եւս էր նմա, he preferred;
արա նմա զինչ — է առաջի աչաց քոց, do with him as you will.
ἁρεστός, -ον gratus, placitus, -um. բայիւ εὑαρεστέω complaceo եւ այլն. Հաճելի. հաճոյական. կամակ. գովելի. ընդունելի. սիրելի. ցանկալի. սրտին ուզածը.
Կամքն աստուծոյ բարին եւ հաճոյն եւ կատարեալն։ Հաճոյ էր աստուծոյ եւ մարդկան։ Հաճոյ եղեւ ենոք աստուծոյ։ Հաճոյ աչաց հայելոյ։ Զբարին եւ զհաճոյսն առաջի տեառն աստուծոյ քոյ։ Զհաճոյս առաջի նորա արասցես։ Այր իւրաքանչիւր զհաճոյս աչաց իւրոց առնէր։ Առնեմք իւրաքանչիւր զհաճոյն առաջի իւր։ Եղիցին քեզ հաճոյ բանք բերանոյ իմոյ։ Հաճո՛յ լեր առաջի իմ։ Հաճոյ թուեցաւ բանն առաջի յաչս նորա, կամ ի միտս բազմաց։ Հաճոյ թուեցաւ արքայի իրքն։ Հաճոյ եղեւ նմա աղջիկն, եւ եգիտ նա շնորհս առաջի նորա։ Արարէ՛ք զնոսա, զինչ հաճոյ է առաջի ձեր։ Ժառանգութիւն իմ հաճոյ եղեւ ինձ.եւ այլն։
Եւ զհաճոյս նորա (յն. նմա) առնեմ հանապազ. (Յհ. ՟Ը. 29։)
Գնացին զհետ հաճոյից սրտից իւրեանց չարաց. յն. հաճելեաց, կամ ցանկալեաց. (Երեմ. ՟Թ. 14։)
Յառաջ քան զկատարեալ հաճոյ վարդապետութեանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 29։)
Քան զպատուականս անարգքն, եւ քան զհաճոյս՝ յանցաւորքն. (Խոսր.։)
Խօսելով յիս զարժանն եւ զպիտանիսն եւ զհաճոյսն քո. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Ի հաճոյիցն՝ որք զլաւութիւնսն ցուցին, եւ ի դիմադարձացն։ Ընդ բարեգործսն նայեա՛ց, ընդ հաճոյսն, եւ մի՛ ընդ դիմադարձսն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։ ՟Գ. 11։)
Յիշեա՛ զմեզ ընդ հաճոյս ժողովրդեան քո. (Սղ. ՟Ճ՟Ե. 4։)
Որք զընթացս իւրեանց կատարեցին հաճոյիւք քո քրիստոս. (Շար.։)
Զարթուսցուք զմիտս մեր ի հաճոյս կամացն աստուծոյ։ Տացէ տէր ըստ հաճոյից յարմարել զառաջարկութիւնս. (Խոսր.։)
դիմազ. ՀԱՃՈՅ Է, կամ ԹՈՒԻ. դիմազ. ἁρέσκω placeo, placet δοκέω censeo, videor, visum est. Լա՛ւ երեւի, բարւոք թուի.
Որպէս հաճոյ է ձեզ, արարէ՛ք։ Զետեղեսցի՝ ո՛ւր եւ հաճոյ իցէ նմա։ Եթէ չիցէ քեզ հաճոյ, դարձայց անդրէն։ Որոց հաճոյ թուեսցի։ Հաճոյ թուեցաւ մեզ՝ առնուլ։ Հաճոյ թուեցաւ նոցա առնել այսպէս.եւ այլն։
of the same form or shape, conform;
— առնել զկամս, to be of one mind.
Որ ունի զնոյն ձեւ կամ զկերպարան. համանման.
Զբազումս ի կենդանեաց եւ ըստ տեսակի համաձեւս. (Նիւս. բն. ՟Խ՟Ա։)
Առաքինիքն համաձեւ առնեն զկամս իւրեանց կամացն աստուծոյ. (Ոսկիփոր.։)
to abridge, to diminish, to shorten;
to digest, to resume, to recapitulate;
to reduce, to contract, to extract;
ուղիղ —, to understand thoroughly and cause to be perfectly well understood;
— զօրէնս, to transgress, to break a law;
— քորեպիսկոպոսին զեկեղեցիս, to make a visitation of the diocese.
Համառօտէ զերախտիսն աստուծոյ առ նոսա. (Նախ. օրին.։)
Համառօտել զպատմութիւնն ի ստոյգ հնոցն ընթերցուածոց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Եօթանասուն եօթներորդք համառօտեցան ի վերայ ժողովրդեան քոյ ... մինչեւ ի վախճան պատերազմին համառօտելոյ. (Դան. ՟Թ. 24. 26։)
Զոյց միանգամայն համառօտելով եւ այլն։ Համառօտելով զամենաբարի իրս. (Պիտ.։)
Թէ զաւուրցս հարստութիւն համառօտեսցես։ Եւ զի մի՛ տաղտկացայց յամեալ ի բանիս, ի համառօտել զսոյն փութացայց. (Նար.։)
Քարոզէ սարկաւագն, խնդրեսցուք հաւատով. եւ եպիսկոպոսն օրհնութիւն եւ փառս համառօտէ հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ յաւիտեանս յաւիտենից. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
ՀԱՄԱՌՕՏԵԼ. Կրճատել. զանցանել. կր. պակասիլ.
Համառօտել զօրէնս։ Համառօտեալս յուսոյ. (Նար.։)
ՀԱՄԱՌՕՏԵԼ. Զննեզ այցելութեամբ. աչքէ անցընել.
Տեսուչ քորեպիսկոպոսն պարտի համառօտել զամենայն եկեղեցիս. (Կանոն.։)
Ուղիղ համառօտել զբանն ճշմարտութեանն. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 15։)
Վարդապետաց քանոն հաւատոյ. քանոն՝ զուղիղ եւ զճշմարիտ համառօտելն կոչէ՝ վարդապետութեամբ. (Շ. բարձր.։)
to hang, to suspend;
to hang on, to attach to;
to hang up, to hook, to clasp;
— զբեւեռաց, to hang from a nail.
ԿԱԽԵՄ ԿԱԽԻՄ, կամ ԿԱԽԵԱԼ ԿԱՄ. ձ.չ. κρεμάω, ἑκκρεμάω, -ομαι , κρεμαννύω, -υμι suspendo, pendeo, dependeo եւ այլն. Կապեալ թողուլ կամ մնալ ի բարձր վայրի ընդ մէջ օդոյ. խեղդ արկանել. խաչել. եւ Ի կապ թողուլ կամ մնալ հաստատել, իլ. կապել, իլ. ունել զկապակցութիւն. յենուլ. յարիլ. կախել, կախուիլ, փակչիլ, կապուիլ. ... Ստէպ պատմական խնդրով՝ եւպէսպէս առմամբ. զոր օրինակ,
Կախել զոք, կամ կախիլ եւ կախեալ կալ ուրուք զփայտէ, զկաղնվոյ. զմիոյ ձեռանէն։ Զծերս խակեցին զբութաց. զմանկուսն զստեանց կամ զպարանոցէ մարցն։ Անօթ զչորեցունց տտնոց կախեալ յերկնից։ Տեսին կախեալ զգազանն զձեռանք նորա։ Խոյ մի կախեալ կայր զծառոյն սաբեկայ զեղջերացն։ Զմարմինս նոցա կախեցին զպարսպէն։ Կախեաց զնիկանովրայ զգլուխն զբարձրամուր աշտարակէն յանդիման ամենեցուն։ Ցից մի, կախել զնմանէ անօթ ինչ. եւ այլն։
Ժողովուրդն ամենայն կախեալ կային զնմանէ ի լսել։ Եղիցին կախեալք զնմանէ. (Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 48։ Ես. ՟Ի՟Բ. 24։)
Նորա ոգին կախեալ կայ զդորա ոգւոյդ. (Ծն. ՟Խ՟Դ. 30։)
Փափաքանօք գորովոյ զմանկանէն կախեալ էր։ Զառասպելական սռեղծուածոցն կախեալք. (Փիլ.։)
Գիր զգրոյ կախելով՝ անաշխատ բերելով զհեգենայն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Յոյս մեր է այժմ զքրիստոսէ կախեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
Կախեցին ի վերայ ջրբղխին։ Կախեաց զերկիր ի վերայ ոչնչի։ Կախեցաւ ընդ երկինս եւ ընդ երկիր։ Զկապարճս կախէին ի պարիսպս քո։ Կախեցին զգլուխն ի պարսպէ անտի։ Կախիցի երկան իշոյ ընդ պարանոց նորա։ Յայս երկուս պատուիրանս կախեալ կան։ Ի մեզ են կախեալ ոգիք նոցա։ Կախել ընդ պատուհանն, ընդ պարիսպն։ Ի ցուոցն կախեցին զնոսա.եւ այլն։
Կախեաց զվիշապն յերկճեղն. (Կամրջ.։)
Յայսքան վտանգս կախէ զանհաւատսն։ Զանարգ զարդս կախիցես ի դեմս քո. (Ոսկ. յհ.։)
Վարսք գլխոյն կախելով՝ վերջկոյս զուսովքն մարմնոյ. (Պիտ.։)
Կախեալ կայ զպարանոցաւն. (Նար. երգ.։)
Թողեալ զամենայն ինչ՝ զնովաւ կախեցան. (Լմբ. սղ.։)
Կախի զուսօքն մարիամու. (Տօնակ.։)
Ջահք ի բարձանց ի քեզ կախեալք անշիջական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Կախեցաք զյոյս մեր յօծեալն աստուծոյ. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 2։)
to double, to redouble, to increase;
to fold, to plait, to turn down or in;
to tell or say again, to repeat, to reiterate;
to reply, to rejoin, to resume;
ստէպ — զբանն, to inculcate;
— ցաւոց, to relapse.
διπλασιάζω, διπλόω, ἑπιδιπλόω duplico δευτερόω secundo facio, intero ἑπικάμπτω, ἁνακάμπτω flecto, reflecto եւ այլն. Կրկին առնել զմիակն. երկպատկել զնոյն թիւ, կամ զիր. ծածել. ոլորել. բարդել. յաւելուլ. երկրորդել զնոյն զգործ. երկու խաթ ընել, վրայ բերալ, նորէն ընել կամ ըսել.
Կրկնել զփեղկն, կամ զսուր, կամ զձայն. (Ել. ՟Ի՟Զ. 9։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 14։ ՟Խ՟Գ. 2։)
Վասն կրկնելոյ երազոյն փարաւոնի եր կիցս անգամ. (Ծն. ՟Խ՟Ա. 32։)
հարից զսա գեղարդեամբս յերկիր միանգամ, եւ ոչ կրկնեցից. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Զ. 8։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի 10։)
Հեղէք ի վերայ ողջակիզիդ. կրկնեցէք, եւ կրկնեցին։ Կրկնել զճանապարհս։ Կրկնեցան՝ ելին ընդ ճանապարհն ի բասան։ Անդրէն կրկնեսջի՛ք (կր), որպէս կթող յոճ իւր։ Ելանիցեն (յարգանդէ), եւ անդրէն ոչ կրկնիցին (իբր դարձ առնել)։ Ծունր կրկնել։ Ի կարմրոյ կրկնելոյ (այսինքն կրկին ներկելոյ, կամ ոլորելոյ)։ Դարձեալ կրկնէր՝ լինէր զօրաժողով (յն. յաւել)։ Մի՛ կրկնեսցին ի վերայ նոցա նոյն չարիք։ Յայն ձայն գոչման՝ առ հասարակ լերինք եւ հովիտք կրկնեալ բարբառով ընդդէմ հնչեցին. եւ այլն։
Կրկնեալ պարանոց։ Ծունր պաղատանաց կրկնեցի։ Զկապն երեքկին սովիմբ կրկնեցեր։ Կրկնեսցի ի նոյն կարգ բանի։ Զի մի՛ կրկնեսցին կրկին քեզ չարիք. (Նար.։)
կրկնէր եւ երեքկնէր զսուտ (կամ զանսուտ) երդումն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Զանընդել գազանն ի խոտորմանէն կրկնել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։)
ԿՐԿՆԵԼ. ἁπολαμβάνω respondeo. Երկրորդել զպատասխանի. պատասխանել.
Կրկնեաց անդրէն սատանայ եւ ասէ ցտէր։ Կրկնեալ անդրէն յոբայ՝ ասէ։ Դարձեալ կրկնեալ տեառն յամպոյն՝ ասէ զյոբ.եւ այլն։
Կրկնեալն, այսինքն է պատասխանեալ. քանզի ոմանք ի թարգմանացն այսպէս եդին։ Բայց կրկնեալ յիրաւի եւ ի բարիոք ժամու ասացաւ. վասն զի իբրեւ ի մրցմանաց ի տեղ դնէ զպատասխանիս ... պատասխանէ ճգնութեամբ. (Իսիւք.։)
Եբաց զբերանն կրկնել ոչ կարաց (այսինքն տալ պատասխանի). (Կաղանկտ.։)
to castrate;
to circumcise;
to cut off, to amputate, to mutilate, to crop, to dock, to curtail, to maim;
— զձայնաւոր, to make an elision, to elide, to cut out.
հատանել զթլփատն, կամ զերկուորիս. թլփատել. մանաւանդ Ներքինացուցանել.
Որ կրճատեաց զինքն մի՛ եղիցի ժառանգաւոր։ Եթէ ոք ժառանգաւոր զինքն կրճատեաց, լուծցի Կանոն.։ cf. Կրճատեալ։
Առաւել լայնաբար, Հատանելով իմն կարճել. յապաւել. ծայրատել. խեղել. զենուլ. բառնալ ի կենաց կամ ի միջոյ. կիսակտուր ընել, կտրել.
Ընդդէմ եկաց քեզ ի ճանապարհին, եւ կրճատեաց զվերջն քո. (յն. զպոչ քո)։ Ելանէին յամենայն քաղաքաց, եւ կրճատէին զնա. (Օր. ՟Ի՟Ե. 18։ ՟Ա. Մակ. ՟Է. 46։)
Զպարարտսդ կրճատէք. այսինքն զենուք. (Մծբ. ՟Ժ։)
Մարկիոնացիքն շուրջ կրճատեցին զպատգամս հնոյ կտակարանաց ի նորոց կտակարանաց աստի. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ. յն. պարաբարձին։)
Զմարդկայինն ի բաց կրճատեալ եհան ի մարմնոյն քրիստոսի զբանական հոգին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ո՛չ համայնաջինջ եւ ամենասպառ զսերմն ծննդոցն կրճատեցեր։ Որպէս ի հատումն եւ ի նուազութիւն միոյ յանդամոցս՝ կրճատեալ իմն է յօրինուած կազմութեան մարմնոյ։ Սահմանաւն սիրոյ զպարտեաց արմատ կրճատեաց. (Նար. ՟Լ՟Զ. ՟Խ՟Զ։ Նար. կ.։)
Ոչ յանդիմանիմք կամ ի բանէն կամ ի մարմնոյն նորին կրճատել զմասն ինչ կենդանական զօրութեանն. (Խոսրովիկ.։)
to gnash, to grind, to grate, to snap, to chatter;
— ատամանց, gnashing, grinding of the teeth;
— զատամունս, to gnash one's teeth.
ԿՐՃԵՄ βρύχομαι frendo, strideo. կամ Կրճել՝ իբր անուն, βρυγμός stridor. որ եւ ԿՐՃՏԵԼ. Կը՛րճ կը՛րճ ձայն հանել ատամանց, կամ շօշափել զմիմեանս բաբախմամբ. մանաւանդ յերեսաց սառնամանեաց. կճռտալ, կճռտացընել.
Լալ, եւ կրճել ատամանց. (Մտթ. ՟Ը. 12։ ՟Ժ՟Գ. 28։ Լմբ. սղ.։ Երզն. մտթ. եւ այլն։)
Հեծիցեմք, եւ զատամունս կրճիցեմք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 12։)
Իսկ (Նիւս. կազմ.)
Զի մի՛ կրճեսցի (կամ կճնեսցի) մարդկային ոգւոցն բազմութիւն. իմա՛ ըստ յն. կրճատեսցի։
interval, space, bar, division;
difference, distinction;
objection, resistance, embarrassment, let, hinderance, obstacle, hitch;
ի — մեծ արկ զանձն, to bring oneself into trouble, into a scrape, to be in an intricate, embarrassed or entangled state.
Բազում կրճիմ ի միջի ընդ այս եւ ընդ այն ոգի կայ։ Կրճիմքն ի միջոյ բարձրեալ։ Ոչինչ այնչափ ի մէջ պատուիրանացն կայ, որչափ ինչ կրճիմ ի մէջ պատուիրանացն կայ, որչափ ինչ կրճիմ ի մէջ իցէ երեսացն եւ երեսաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2. 5. 18։)
Բազում կրճիմն կայ ի մէջ այսոցիկ (ընդ շնորհս եւ ընդ օրէնս, ընդ քրիստոս եւ ընդ մովսէս). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
զանիծսն բարձեր զկրճիմն. (Պտրգ.։)
cf. Կրճեմ;
— զատամունս ի վերայ ուրուք, to gnash the teeth at, to threaten.
կրճել զատամունս, շփել ընդ միմեանս, եւ որպէս թէ սրել ի նշանակ քինու ցասման. ակռա կճռտացընել, սրել, մրմռալ.
կրճտել զատամունս ի վերայ եւայն. (Տե՛ս Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 10։ Սղ. ՟Լ՟Դ. 16։ լզ. 12։ ՟ճժա. 10։ Ողբ. ՟Բ. 16։ Գծ. ՟Ե. 54։) որպէս եւ յայլ գիրս։
Զկաթն ուտէք, զփափուկս ադանիք, զպարարտս կրճտէք, եւ զխաչինս իմ ոչ արածէք. (Եփր. աւետար.) իմա՛ կամ ընթերցիր, կրճատել, իբր զենուլ։
younger;
— յոյժ քան զժամանակս նորա, much prior to his time.
ԿՐՏՍԵՐԱԳՈՅՆ կամ ԿՐՍԵՐԱԳՈՅՆ. νεώτερος , ἑλάχιστος, μικρότατος minor, minimus. cf. ԿՐՏՍԵՐ. այսինքն Կրտսեր քան զաւագ եղբայրն. յետին յիմիք կարգի. նուազագոյն. յետնագոյն.
Իբրեւ զեղբարսն իւրեանց զկրտսերագոյնս։ Կրտսերագոյն յորդիս նորա. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Դ. 31։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Ա. 17։)
յառաջացեալ գտան գեր զկրսերագոյնս գոյիցն. (Պիտ.։)
monastic life;
religion, piety;
թողուլ զ—, to throw off the cowl.
Զքրիստոնէութեան ունելով զկրօնաւորութիւն. (Արծր. ՟Գ. 17։)
to join, to unite, to tie, to bind, to fasten;
to reunite, to tie again, to rejoin;
to insert, to annex, to add;
to proceed, to repeat;
եւ ես կցէի զամէնն, amen I replied;
— զվէրս, to close, to cicatrize;
to accompany.
ἄπτω, συνάπτω apto, necto, adnecto κολλάω, ἑγκολλάω agglutino. կր. adhaereo եւ այլն. Կից առնել զզատուցեալս. զուգել. զօդել. յարել. մերձեցուցանել. հասուցանել. մածուցանել. միաւորել. խառնել. կպցընել, փակցընել. իրարու դպցընել
Կցեսցես զփեղկսն, եւ եղիցին մի։ Կցեսցես զնոսա ընդ միմեանս կապեալ՝ լինել ի գաւազան մի։ Յօդք նորա մի զկնի միոյ կցեալ։ Լեզու իմ ի քիմս իմ կցեցաւ։ Կցեցաւ ոսկր իմ ի մարմին իմ։ Կցեսցին սահմանքն։ Կցեցան յարս անօրէնս։ Ձկունք կցեսցին ի թեւս քո։ Ճանապարհք վատաց կցեալ են (յն. սփռեալ են) փչովք, եւ այլն։
Փոքր ինչ կցիցես զձեռսդ ի վերայ լանջացդ. (համամ. Առակ.։)
Դարձեալ ածէ կցէ յայն զյիշատակ ընտանեաց. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
Դարձցի ի միւս տողն, եւ կցեսցէ զհեգն. (Երզն. քեր.։)
Ամօթալից զերեսս յերկիր կցելով. (Ոսկ. ղկ.։)
ԿՑԵԼ. որպէս Նուագել. երգել. յարել զեգրս. փոխաձայնել (ուստի Կցորդ)
Առաջնորդէր յովնաթան իբրեւ ի բերանոյ նէեմեայ, եւ այլքն զկնի կցէին. յն. վերաձայնէին. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 23։)
to be stingy, miserly, covetous;
— զատամունս, to grind the teeth at, to threaten.
կցիր առնել. կծկեալ կացոկցանել, կամ պահել. կծկել, սեղմել զձեռս ագահութեամբ, եւ զատամունս սպառնալեօք, որ եւ Կրճտել.
Սփռեա՛ (զողորմութիւն). մի՛ կցեալ ունիր, այլ հան, զի պահիցես. յն. պինդ ունել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
այլ եւ խրոքտայր եւս, եւ զատամունսն կցրէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Զարանց զգեստ ինչ հագաւ. (Կանոն.։)
Իբրեւ հագաւ զհողաթափ իւր, ետես զայլ եղբայր՝ որ հագաւ զսանդալ իւր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
Որ հագանէր զբեհեզ ծիրանին. (Գանձ.։)
Զմաշեալ եւ զհատուցեալ (ռմկ. հագած) զգեստն ոչ դարձուցանէ . . . եթէ ագաւ, եւ մաշեաց. (Մխ. դտ.։)
beet, beet-root;
cf. Բազուկ.
σευτλίον, -τλον, τευτλίον, -λον beta rubra . վր. ճակունտէլի. Բոյս, որոյ արմատն է գնդակ կարմիր՝ անոյշ. իսկ որոյ արմատն է տկար, տերեւքն են պարարտագոյն. առաջինն կոչի եւ Բանջար. բանճար .... իսկ երկրորդն՝ Բազուկ. պազուկ .... Ըստ առաջնոցն առաւել ասի.
Իբրեւ զճակնդեղ կիսեփեաց. (Ես. ՟Ծ՟Ա. 20. եւ Գաղիան.։)
Կարգեցաւ ճակնդեղ ի վերայ բանջարոց՝ իբրեւ զտեւող յամարայնի ի կերակուր մարդկան. (Մխ. առակ. ՟Ծ։)
Ճակնդեղ անխարշ, տակն։ Ճակնդեղ ոմանք ասեն, թէ չքնդուրն է, եւ ոմանք թէ բազուկն. (Բժշկարան.։)
Վասն ճակնդեղի, որ է բազուկ. (Վստկ. ՟Մ՟Հ՟Գ։)
ճահ. ի ճահ. զճահ. ա. Դիպող. վայելչական. պատշաճ. յարմար.
Զճահ եւ զյարմարական պատճառսն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 49։)
Ի լեզուաց ոմանց ճարտարաց ի ճահ ճեմութեանց։ Անդէն՝ ընդ նմին կարգի ի ճահ փոխադրութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
cf. Ճահեմ;
— զգոյնս, to match colours.
Եւ զի՞նչ յոքունցն ... բերել ի նորոց այժմ՝ ճահաւորել տարացոյց. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
Պարտ է առ սմա ի սակս այնմիկ ճահաւորել, եւ ոչ զայնոսիկ ի սակս այսորիկ ուսանել. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
to darken, to dim, to obscure, to cloud;
— զաչս, to dazzle, to hallucinate, to offuscate, to blind.
ՃԱՅՐՈՏԵՄ ՃԱՅՐՈՏԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁμαυρόω obscuro, obfusco եւ այլն. Շլացուցանել, կամ մթագնել, տկարացուցանել զտեսութիւն ջերմութեամբ, կա ծորմամբ. կամ բթել զծայր. բլշակնել.
Որք զերեսս զհարկաւորագոյն զգայութեանց (այսինքն զաչս) ճայրոտեալք՝ շլացան. (Փիլ. տեսական.։)
Դիւթքն զտեսանելիս ճայրոտէին՝ ոչ տեսանելով զճշմարիտ նշանսն. (Սանահն.։)
Կրկին հայեցողութեամբ ճայրոտելոյ՝ իմանալեաւ եւ զգալեաւ. (Սկեւռ. ես.։)
Մի արեգակն, այլ լուսաւորէ զառողջ աչս, եւ ճայրոտեցուցանէ զտկարս. (Առ որս. ՟Ժ՟Է։)
to know;
to perceive, to remark, to recollect, to recognize, to discern, to comprehend, to conceive, to understand;
չ-, not to know, to be unthankful, to forget;
— զիրաւունս, to listen to reason.
(լծ. թ. թանըմագ. յն. ղինօսգօ. լտ. գօկնօսգօ ). ճանչնալ. γινώσκω, ἑπιγινώσκω cognosco, agnosco, novi εἱδέω scio ἑπίσταμαι peritus sum αἱσθάνομαι sentio եւ այլն. կր. γνορίζομαι notus sum, noscor. Գիտել. (եբր. իյադա ). իրազեկ լինել. տեղեակ եւ խելամուտ գտանիլ. ոչ անգիտանալ զոք կամ զիմն.
Ճանաչել զբարի եւ զչար։ Ճանաչեմ զիմսն, եւ ճանաչիմ յիմոցն։ Ճանաչ զձայն նորա։ Ուստի՞ ճանաչես զիս։ Ծանիջիք, թէ ես եմ տէր աստուած ձեր։ Ծաներո՛ւք, զի սքանչելիս արար տէր։ Միթէ ճանաչիցի՞ն ի խաւարի սքանչելիք քո։ Ծանիցի ի մէջ ազգաց զաւակ նոցա.եւ այլն։
Աստուծոյ միայն է զծածուկս անաչել ... Աստուծոյ միայն է ճանաչել զսիրտս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։)
Պէտք են ճանաչօղ միտս ունել, զի կարօղ լիցի ընտրութիւն առնել. (Խոսր.։)
Ճանաչողացս զքրիստոս. (Մեկն. ղկ.։)
Քանզի յերեսաց չճանաչեցին, բարբառովն յայտ առնէ զանձն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
to believe, to give credit to;
to confess;
to persuade oneself;
to commit oneself, to trust to, to confide in, to rely on;
չ-, to disbelieve;
— յաստուած, to believe in God;
— բոլորով սրտիւ, to believe firmly, with all one's heart;
— ամենայն բանի, to believe every thing;
— զոք, to side with, to second, to lend an ear to.
Հաւատացէ՛ք յաստուած, եւ յիս հաւատացէք։ Հաւատաց աբրամ աստուծոյ, կամ աբրահամ յաստուած, եւ համարեցաւ նմա յարդարութիւն։ Ոչ հաւատացին ի տէր աստուած (յն. տեառն աստուծոյ) իւրեանց։ Հաւատացին արք նինուէացիք յաստուած (յն. աստուծոյ)։ Հաւատացի տեսանել զբարութիւն տեառն։ Բազումք հաւատացին յանուն նորա։ Բայր ինքն յիսուս ոչ հաւատայր զանձն նոցա։ Չնչին փայտի հաւատան մարդիկ զանձինս իւրեանց։ Հաւատաց անքուս դաւթի յոյժ. (յն. հաւատացեալ եղեւ դաւիթ անքուսայ յոյժ։) Հաւատացէ՛ք տեառն աստուծոյ մերում, եւ հաւատասցէ ձեզ։ Մի՛ հաւատայր սիրելեաց, եւ մի՛ յուսայք յիշխանս. Եթէ աղաչիցէ զքեզ թշնամին քո, մի՛ հաւատար նմա (կամ մի՛ հաւանի), եւ այլն։
Միածին որդին զայնպիսին ինքնին առաջի հօր իւրոյ հաւատատայ (յն. վերաքարոզէ)։ Դու յերկրի հաւատաս (յն. խոստովանիս) զնա, եւ նա յերկինս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
Թէ եւ զանձնէ իւրմէ վկայիցէ, հաւատալի է (այսինքն արժանահաւատ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։)
Հաւատացաւ վկայութիւն մեր ի ձեզ յաւուր յայնմիկ. (Ոսկիփոր.։)
Մազապուր ի դրաց մահուանէ չհաւատալի (կամ չաւատալի) զերծեալք. իմա՛ անկարծելի օրինակաւ։
Զաւանդ հոգւոյս պաշտպանութեան, զոր հաւատացեր նմին տեսչութեան. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
Զաւարտումն՝ քահանայութեանցն հաւատալ։ Որում զհրեշտակութիւն միջնորդութեանն հաւատաց։ Աստուծոյ հաւատացեալ լինի զպէտս հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Խոսր.։)
Հաւատացեալ է ինձ աւետարանն անթլփատութեան. (Գաղ. ՟Բ. 7.) ըստ յն. ասի՝ հաւատացեալ եղէ զաւետարանն։
Ոչ հրեշտակք հաւատացան զքահանայական պատիւ, այլ՝ մարդիկ. (Ճշ.։)
Որ զհասարակաց զհոգսն հաւատացեալն է. այսինքն յանձնեալ ունի ինքեան. (Բրս. հց.։ եւ Մաշտ.։)
Վերակացութեամբն՝ յոր հաւատացար, ուսուցանել զճանապարհս օրինացն. (Ճ. ՟Ը.։)
Որ զհաւատացեալ արծաթ փանին ի քէն՝ արկ ի սեղանաւորս. (Շար.։)
Եւ ասասցեն զհաւատամքն. (Ժմ.։ Պտրգ.։)
Որք զպաշտելի եւ զհամաշխարհական հաւատամքն կարգեցին. (Լմբ. հանգ.։)
faithful, loyal, honest, trusty, trustworthy;
confident;
true, sure, certain, real;
cf. Հաւատարմաբար;
— լինել, to be verified, confirmed, proved;
to be justified;
to be trusted, believed, adopted, or accepted;
— կալ, մնալ, to rest or remain faithful to;
— առնել, to prove, to justify, to verify, to accredit, to give credit to, to make credible;
— առնել զոք, to assure, to cause to believe, to persuade.
Հաւատարիմ կոչէ զնա ... զի ոչ խորեաց ինչ, եւ ոչ ընդվայր զտէրունիսն ծախեաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 24։)
Հաւատարիմ թուեցաւ մեզ ասացեալն. (Խոր. ՟Ա. 4։)
Իւրով հաւատարիմ բանիւք։ Հաւատարիմ կարգել զվկայութիւնն. (Ոսկ. յհ.։)
Կիսոց՝ թէպէտեւ երդնուն, չհաւատամք, եւ զայլս՝ թէպէտեւ չերդնուն, հաւատարիմ համարիմք։ Որ չերդնուն, նոքա առաւել հաւատարիմ են. (Ոսկ. մտթ.։)
Ճշմարիտ է երազն, եւ հաւատարիմ մեկնութիւն նորա։ Դաշինս հաւատարիմս կռէր ընդ նմա։ Տուն, կամ քաղաք, կամ տեղի, կամ ջուր հաւատարիմ։ Զսրբութիւնսն դաւթի զհաւատարիմս.եւ այլն։
Սի՛րելի հաւատարի՛մ գործես զայդ. (՟Գ. Յհ. 5։)
դիմազ. ՀԱՒԱՏԱՐԻՄ Է. դիմազ. Արժանի է հաւատալոյ. πιστευταίον credendum (est).
Այն ինչ՝ զորմէ բազումք վկայեն, հաւատարիմ է. (Պղատ. տիմ.։)
Նաեւ մեր իսկ բանս հաւատարիմ առնիցէ զվարդապետին բարբառ. (Եւս. քր.։)
Հաւատարիմ առնել զբան ծառայից քոց. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Զի նովաւ հաւատարիմ առնիցէ զկուսական յղութիւնն։ Երեւելի նշանօքն զաներեւոյթ խոստումն հաւատարիմ առնէր. (Շ. մտթ.։)
Ի զօրութեանցն (սքանչելեաց) հաւատարիմ առնէ՝ գիտել թէ նա իցէ. (Իգն.։)
Ապա եւ վկայութեամբք հաւատարիմ առնէ զբանն իւր. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ե։)
Հաւատարիմ լիցի անուն նորա եւ արքայութիւն նորա առաջի իմ։ Եւ արդ տէր աստուած իսրայէլի, հաւատարիմ լիցի բանն քո։ Հաւատարիմ եղեն պատգամքն աստուծոյ։ Ընտրեցաք յաստուծոյ հաւատարիմ լինել աւետարանին։ Հաւատարիմ եղեւ վկայութիւնն մեր ի վերայ ձեր յաւուր յայնմիկ։ Քարոզեցաւ ի հեթանոսս, հաւատարիմ եղեւ յաշխարհի (այսինքն հաւատացաւ)։ Որում եղէ ես հաւատարիմ. ((յն. զոր ես հաւատացայ. այսինքն որ ինձ հաւատացաւ). եւ այլն։)
to assemble, to gather together, to collect;
to amass, to hoard, to accumulate, to heap up;
to infer, to conclude;
to concentrate;
to compile;
to stock;
— զանձն, զխորհուրդս or զմիտս, to retire within oneself;
to collect one's thoughts, to meditate.
συλλέγω colligo συνάγω, ἁθροίζω congrego περιστέλλω coarcto στοιβάζω constipo եւ այլն. Ի մի ածել կամ աճեցուցանել՝ քաղելով աստի եւ անտի. ժողովել. գումարել. ամփոփել. ամբարել. կուտել. դիզել. ժողվըտել. Տե՛ս (Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 10։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 16։ Երգ. ՟Բ. 5։ Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 5։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 4. եւ այլն։)
Հաւաքել զառ եւ զաւար, կամ զբազմութիւն, կամ զնիւթ. ոսկի, կամ ինչս, մարտիկս, զդասս կրօնաւորաց. (Պիտ.։ Խոր. ՟Բ. 77։ Վրք. հց. ՟Բ։ Նար. ՟Ի՟Ա։ Զենոբ.։)
Զխորհուրդդ ի քեզ հաւաքեա՛. (Նեղոս.։)
ՀԱՒԱՔԵԼ. Հաւաքաբանել. եզրակացուցանել. Տրամախոհութիւնն է՝ որ հաւաքէ։ Մարդում միայնում գոյ հաւաքելն. եւ այլն։ (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Առեալ զպատճառն՝ բնութեամբ առաջարկութեանն մեծագոյն բնութիւն հաւաքեն. (Առ որս. ՟Գ։)
cf. Հելլեն;
— լեզու, the greek tongue or language;
— գրել, խօսել, to write in greek;
to speak greek.
Նոյն ընդ Հելլեն. ելլադացի. յոյն. եւ Այլազգի. հեթանոս.
Թարգմանեսցէ նոցա ի բառս եգիպտացւոց. քանզի հելլենացի գրեաց. (Վրք. հց. ՟Թ։)
near, nigh, next, close to, contiguous;
about, nearly;
— ընդ —, very near, soon, in a short time;
— ի վենետիկ, near Venice;
— է ի մեզ, it is near or quite close to us;
— առ միմեանս, together, one with another, side by side;
— լինել, to be near, ready at hand;
to be on the verge or brink of, at the point of;
— լինել ի մահ, to be at the point of death;
— ի վախճան լինել, to be drawing to a close;
to be approaching one's end;
— բազմիլ, to sit near;
— դնել, to propose;
to confront, to compare.
Մերձ ի ծովն կարմիր։ Մերձ ի տունն փոդովրայ։ Մերձ ի լեառն։ Մերձ ի գեղն։ Մերձ (ի) յոպպէ։ Որ է մերձ յերուսաղէմ։ Մերձ է տէր առ ամենեսեան։ Մերձ է առ դուրս։ Մերձ է բանն առ քեզ յոյժ։ Մերձ առ երկրաւն եդոմայ։ Մերձ է մեզ փրկութիւն.եւ այլն։
Հոգեւորականն մեզ մերձ լինիցի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 42։)
Մերձ է օր տեառն։ Մերձ է տէր։ Մերձ է ամառն։ Մերձ էր զատիկն։ Մերձ էին զդրունսն խորտակել։ Մերձ եղեւ յամուրսն. եւ այլն։
Մերձ էին ամենայն զօրքն սատակել ի ծարաւոյ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 5։)
Առ արուեստգիտութեան մերձ է այս բժշկութիւն՝ քան ար զօրութիւն. (Եփր. համաբ.։)
Եհար տիգաւ ի վերայ բարձից նորա, եւ մերձ տարաւ յընկենուլ զնա. (Զենոբ.։)
Զձեռս եւ զմիտս վերհամբառնամք առ մերձդ ամենից. (Շ. տաղ.։)
Խորտակեսցէ զսատանայ ընդ ոտիւք ձերովք մերձ ընդ մերձ. (Հռ. ՟Ժ՟Զ. 20։)
Անդէն ծանեաւ զբեկումն անձին իւրոյ, որ մերձ ընդ մերձ հասանէլոց էին ի վերայ նորա։ Տացէ ինձ մերձ ընդ մերձ տեսանել զեղբայր իմ զվարդ, եւ ուրախանալ. (Փարպ.։)
near, nigh, next;
neighbouring, bordering on, adjacent, contiguous;
approximate;
akin, consanguineous;
neighbour, friend, acquaintance;
relation;
— ազգական, near relation.
Լա՛ւ է բարեկամ մերձաւոր՝ քան եղբայր ի հեռաստանէ բնակեալ։ Մերձաւորաց եւ հեռաւորաց։ Հայեցայ ես շուրջ զմեօք ի մերձաւորս արքայութեան մերոյ։ Աստուած մերձաւոր եմ ես.եւ այլն։
Ահ սրբութեան նորա անկեալ էր զհեռաւորօք եւ զմերձաւորօք. (Եղիշ. ՟Ը։)
ՄԵՐՁԱՒՈՐ. συγγενής cognatus ἁγχιστεύων prpinquus, proximus ἐταῖρος socius, sodalis. Ազգակից. արենակից. եւ մտերիմ բարեկամ. ծանօթ. ընկեր.
cf. Մթազգած.
Մթով պատեալ. մթազգած. մթագին.
to darken, to obscure, to cloud, to dim;
to blacken, to offuscate;
to eclipse;
— զտիւ ի գիշեր, to change day into night.
Մթացուցանէ զերեսս նորա իբրեւ զխորգ. (Սիր. ՟Ի՟Ե. 24։)
Ամպ յորժամ անցանէ ի ներքոյ ճառագայթից արեգական, ծածկէ եւ մթացուցանէ զնա սակաւիկ մի. (Եւս. պտմ. ՟Է. 22։)
Արեգակն զոսկիճաճանչ ճառագայթս իւր մթացուցանէր. (Զքր. կթ.։)
Որ զարուսեակն մթացուցեր. (Նար. ՟Լ՟Ե։)
Խոնաւութիւն ջուրց կարմրացուցանէ միայն զարեւն, եւ ոչ մթացուցանէ. (Եզնիկ.։)
Խաւարն մթացուցանէ զօդ. (Շ. ամենայն չար.։)
Խաւար է արդարեւ թշնամին մեր. մթացուցանէ զմեղաւորս՝ հանելով յերեսաց լուսոյ. (Իսիւք.։)
Չիք այլ ինչ չար, որ այնպէս զմիտս մթացուցանէ. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
Զմտացն ընծայութիւն երբեմն կասեցուցին (ի թարգմանելն), եւ երբեմն ամենեւին իսկ մթացուցին։ Մթացոյց զմիտսն, եւ այլ եւ այլ ետ իմանալ. (Կիւրղ. ծն. եւ Կիւրղ. թագ.։)