astonishing, surprising.
Հիանալի յոյժ յոյժ. շատ զարմանալի.
Եղիայի եւ եղիսէի բազմահիացիկ սքանչելիքն. (ՃՃ.։)
well woven, that has much web, closely woven.
πολύπλοκος multis nexibus implicitus, multiplex, dolosus Որ ունի բազում հիւսուածս եւ ոլորս. բազմամանուած. պատ ի պատ եւ պատիր. ոլորքը շատ, խրթին, խաբէական.
Խոտորեալ մտածութեամբ բազմահիւսս ժողովեն ինքեանց պատճառս. (Պրպմ.։)
cf. Բազմահիւս.
very skilful, full of erudition, very learned.
πολύπειρος multa expertus, peritus Հմուտ կամ փորձ բազում իրաց. ներհուն. բանիբուն. շատ բանի տեղեակ, շատգէտ.
Եթէ բազմահմուտ ոք լինել ցանկանայցէ. (Իմաստ. ՟Ը. 8։)
Այր բազմահմուտ պատկառեսցի յերեսաց. (Սիր. ՟Ի՟Ա. 25։)
Բազմահմուտ ասորին արդարացուցանեն. (Խոր. ՟Ա. 17։)
great erudition.
πολυπειρία multa experientia, eruditio Հմտութիւն բազում իրաց. քաջահմտութիւն. շատգիտութիւն.
Հանդերձեալ ոք բարի մեզ եւ իմաստուն ի բազմահմտութենէ լինել. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Զբազմահմտութիւնս մեր նախատինս ասես. (Վրդն. պտմ.։)
very ingenious, dexterous;
several, diverse, in several ways.
Որ բազում հնարս գովելիս գտանէ. ճարտար. հնարագիւտ.
Մի՛ գուցէ ըստ բազմահնար իւրոյ իմաստութեանն՝ առաքեալ եւ այլն. (Փարպ.։)
Բազմահնար է մարդս. (Լմբ. սղ.։)
Եւ Որ բազում չարիս մեքենայէ.
Ի բազմահնար սատակչէ յայնմանէ. (Եսթ. ՟Ժ՟Զ. 13։)
Մենամարտեայ ընդդէմ չարին՝ բազմահնար վիշապին. (Շար.։)
ԲԱԶՄԱՀՆԱՐ. Բազում ճարտարութեամբ հնարեալ. քաջարուեստ. եւ Չարարուեստ. չարիմաց. վարպետ բան, վարպետորդի գիւտ.
Դաւիթ ՝ այն, որ զբազմահնար քնարն պատրաստէր. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Բազմահնար հայթայթանք. (Պիտ.։)
Ի մի՛տ առ զբազմահնար նիւթ թշնամւոյն. (Մանդ. ՟Է։)
Բազմահնար վարմ, որոգայթ, կամ մեքենայք. կամ տանջանք. (Լմբ. սղ.։ ՃՃ.։ Հ=Յ. փետր.։ Երզն. լս.։)
pensive, gloomy, anxious, full of care or anxiety.
πολύφροτις multis curis plenus Որ է ի. բազում հոգս. յոյժ զբաղեալ.
Հակէ հողեղէն յարկ զմիտս բազմահոգս. (Իմ. ՟Թ. 15։)
Զի բազմահոգս էք. (Լմբ. առ լեւոն.։)
that has many windings or ways.
Որ ստէպ հոլովի, եւ շրջան առնու ընդ բազում վայրս. շատ պտըտօղ, մենծ պտուտ ունեցօղ.
Բազմահոլով գետոց յորձանասոյզ պտոյտք. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)
Արեգակունք բազմահոլովք (առաքեալք)։ Զբազմահոլով հոգիս նաւողաց։ Զգադերոնն բազմահոլով՝ ընդ Ասորեստանն մեծ եւ երկայնանիստ. (Նար. առաք.։)
Կամ իբր Բազմայոլով, բազմաժողով, սփռեալ ընդ աշխարհ ամենայն.
Առ բոլոր գումարս բազմահոլով տիեզերակոյտ քրիստոնէից. (Նար. ՟Գ։)
that has many lovers, gallants.
Որ ունի զբազում հոմանիս, կամ բազմութիւն հոմանեաց.
Զննել զգեղս եւ զհասակս բազմահոմանեաց. (Ճ. ՟Դ.։)
cf. Բազմահոմանի.
very numerous, immense, infinite.
Բազմահոյլք եւ սակաւերամք. (Արշ.։)
Բազմահոյլ ննջեցեալքն յարիցեն. (Մանդ. ՟Ե։)
Բազմախումբ. բազմաժողով. յոքնաթիւ. յոքնատեսակ. բազմապատիկ. դաս դաս, շատւոր.
Անդ բազմահոյլ կենդանիքն մտեալ՝ ապրեցան ի ջրհեղհեղին պատուհասից. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զբազմահոյլ խաչանցն առաւելուի. (Պիտ.։)
Բանայ դուռն լուսաւոր ծննդեան վերստին նորոգմանն բազմահոյլ ժողովոց. (Սարկ. տոմար.։)
Դարձեալ լինէր յասպատակէն բազմահոյլ ննջեցեալքն յարիցեն. (Մանդ. ՟Ե։)
Բանայ դուռն լուսաւոր ծննդեան վերստին նորոգմանն բազմահոյլ ժողովոց. (Սարկ. տոմար.։)
Դարձեալ լինէր յասպատակէն բազմահոյլ գերութեամբն. (Կաղանկտ.։)
Ով իցէ կոչնատէրն բազմահոյլ հանդիսիս. (Ոսկ. լս.։)
Բազմահոյլ չարիք, կամ չարութիւնք, յանցանք, վիշտք, բանք. (Ոսկ. ի ղկ.։ Մաշկ.։ Վրք. ոսկ.։)
Գրեաց՝ ոչ վասն զեկուցանելոյ զբազմահոյլն եւ զբազմօրինակն (յն. մի բառ՝) զանարգել խառնակութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
that flows or spreads abundantly, copious.
Ալէկոծի (ծով) ... առ ի յնդունումն արդարակ բազմահոս արեանս. (Պիտ.։)
Բազմահոս կեղտ, կամ ախտ. (Սկեւռ. աղ.։)
Բազմահոսանքն բանք զլռութեանն եղծանէ օրէնս. (Սկեւռ. լմբ.։)
Բազմահոս արտասուացն ի վեր բղխեալք ի յաղթ աղբերացն. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
Ծանրացեալ թշուառականն ի կնոջն բազմահոսանս հեշտութիւնս ... առաքեաց գլխատեաց զյով հաննէս. (անդ։)
cf. Բազմահոս.
Ալէկոծի (ծով) ... առ ի յնդունումն արդարակ բազմահոս արեանս. (Պիտ.։)
Բազմահոս կեղտ, կամ ախտ. (Սկեւռ. աղ.։)
Բազմահոսանքն բանք զլռութեանն եղծանէ օրէնս. (Սկեւռ. լմբ.։)
Բազմահոս արտասուացն ի վեր բղխեալք ի յաղթ աղբերացն. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
Ծանրացեալ թշուառականն ի կնոջն բազմահոսանս հեշտութիւնս ... առաքեաց գլխատեաց զյովհաննէս. (անդ։)
having an abundant harvest, that has much fruit.
Ուր իցէ հունձ բազում.
Ետես զբազմահունձ արդիւնս. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե. յն. զբազում հունձ։)
that has much sound;
that has several sounds, very sonorous;
polyacoustic.
Որ պէսպէս հնչէ. բազմաձայն, կամ ղօղանջօղ, շաղփաղփ.
Ո՞ր միտք բաւական իցեն զբազմահունչ հերձուածողաց առասպելս առեղծանել. (Սեբեր. ՟Թ։)
cf. Բազմահամբաւ.
Հռչակաւոր յոյժ. մեծահամբաւ.
Բազմահռչակ պատմութիւն (Հոմերոսի). (Նոննոս.։)
astonishing, wonderful.
that has several sounds, that speaks several languages, resounding;
in various voices.
Լսէ բազմաձայն փողոցն, եւ տեսանէ լոյս բազում։ Աստուած անբարբառելին՝ բազմաձայնն. (Դիոն. ածայ.։)
ԲԱԶՄԱՁԱՅՆ. որպէս Բազմաբարբառ, բազմալեզու. շատ կերպ լեզուներով.
Յղացան զանօրէնութիւն, եւ ծնան զբազմաձայն լեզուացն բաժանումն. (Ագաթ.)
Կոչելով ի միասին զցրուեալսն ի միմեանց բազմաձայն լեզուօք։ (Շար.։)
powerful, strong;
numerous, much, in several manners.
πολύχειρ multimanus, numerosus Որ իցէ բազում ձեռն, այսինքն չափ եւ թիւ զինուորական ուժոյ, կամ բազմութիւն արանց ուժաւորաց. բազմաթիւ. յոքնախումբ. յաճախագունդ. (որոյ ներհակն Սակաւաձեռն ասի). շատւոր.
Զհետ նոցա կրթել բազմաձեռն գնդաւ. (Խոր. ՟Գ. 25։)
Իմաստուն խորհրդով բազմաձեռն զօրութեան յաղթէ։ Խոհականագոյն իմաստութեամբ բազմաձեռն կարէ հերքօղ լինել զօրութեան. (Պիտ.։)
Զնորուն իսկ զվկայն բազմաձեռն մարդկամբք քարկոծեալ սպանանէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9. յն. բազում ձեռօք քարկոծեալ։)
hand, power, great number of people.
πολυχειρία multitudo manuum Համագունդ պատրաստութիւն. գործակցութիւն. ձեռնտուութիւն. եւ Յաճախութիւն.
Բազմաձեռնութեամբ ի սպանումն միմեանց խորհէին. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Որ եւ այժմ արասցէ Աստուած աղօթիւք բազմաձեռնութեամբ՝ թագաւորիս մերոյ բժշկութիւն. Աստուծոյ միաբան աղօթիւք. (Վրք. սեղբ.։)
Պիտոյ եւս է զկապեալսն արձակել, եւ զպարտսն թողուլ, զկարօտեալսն լցուցանել, եւ որ այլ եւս են բարեգործութիւնք բազմաձեռնութեամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
multiform.
πολύσχημος multarum figurarum, πολυειδής, ποικίλος multiformis, varius Բազում ձեւով յօրինեալ. յոքնատեսիլ. պէսպէս. բազմագոյն.
Անունն Աստուծոյ՝ բազմաձեւ եւ բազմատեսակ յասացելոցն (այսինքն՝ ի սուրբ գրոց) ստեղծանի. (Դիոն. ածայ.։)
Նուրբ՝ եւ գրեթէ օդային թեւովքն (մեղուաց) բազմաձեւ ձգեցելովքն. Եւ սոյն բազմաձեւ, եւ աղգի ազգի. առ որս. ՟Է։ Բազմաձեւ արուեստականագոյն անօթք ճախարակեայք։ Հեշտ ցանկութիւն՝ բազմապատիկ եւ բազմաձեւ օձի նմանեցաւ. (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. այլաբ.։)
that is thrown or spread several times.
Բազմաթիւ եւ ստէպ ձգեալ. խուռն արձակեալ.
Զբազմաձիգ տեղացմունս նետից եւ ռմբաքարաց իբր յամուր մեքենայէ ի բաց դարձուցեալ. (Սկեւռ. լմբ.։)
very noisy, loud.
very unhappy, distressful, pitiful, unfortunate.
Որոյ բազում են աղէտք. գորովալից.
Կանայք թուլասիրտ եւ բազմաղէտ են. (Ոսկիփոր.։)
cf. Բազմալար.
Որոյ աղիքն այսինքն լարքն են բազում.
Բազմաղի քնար. (Եփր. համաբ.։)
full of rays or light, splendid, brilliant.
Նորոգ փայլեցեալ բազմաճաճանչ ծայրարձակութեամբ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Ելանէաք առ բարձրագոյնսն բազմաճաճանչ ճառագայթիցն պայծառութիւնս. (Դիոն. ածայ.։)
of many and various colours.
Բազմագունակ, երփն երփն. խատուտիկ, փայլուն.
Սիրամարգն բազմաճամուկ (կամ բազմաճեմուկ) ոտնովն՝ յաղթէ քեզ գեղեցկութեամբ. (Ոսկ. փիլիպ.։)
polypetalous, branchy, ramous, full of boughs.
ԲԱԶՄԱՃԵՂ ԲԱԶՄԱՃԻՒՂ. πολυκλαδής, πολύκλαδος multos ramulos habens գրի եւ իբր ռմկ. ԲԱԶՄԱՃՈՒՂ. Որոյ բազում են ճիւղք, կամ ոստք, իրօք կամ նմանութեամբ. ճղերը շատ.
Գտանիցէ անդ ծառ մի բազմաճեղ։ Իբրեւ զծառ բազմաճիւղ եւ տերեւաշատ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է. ՟Ը։)
Կղզի կամ երկիր բազմաճիւղ. (Խոր. աշխարհ.։)
cf. Բազմաճիւղ.
that has many claws or fangs.
πολύς ὅνυξι multis unguibus Որ ունի բազում եւ ահաւոր մագիլս. ճանկերը շատ, կամ մէնծ.
Արծուի մեծաթեւ, բազմամագիլ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Է. 17։)
that is well or in several ways woven, that has many turnsand windings, tortuous.
πολύπλοκος multis nexibus implicitus որ եւ ԲԱԶՄԱՄԱՆԻ, եւ ԲԱԶՄԱՄԱՆՈՒԱԾ. Բազմօք մտնեալ, հիւսեալ, ոլորեալ, բազմահիւս. եւ Գալարեալ. մանուածքը՝ ոլորքը՝ կռինճը շատ. ոլոր մոլոր.
Իբրեւ զբազմաման ինչ շարի յորժամ սկիզբնն լուծանիցի, ընդ նմին քակի. (Առ որս. ՟Զ։)
Բազմաման եւ շաղապատ՝ որպէս օձին շարժումն, այնպէս եւ հեշտ ցանկութեան։ Առ իւրաքանչիւր մասն՝ բազմաման է եւ յոքնապատ. (Փիլ. այլաբ.։)
Ընդէ՞ր բազմաման գազանին զքեզ լծես. (Բրս. վաշխ.։)
cf. Բազմաման.
Ճշմարտութիւնն զանխլանաց ի բազմամանուած մտածութեանց։ Զի՞նչ պէտք են ձեզ բազմամանուած դիւտից եւ բանից խոտորելոց. (Պրպմ.։)
Ծածկի ի բազմամանուած խորհրդոց. (Ճ. ՟Է.։)
having many children.
πολυπαιδία, πολυτεκνία multitudo liberorum Ունելն բազում մանկուս կամ որդիս. բազմազաւակութիւն. բազմորդութիւն. շատ զաւկի կամ տղոց տէր ըլլալը.
Յորժամ բազմամանկութեանն ծաղիկ առաջի աչացն տեսանիցի. (Պիտ.։)
Քանզի ի բազմամանկութենէ մի (այսինքն զմին) մատուցանել Աստուծոյ՝ իբրու զխայրիս ինչ որդւոց՝ հրաշափառագոյն ոչ ինչ է։ Բազմամանկութիւն, քաջամանկութիւն, ծերութիւն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Այսպէս վայելեայ ի բազմամանկութեան մայրն. (Ածաբ. մակաբ.։)
who has many children.
that is formed of several parts;
diverse, various, multifarious.
πολυμερής multis partibus constans Որ ունի բազում մասունս. բազմամասնեայ. բաղադրեալ. եւ Բազմապատիկ. զանազան.
Բազմամասն բնութիւն։ Բազմամասն իմն է (արարածն) Նիւս. (կազմ.։)
Որպէս բազմամասն ինչ զնա (այսինքն զիմաստասիրութիւն) գոլով՝ ընդ բաժանմամբ ստորարկեսցուք. (Անյաղթ. ՟Ժ՟Ե։)
Հանգիցէ ի վերայ նորա հոգի Աստուծոյ, որ բազմամասն (է) ըստ արդիւնսն գործելոյ. (Սեբեր. ՟Է։)
Բազմամասն ընդարձակութիւն յոգնատեսակ զանազանութեան. (Դիոն. երկն.։)
Առինչ՝ բազմամասն դիմօք է. որպէս տիւ եւ գիշեր, կրկնապատիկն առ կէսն. (Ոսկիփոր.։)
Իսկ ես անհամեմատս յամենայնի բազմամասն սոցին առաքինութեանց օրինակաց. (Շ. ատ.։)
Զերծանել ի բազմամասն՝ չարին որսորդական հնարից. (Սարկ. քհ.։)
Արժանաւոր լեալ բազմամասն խնամոց. (Վրդն. երգ.։)
Բազմամասն գիտութեամբ իմաստից. (Երզն. մտթ.։)
Բազմամասն եւ բազմօրինակ բանիւք խօսեցան. (Վահր. յայտն.։)
cf. Բազմամասն.
Եւ է բազմամասնեայ. բայց մեք նրբագոյնս արասցուք. (Ճ. ՟Ա.։)
Խոհերս բազմամասնե այս։ Զերծումն բազմամասնեայ մահուն։ Բազմամասնեայ յաճախութեան մեծիդ երախտեաց։ Զբազմամասնեայ գումարս դասուց յանուն քո ժողովելոցս։ Բազմամասնեայ շնորհիւ լցեալք։ Բազմամասնեայ օրինակ կերպից ի նոյն տեսութիւն բոլոր էութեան. (Նար.։)
given much or abundantly.
Առատութեամբ մատուցեալ՝ մատակարարալ՝ տուեալ.
Սակաւիկ մի ի բազմամատոյցն պակասեսցի պարենիցն (ձի). (Պիտ.։)
populous;
— առնել, բազմամարդացուցանել, to people.
πολυάνθρωπος frequens hominibus Բազմութեամբ մարդկան լի. մարդաշատ. որ եւ ԲԱԶՄԱՄԱՐԴԻ, ԲԱԶՄԱՄԱՐԴՈՅ, ԲԱԶՄԱՄԱՐԴԻԿ. մարդը շատ.
Տեսեալ զքաղաքն մեծ եւ բազմամարդ։ Բազմամարդ է քաղաքն. (Ոսկ. կոր.։ Փիլ. իմաստն.։)
Բազմամարդ է տօնս. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Ի բազմամարդ սպասաւորութենէ ծառայիցն՝ երկուս զերիցագոյնսն ... առեալ ընդ իւր. (Փիլ. իմաստն.։)
Եւ Որ ունի ընդ իւրեւ զբազում մարդիկ.
Եւ են երկրաւորք թագաւորք՝ բազմամարդ եւ պատերազմողք. (Լմբ. յայտն.։)
state of an inhabited town;
great population.
πολυανθρωπησία hominum multiplicatio, propagatio Բազմաւորութիւն մարդկան. որպէս բազմանալն եւ աճումն սերնդեամբ.
Առաջինքն ի դիցն՝ սկիզբն աշխարհի եւ բազմամարդութեան. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Առ ի բազմամարդութիւն կարի յոյժ աճեցին. (Փիլ. լին.։)
Բազմամարդութիւն ազգիս դիպեցաւ. (Պիտ.։)
Փառք քաղաքի՝ ժողովուրդն. տէր՝ որ ետ, զբազմամարդութիւն խնդրէ. (Մխ. երեմ.։)
ԲԱԶՄԱՄԱՐԴՈՒԹԻՒՆ. որպէս Բազմութիւն, կամ ամբոխ մարդկան. πολυανθρωπία multitudo hominum
Ճշգրտեսցէ ոք յազգին բազմամարդութիւն։ Հայր ո՛չ միոյ, այլ՝ բազմութեան. եւ բազմութեան՝ ոչ ըստ մասանց, այլ՝ բազմամարդութեանն ազանց. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. լին.։)
Փթթեալ էր եւ ծաղկեալ բազմամարդութեամբ ժողովն հրէից. (Լծ. կոչ.։)
Որ ի ժողովի՝ բազմամարդութեամբ զուրախականսն ոչ փափագէ գտանել. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յայնքան բազմամարդութեանն միջի՝ այնքան սակաւ արդարք գտան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
peopled;
of great concourse, numerous;
tumultuous.
πολύοχλος, πολυπληθής, πλῆθος multus numero, fequens Ուր է ամբոխ բազում. բազմաժողով, խուռն. շատւոր.
Զի մեզ զբազմամբոխ ժողովսդ ցուցանես. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Հեզութիւն՝ պատկառէ ի մէջ բազմամբոխ հրապարակաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Ամենայն հրապարակք բազմամբոխ ժողովրդոց. (Ագաթ.։)
Բազմամբոխ գնդաւ գայր յարքունիս. (Եղիշ. ՟Ե։)
Բազմամբոխ զորօք. (Արծր. ՟Ա. 15։)
Բազմամբոխ ատենի հարցանել. (Փարպ.։)
Կամ Բազմապատիկ. բազում եւ առատ.
Ոչ սպասք բազմամբոխք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Զխաղաղասէր շինութիւն մարդաշատութեան, հոծ բազմամբոխ լիութեամբ պարարտութեամբ. (Ագաթ.։)
Կամ Որ ունի ընդ իւրեւ ամբոխ բազում.
Քսերքէս բազմամբոխն ոչ ուրեք գոյ (այժմ). (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Կամ որպէս Բազմավրդով. փոփոխական.
Ըստ դիպելոյ աշխարհիս հայոց բազմամբոխ դարուց, երբեմն խաղաղութեան, եւ երբեմն սաստիկ եւ անբաւ շփոթմանց. (Փարպ.։)
ԲԱԶՄԱՄԲՈԽ ի, ից. գ. πολυοχλία frequens turba, magna multitudo, τὸ λαωδές vulgus Ամբոխ բազում. խառնիճաղանճ. ռամիկ.
Ծաղր առնէ զբազմամբոխ քաղաքաց. (Յոբ. ՟Լ՟Թ. 7։)
Յամօթ առնիցէ զքեզ ի բազմամբոխի. (Սիր. ՟Խ՟Բ. 11։)
Երթայր ընդ նմա բազմամբոխ քաղաքին մինչեւ ցբանդն. (Ճ. ՟Ա.։)
Թագաւորութեան ձեւ եւ շուք խոստանալով նմա, եւ բազմամբոխս յարի արանց. (Խոր. ՟Ա. 20։)
Ոչ որ իշխանն է ի մեզ, այլ իշխեցեալն եւ բազմամբոխն. (Փիլ. այլաբ.։)
Ի դէպ էր հպարտացուցանել զնոսա բազմամբոխիցն տսիլ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Յաղթեաց բազմամբոխի. (Լմբ. իմ.։)
Գայ աղուէսն ի մէջ բազմամբոխին. (Վրդն. առակ.։)
great multitude of people;
tumult, great noise with confusion and disorder.
Յաճախութիւն ամբոխի, եւ ամբոխիչ իրաց. Նա ինքն ամբոխի առ ինքն բազմամբոխութեամբն եւ ախտիւք, եւ այլոց զնոյն զայն գործէ. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
old, aged, ancient, of old date.
πολυετής multos annois habens, longaevus, annosus Բազում ամաց, հինաւուրց ոք, եւ ինչ մի յերկարաձիգ. տարիքը շատ, շատ տարւան, հին.
Դատապարտէ ... մանկութիւն վաղվաղակի վախճանեալ՝ զբազմամեայ ծերութիւն անիրաւի. (Իմ. ՟Դ. 15։)
Ծերունիս ո՛չ զբազմամեայս եւ զհինսն համարին։ Բազմամեայ չարութիւն մարդկան՝ ի ծննդենէ մինչեւ ցծերութիւնն ձգտեալ. (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. լին.։)
Մի՛ հայիր տէր ի բազմամեայ ամբարշտութիւնս իմ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յերկարաձգեալք ի բազմամեայ տեւողութիւնս յազգէ յազգ. (Պիտ.։)
Բազմամեայ խաչակցութեամբ կեցեալ եւ ժուժկալեալ ննջեաց. (Մագ.։)
Բազմամեայն (ցաւ) անբժշկելի է. (Վրք. հց. ՟Դ։)
cf. Բազմամեայ.
Սիմէոն յարանց լինի քարոզ, եւ Աննա ի կանաց բազմամենից. (Բրս. տեառնընդառաջ.։)
Ըմպէ մեծատունն զգինի բազմամեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
burdened with many sins, great sinner.
Որոյ բազում են մեղք. յետին մեղաւոր , կարի յանցաւոր. բազմայանց. մեղքը շատ.
Ո՛վ անձն իմ բազմամեղ։ Ոչ այլ ոք բազմամեղ. (Մանդ.։ Նար.։)
Բազմամեղիս ողորմեա՛։։ (Շար.)
Որպէս տէր ոք խնամակալ, որ ի բանտէ զբազմամեղս հանել կամիցի. (Ոսկ. ես.։)
Հայեցաւ ի կինն բազմամեղ. (Եղիշ. խաչել.։)
Զբազմամերաց յիրաւի ոք ասիցէ զայն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
Օտարք Աստուծոյ փրկութեանն՝ բազմամեղքն (դարձան). (Լծ. ածաբ.։)
abounding in silk.
Ուր գտանի մետաքս բազում.
Աշխարհն ... քրքմաւէտ, եւ բազմամետաքս. (Խոր. ՟Բ. 78. կամ 81։)
furnished with many machines;
full of machinations, very cunning.
cf. Բազմահամբար.
Ուր բազում ինչ մթերեալ եւ ամբարեալ իցէ. մէջը շատ բան դիզած՝ պահած.
Իբրեւ զհամբարս բազմամթերս եդ ի նոսա արարիչն զօրհնութիւնսն. (Վեցօր. ՟Է։)
Ծակոտէր զբազմամթեր աման խորհրդոցն. այսինքն զմիտսն լի բազում նենգանօք. (Եղիշ. ՟Բ։)
plump.
wise, learned.
Առատ մտօք. հանճարեղ. մտացի. հնարագէտ. շատ խելացի.
Այրն ինքն քաջ է, եւ բազմամիտ է. (Փարպ.։)
longevity.
πολυετία grandaevitas, multi anni Բազմամեայ գոլն. եւ Ամք բազումք.
Կարեն եւ այլ եւս տակաւին բազմամութեան թերեւս հանդուժել։ Ծերութեամբ պատուեալք, ո՛չ բազմամութեամբ՝ երկայնութեամբ ժամանակաց, այլ՝ կատարեալ թուոցն ելիւք. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ել.։)
oar, scull;
fastening har, tringle;
— ի ժամացուցի, appendix.
Ի նաւն ընկալաւ զՅիսուս, եւ թեճակօքն վարելով՝ որպէս ի վեր (ի խորս) զոք համարէր տանել. ոչ գիտելով եթէ տանի եւ կրէ զնա՝ որ զամենայնս կրէ. (Ոսկ. ղկ.։)
if;
that;
whether;
perhaps;
— առնէք զայդ, if you do it;
ոչ գիտեմ — արարից զայդ եթէ ոչ, I do not know whether I shall do it or not;
կարծեմ — եկեսցէ, I think that he will come;
— արասցէ եւ եթէ ոչ, whether he do it or no.
Թէ միայն մերձենամ ի հանդերձս նորա, փրկիմ։ Թէ հնար ինչ իցէ։ Եւ թէ կամիս։ Թէ որդի ես Աստուծոյ։ Ոչինչ է մեծ, թէ՝ եւ պաշտօնեայք նորա կերպարանին, եւ այլն.
Թէ մարդ ոք իցէ. (Եզնիկ.։)
Թէ եւ այլ յամեմ ես մօտ կալով առ ձեզ, կարծեմ, եւ այլն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ուստի կազմին եւ ԶԻ ԹԷ, ԹԷ ՈՉ. ԱՊԱ ԹԷ ՈՉ։
ԹԷ. ἥ; an? Մի թէ, արդեօք, իբր հարցական կամ տրոհական.
Թէ արդարեւ ծնանիցի՞մ. (Ծն. ՟Ժ՟Ը. 13։)
Թէ համարիցի՞ս։ Զի՞նչ դիւրին է. ասե՞լ ... թէ ասել. (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 53։ ՟Թ. 5։)
Այլ զխստասրտութի՛ւնն կամիմ ասել, թէ՝ եւ զամբարհաւաճութիւն. իբր արդեօք, այսինքն արդարեւ. մանաւանդ թէ։
Զթէն ընդ բազում տեղիս դնէ ո՛չ վասն երկբայանալոյ, այլ եւ վասն յոյժ հաւատալոյ. (Ոսկ. հռ.։)
Բարկացեալ երդուաւ, եւ ասէ, թէ տեսանիցէ ոք յարանցդ։ Որպէս երդուայ ի բարկութեան իմում, թէ մտցեն ի հանգիստ իմ. (Օր. ՟Ա. 35։ Սղ. ՟Ղ՟Դ. 11։) որպէս ռմկ. սանքի պիտոր տեսնայ. կէօյա մտնան պիտի. այսինքն ո՛չ տեսցէ, ո՛չ մտցեն։
Շնորհեա՛ մեզ, այսինքն թէ պարգեւեա՛։ Իսկ կանխելն, թէ անյապաղ ժամանել։ Իսկ զօրհանապազ թէ յամենայն օր. (Խոսր.։)
Ձիոյն իմոյ ի կառսն փարաւոնի նմանեցուցի զքեզ. թէ ընկղմեալ զկառս նորա՝ մերձաւոր իմ արարի, անցուցեալ ընդ ծով մեղաց։ Սրտացուցեր, թէ ոգի ետուր մեզ եւ սիրտ. եւ այլն. (Նար. երգ.։)
ԹԷ. ὄτι quod, quia Թարմատար. բա, զի. որ. քի.
Գիտաց, թէ ցածուցեալ են։ Ասիցեն, թէ կին նորա է։ Պատմեցաւ, թէ ահա ծնաւ։ Չպատմել նմա, թէ գնայցէ.եւ այլն։
Կամ իբր ռմկ. որ. այսինքն Զի. որպէս զի, վասն զի.
Ո՞վ է մարդ, զի յիշես դու զնա, կամ որդի մարդոյ, թէ այց ինչ արասցես դու նմա. (Սղ. ՟Ը. 5։)
Երթայց առ հարուստսն, եւ խօսեցայց ընդ նոսա, թէ նոքա գիտացին զճանապարհս տեառն. (Երեմ. ՟Ե. 4։)
back, shoulders;
back, hind part;
aid, succour, assistance;
բարձրացաւ քան զամենայն ժողովուրդն թիկամբք չափ ի վեր, he was taller than all the people from the shoulders upward, (head and shoulders taller than all the people);
ձեռին ուրուք լինել ի վերայ թիկանց թշնամեաց իւրոց, to place ones hand on the necks of one's enemies;
to put one's enemy under, to subjate;
—նս դարձուցանել, to turn the back, to take to flight, to flee, cf. Արհամարհեմ, cf. Փախչիմ;
—նս տալ արեւելից, to turn to the west;
—նս առնել or —նս օգնականութեան առնել, to form an alliance, to enter into an alliance, to confide in, to recur to, to rely on;
զ—նս հաստ առնել, to strengthen one's self, to be reinforced;
ի —նս հասանել, կալ, իջանել, to fly to the rescue, to send aid or reinforcements, to give a helping hand;
դառնալ ի —նս or ի —նս կոյս, to turn back, to turn one's back, to fly;
ի —նս առաքել, to send back, away;
— նաւին, poop;
ի թիկանց, ի —նս or ի —նս կոյս, զթիկամբք, behind, from behind, backward.
Յոքնականն բառիս ԹԵԿՆ կամ ԹԷԿՆ, թիկան. զոր տեսցես. (լծ. լտ. թէ՛րկում). ὧμος, ὡμία humerus. մանաւանդ νῶτος, νώτον dorsum, tergum Թիակք կենդանւոյ ի վերնակողմն քամակին՝ ուսովքն հանդերձ. ուսք. նուս. ողն. քամակ. յետին կողմն. կուռն. կռնակ, էտեւի կողմը. օմուզ. (յն. օ՛մօս. եւ նօ՛դօս)
Ջեռան թիկունք նոցա։ Վահան պղնձի ի վերայ թիկանց նորա։ Ձեռն քո ի վերայ թիկանց թշնամեաց քոց։ Զթիկունս ետու ի հարուածս։ Լի էին աչօք թիկունք նոցա։ Յետս ընդդէմ ոչ դառնային ի թիկունս իւրեանց.եւ այլն։
Նմանութեամբ ասի եւ զտեղւոյ.
Պատի զթիկամբք քաղաքին։ Ի թիկանց ղուզայ ի հարաւոյ կողմանէ. (Յես. ՟Ժ՟Ե. 10։ ՟Ժ՟Ը. 13։)
Ի հնգետասան կանգնոյ ի թիկանց։ Եւ յերկրորդ թիկունսն առ դրամբք քաղաքին. (Ել. ՟Լ՟Ը. 14։)
Զթիկամբքն Արագած կոչեցեալ լերին. (Խոր. ՟Բ. 43։)
ԹԻԿՈՒՆՍ ԴԱՐՁՈՒՑԱՆԵԼ. ἁποστρέφομαι, τὰ νῶτα ἑπιστρέφω tergum verto ռմկ. կռնակ դարձընել. որպէս Արհամարհել, եւ Ամաչել, մանաւանդ փախչել.
Դարձուցին յիս զթիկունս, եւ ո՛չ զերեսս իւրեանց. (Երեմ. ՟Բ. 27։ ՟Լ՟Բ. 33։)
Զիա՞րդ դարձոյց զթիկունս իւր, ամաչեաց, եւ եղեւ ի ծաղր. (Երեմ. ՟Խ՟Ը. 39։)
Եւ ոչ մի ի միւսոյ թիկունս դարձոյց. (Խոր. ՟Գ. 12։)
Մի՛ յահագին սրոյ առն մահկանացուի զթիկունս դարձուսցուք. (Եղիշ. ՟Ե։)
ԹԻԿՈՒՆՍ ՏԱԼ. Արհամարհել, ի բաց դառնալ. եւ Փախչել. կռնակը դարձընել, երես դարձընել.
Դիմեաց յարեւմուտս, թիկունս տուեալ արեւելեան լուսոյն եւ կենաց դրախտին. (Անան. ի պետր.։)
Դիմօք դարձեալ առ խաւարն, թիկունս տալով լուսոյն. (Տօնակ.։)
Դարձաւ մահ յորջ իւր, եւ թիկունս ետ նահատակին. (Եփր. համաբ.։)
Շրջանակել զնա (զբոցեղէն սուրն) արար Աստուածն տէրն. զի յորժամ տեսցէ զհաւատացեալն՝ թիկունս տայ. (Բրս. գորդ.։)
Դուք թիկո՛ւնս տուք Աստուծոյ ըստ իմումս խորհրդակցութեան. (Կանոն.։)
Աստուած է թիկունք եւ օգնական նորա. (Եւս. պտմ.։)
Յղեաց Շմաւոն ի թիկունս նմա արս ընտիրս մարտիկ պատերազմօղս. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 26։)
Կամի պղծութեան թիկունք լինել. (Կանոն.։)
Համբաւեն, եթէ Դեմետէր երկրի ի թիկունս իցէ, եւ Պոսիդովն՝ ծովուն. (Ոսկ. ես.։)
Ոչ զերկոսեան թշնամի առնել. եւ ոչ առանց միոյ թիկանց կարեմք կեալ. (Բուզ. ՟Ե. 33։)
Առնել զնա թիկունս (կամ թիկունք) օգնականութեան. (Խոր. ՟Բ. 29։)
Նախ ճշմարիտ զղջմամբ զԱստուած թիկունս առնիցեն. (Մխ. երեմ.։)
Զթիկունս հաստ առնիցեն՝ մատնտու ի ներքուստ արտաքս առ թշնամիս անդր գտանիցին. յն. ի թիկանց մատնիչս եւ բարբարոսս ունիցիմք թշնամիս։
Ի ԹԻԿԱՆՑ. Ի ԹԻԿՈՒՆՍ. ԶԹԻԿԱՄԲՔ. Յետոյ կողմանէ. յետակոյս. կռնըկէն, էտեւէն, դէպ ի կռնակը, ետեւը.
Բանակիլ կամ կալ ի թիկանց նոցա. (Ել. ՟Ժ՟Դ. 10. 19։)
Հատանէ սահմանն ի թիկանց Ակկարոնի. (Յես. ՟Ժ՟Ե. 11։)
Յաջմէ եւ յահեկէ, ի դիմաց եւ ի թիկանց. (Լմբ. սղ.։)
Հայեցաւ Բենիամին ի թիկունս իւր. (Դատ. ՟Ի. 40։)
Թշնամիքն զթիկամբք անկեալ կոտորեցին զաշխարհս. (Բուզ. ՟Դ. 24։)
sound, noise, detonation;
sound of bells, gingle, clatter;
crash;
թնդիւն արձակել, to resound, to make a noise;
թնդմամբ հարկանիլ, to be perturbed by the uproar, to be alarmed or frightened;
— սրտի, palpitation, throbbing of the heart;
թնդիւն երակի, throbbing, beating, pulsation;
զննել զթնդիւննս երակի, to feel the pulse;
թնդիւն, կայթիւն ձեռաց, clapping;
թնդիւն, դոփիւն ոտից, tramp, trampling;
թնդիւն ժամացուցի, tick, tick-tack;
թնդիւն, գանգիւն զանգակաց, peal;
թնդիւն, բաղխիւն դրան, slam, bang;
թնդիւն, շաչիւն կառաց, rattling;
թնդիւն, թմբիւն, գոռոչ որոտման, peal of thunder, thundering noise, rumbling, roll;
թնդիւն, դափիւն թմբկի, roll;
թնդիւն, շառաչիւն զինուց, clash, clang;
թնդիւն, բոմբիւն հրետից, boom;
թնդիւն, շկահիւն գնդակաց (հրազինուց), whiz.
ԹՆԴԻՒՆ ԹՆԴՈՒՄՆ. ἧχος, ψόφος sonus, strepitus, fragor, strepitus συγκρουσμός collisio κίνησις motus σφυγμός pulsus παλμός vibratio, palpitatio Թունդ. թինդ. դղրդիւն. շարժումն. բախիւն. կոփիւն. շաչիւն. շառաչիւն. թունտ, դփըռտոց.
Թնդիւն՝ ոտնաձայն վահանաւոր վառելոց։ Թնդիւն վահանաց, կամ զօրաց. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 41. ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 3։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 17։)
Թնդիւն որոտմանց։ Թնդիւնք եւ որոտմունք։ Ձայնք ահեղք, հնչիւնք եւ թնդիւնք։ Շաչիւն եւ թնդիւն առնելով, եւ որոտումն ասեմք այսմիկ. (Ճ. ՟Ա.։ Ոսկ. ի ՟ժ. կուս.։ Եղիշ. ՟Ը։ Արիստ. աշխ.։)
Եթէ սակաւ մի թնդիւն, ընդոստիմ. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Զիա՞րդ սիրտն ի ներքս անդ միշտ անդադար զթնդիւն պատրաստէ։ Զշարժմունս երակացն, եւ զթնդումն սրտին։ Զերակսն պնդեն, ստոյգ նկատեն զթնդմունսն. (Կոչ.։ Սարգ.։ Փիլ.։)
Եղեւ թնդիւն (կամ թինդիւն) մեծ. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ե.։)
Զ ի վեր վազումն սրտիդ, եւ զթնդմունս (կամ զթըդմունս) ի բաց բառնայ. (Բրս. բարկ.։)
Յայնժամ ամենայն արարածք ահիւ եւ դողութեամբ թնդիւն առնուն. (Մաշտ. ջահկ.։)
Շարժումն առանց բարբառոյ եւ թնդման։ Գազանաց ձայնք եւ մարդկան եւ գործեաց, եւ ամենայն թնդմունք. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Թնդմունք գազանացն։ Ի թնդմանց եւ յառաչս երեւութիցն։ Աչքն, երկիւղի հասելոյ կալելոյ, շարժմունս եւ թնդմունս անկարգս ընդունելով յինքն. (Պերիարմ.։ Սարգ.։ Փիլ.։)
Թնդմամբ յանդընդէն՝ սանդարամետէն ի հնչման ձայնէն։ Եւ ընդ ձայնին ահեղ թնդման, եւ այլն. (Գանձ.։)
remission, relaxation, pardon, discharge, release, deliverance;
defection;
խնդրել —, to ask pardon, to make excuses;
— տալ, շնորհել, to pardon, to grant pardon, cf. Ներեմ;
— արա ինձ, I beg pardon, excuse me;
have the goodness;
with permission, by your leave;
— առնել ումեք, to pardon, to condone, to absolve;
— առնել երկրին, to remit taxes or tribute;
to condone the burdens of taxation, to lighten;
to let the earth lie fallow;
— առնել ի կապանաց, to unbind, to release;
— լինել մեղաց ումեք, to be absolved, or freed from the effects of sin.
ἅφεσις, ἅφεμα dimissio, remissio, permissio Թողուլն զպարտիս, զծանրութիւն հարկաց, զմեղս, եւ այլն. թոյլտուութիւն. թողացուցումն. արձակումն. ազատութիւն. ներումն. շնորհումն. քաւութիւն. եբր. եօպէլ. (ուստի յոբելեան)
Տարի թողութեան։ Ամ թողութեան. (Ղեւտ.։ Օրին.։)
Քարոզել գերեաց զթողութիւն։ Թողութիւն առնել երկրին, ընկերի իւրում, եղբօրն զպարտուց։ Հատուսցուք ձեզ թողութիւնս բազումս. (Ես.։ Երեմ.։ Ել.։ Օր.։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 28։)
Այց լինել մեղացն թողութեան։ Հեղու ի թողութիւն մեղաց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 46։ Մտթ. ՟Ի՟Զ. 28։)
Երանի՛ ում թողութիւն եղեւ մեղաց. յն. որոց թողան մեղքն. (Սղ. ՟Լ՟Ա. 11։)
Թողութիւն շնորհեա՛ ննջեցելոց, կամ մեղաւորացս։ Շնորհել զթողութիւն. (Շար.։)
Եւ ոչ զայրին թողութիւն տալ նմա յամուսնութեան. այսինքն թոյլ տալ քահանայապետին. (Փիլ. քհ. ՟Թ։)
Մասնաւոր քահանայիցն թողութիւն արարեալ է (այսինքն թոյլ տուեալ է) ոչ միայն կոյս, այլեւ այրիս ածել. (անդ. ՟Ժ։)
languid, faint, feeble, weak, soft, delicate, tender;
— առնել՝ տալ, to permit, to accord, to give leave, cf. Թողացուցանեմ;
— առնել պարտուցն, to remit or cancel debts;
— լինել, to be permitted, accorded, conceded;
— տալ ումեք աւուրս ինչ, to concede a few days, to give time;
— տուք ինձ, let me, permit me, allow me;
— տուք ինձ զհամբերութիւն, don't make me lose patience;
leave me at peace, let me alone;
— տուր մինչեւ զայդ վայր, enough of that, enough;
տալովն Աստուծոյ, ըստ թոյլ տալոյ բարերարին, God willing, by divine permission.
ԹՈՅԼ χαύνος molis, laxus, diffusus որ եւ ԹՈՅՂ, իբր թողեալ զինքն. Մեղկ. մեղմ. կակուղ. լոյծ. ծոյլ. յոյլ. թուլ, ձգած.
Եւ ոգին սփռի իբրեւ զօդ թոյլ. (Իմ. ՟Բ. 3։)
Զհեշտասէր թուլամորթութիւն յուլութեան թուլոյն կոնկողիռոյ. (Խոր. ՟Ա. 20։)
Ընդ գիջոյ զչորն, եւ ընդ թուլի զհաստատունն տեղային (զմանանայ). (Եփր. աւետար.։)
Յօրանչեմք եւ վեհերիմք, թոյլ անդամ եւ իբրեւ լուծեալ գտանիմք. լինի եւ բարդ, իբր թուլանդամ։
Թո՛յլ արա ինձ հանգչել, կամ զի հանգեայց. (Յոբ. ՟Ժ. 20։ Սղ. ՟Լ՟Ը. 14։)
Թո՛յլ արարէք ինձ յայսմ յանցանացս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Թո՛յլ արա պարտուցն. (Լմբ. պտրգ.։)
Թո՛յլ տուր այժմ. եւ ապա թոյլ ետ նմա։ Թո՛յլ տուք երկոցունց աճել ի միասին։ Ոչ տայր նոցա թոյլ խօսել։ Ոչ ետու թոյլ քեզ մերձենալ ի դա. եւ այլն։
Թոյլ տալովն Աստուծոյ, կամ ըստ թոյլ տալոյ բարերարին. (Իգն.։ Շ. եդես.։ Վրդն. ծն.։)
Թո՛յլ տուք զայն (այսինքն թողէ՛ք), մի՛ ոք շարժեսցէ զոսկերս նորա. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 18։)
Թոյլ տացուք մեք զայն ինչ՝ որ ինչ յայլում կողմանս մեկնեալ է մեր. (Եփր. մն.։)
Թո՛յլ տուք ինձ զհամբերութիւն (այսինքն մի՛ արգելուք)։ Առ այժմս թո՛յլ տուր այդպիսի խնդրոյդ. այսինքն թո՛ղ. մէկ դի՛ դիր. (Ճ. ՟Ա.։)
ԹՈՅԼ. մ. Թուլակի. թուլ.
Թոյլ կապեցին զմորթն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Բ.։)
looseness, relaxation, slackness;
weakness, feebleness, debility;
faintness, languour;
enervation, effeminacy, softness;
— առնել, to give relief, to set at liberty, to permit, to allow, cf. Թուլացուցանեմ.
χάλασις, χάλασμα, ἅφεσις laxatio, remissio μαλακία molities Թոյլ գոլն կամ թուլանալն. մեղմութիւն. մեղկութիւն. թուլամորթութիւն. կակղութիւն.
Սաստկութիւն եւ թուլութիւն ընդունի պատահմանցն ընդունելութիւն. (Պորփ.։)
Ոչ միշտ խստութեամբն խեղդել, եւ ոչ համակ թուլութեամբ մեղկել. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։)
Քաջ գիտեմ եւ զհոռոմոց զթուլութիւնն. (Փարպ.։)
Գիտէր զթուլութիւն հաւատոց նոցա։ Մի՛ թուլութեամբ լքանիցիմք։ Նեղէր զնոսա, եւ ոչ լուաւ ի նոցանէ բան թուլութեան. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ե. ՟Ը։)
Խաբէութեամբ առ ժամանակ մի թուլութիւն արարեալ. (Եղիշ. ՟Բ։)
cf. Թուրմ.
Արմատ Թրջելոյ, այսինքն թանալոյ, որպէս Թրջումն. թրջոց.
եւ ստէպ գրի անդ ռամկօրէն.
Իսկ (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ.)
Որպէս զգայռիւ ոք իւղս անոյշս ցանիցէ, եւ զթուրջ աղիւսով զբաղսամովնն ազնուականն. ընթերցի՛ր կամ շուրջ զաղիւսով, կամ զթուրծ աղիւսով. (զի յն. է լոկ, զաղիւսով)։
spit, spittle;
— արձակել, to spit;
cf. Թքանեմ;
աման թքոյ, cf. Թքանոց.
πτύελος, -ον, πτύσμα, σίαλον, σίελον, -ος sputum, saliva. (լծ. թ. թիւփրիւք ). Աւելորդ հիւթ բերանոյ ի դուրս ձգելի. խուխ, պլղամ. տողուկք. լորձունք.
Թուք հասանիցէ ի սուրբն։ Յերեսաց իմոց թուք ոչ խնայէին։ Կաւ արար ի թքոյն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ե. 8։ Յոբ. լ. 10։ Յհ. ՟Թ. 6։)
Թքանէր զխուխի վերայ նորա. եւ զի ակամայ անկանէր թուքն ի վերայ կոչեցեալ եղբօրն. (Վրք. հց. ՟Ե։)
flight, soaring;
— աստղ, falling star;
—ք մտաց, flight of fancy;
—չս տալ մտաց, գրչի, երեւակայութեան, to give loose to one's genius or pen;
to let one's fancy ramble;
թռիչս առնուլ՝ արձակել, to take wing or flight, to wing one's flight, to soar on high;
ի թռիչս, flying, on the wing, as it flew hy, in the air.
διάπτων (stella cadens) Աստղանման լոյս թռուցեալ. որ եւ ԹՌԻՉ ԱՍՏՂ ասի. ասուպ. շիհապ, շիւհիւպ.
Թռիչք բազմանան, զոր սովորաբար աստեղաց ցոլմունս ասեն. (Երզն. մտթ.։)
Զի՞նչ է թռիչ աստղն. գոլորշի է վերացեալ հողմով, եւ մերձեցեալ ի հուրն՝ վառի ի նմանէ. եւ բռնութեամբ հողմոյն երեւի վառեալ իբրեւ զթռիչ աստղ, եւ փութով՝ շիջանի. (Տօմար.։)
ԹՌԻՉՔ. գ. ποτή, πτῆσις volatus Թռչումն. թռչելն. թիռ. թռչան. սլացումն, եւ երագութիւն թեւաւորաց, եւ այլն.
Զթռիչսն (ագռաւու), եւ զձայնսն, յորժամ կոչիցէ, խտրելով. (Փիլ. լին.։)
Հաւահմայք, որ զկռիչս եւ զթռիչս խտրեն. (Նախ. ղեւտ.։ եւ Մխ. երեմ.։)
Յի՞նչ իցեն այսպիսի թեւք, այլ ճշմարիտ հաւատոցն թռիչք. (Ոսկ. ես.։)
Թոյլս առ բարեացն թռիչս։ Ի թռիչս մտաց, կամ թեւոց, կամ ամբարձման։ Թռիչս արձակեն. (Նար.։)
Եմուտ ի թռիչս (այսինքն թռչելով) աղաւնի մի. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ի՟Թ.։)
bird, fowl;
— բնութիւն, the winged tribe;
flying, volatile;
—ք, the feathered songsters, the singing birds;
— օձ, winged serpent or dragon;
— բան, word or expression slipped by chance;
— արագութեամբ հասանել, to arrive like lightning;
to fly as swift as a bird.
Յամենայն հաւուց թռչնոց. (Ծն. ՟Զ. 20։)
Թեթեւագոյն եւ թռչուն բանիցն ծանրագոյն են տուգանքն. (Պղատ. օրին. ՟Դ. ռմկ. բերնէ թռած խօսք մը։)
Թռչո՛ւն արագութեամբ կինն ելեալ առ այրն հասանէր արագ եւ օդագնաց. (Փիլ. սամփս.։)
Զծուխն պարզիցէ, եւ թռչո՛ւն զմիտսն գործիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2. (որ հայի եւ ի ՟Ա նշ)։)
cf. Խանձրահամ.
ԽԱՆՁՐԱՀԱՄ ԽԱՆՁՐԱՀԱՄԵԱԼ. ԽԱՆՁՐԱՀՈՏ, եւ ԽԱՆՁՐԱՀՈՏԵԱԼ. Որոյ առեալ է զհամ եւ հոտ խանձի, կամ այրեցածի. Խանծի համ կամ հոտ ունեցօղ, խնծմնծահոտ։ Վստկ. ուր գոյ եւ ԽԱՆՁՐԱՀԱՄՈՒԹԻՒՆ. ունելն զհամ խանձելոյ։
Խանձրահոտ մուրն եւ ծուխն այրեցածոյն. (Ագաթ.։)
Թէ ի մխէ եւ կամ ի ճրագէ խանձրահոտեալ լինի գինին. (Վստկ.։)
shepherd;
կին, աղջիկ —, shepherdess;
մանուկ —, shepherd boy.
κτινοτρόφος jumenti (vel pecorum, vel pecudis) pastor, pecuarius. Արածօղ խաշանց. հովիւ օդեաց եւ այծեաց. խաշնադարման. Խաշնաբոյծ. ըստ յն. Անասնասնոյց. Գոյուն չօպանը։
Զերկրագործ մշակս եւ զխաշնարածս. (Յհ. կթ.։)
companion in crucifixion;
crucified together;
— լինել, cf. Խաչակցիմ.
Եւ անդրէի քում խաչակցին. (Յիսուս որդի.։)
իբրեւ զխեչակից եղբայր ժառանգել. (Լմբ. պտրգ.։)
Հին մարդն մեր խաչակից եղեւ նորա. (Հռ. ՟Ղ. 6։)
Որ խաչակից քեզ գոլով։ Զհին մարդն խաչակից քեզ արարեր. եւ այլն. (Շար.։)
cf. Խաժամուժ.
Աբրահան զայր իւրաքանչիւր յանցաւորացն ընդունէր ... եւ մինչդեռ զխառնախուժսն ընդունէր, ի հրաշտակացն չվրիպեցաւ. (Եւագր. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Միաբանակեաց.
κοινόβιτης coenobita. Փոխանակ թարգմանելոյ Միաբանակեաց. այն որ կեայ ի հասարակաց վանս՝ խառն ընդ բազմութեան եղբարց.
Մեկնեցելոցն (յանապատ) դեւքն մերկս մարտնչին. իսկ խառնակեցացն եւ ընկերաւորացն, զհեղգագոյնս եղբարցն ի վերայ յարուցանեն. (Եւագր. ՟Դ։)
Վայելսհեռացելոցն այս դժուարաւ պատահի։ Ո՛վթէ ո՛րպէս զլռութիւնստացողաց միայնակեցացն պատմէհոգին, եւ ոչ թէ խառնակեցացն եւ ընկերաւորացն. (Լմբ. սղ.։) Այլ է եւ ԽԱՌՆԱԿԵՑԻԿ, զոր տեսցես։
the mass, the common herd, the multitude, the rabble, the mob;
low, vulgar, plebeian;
— ամբոխ, the lower classes, the common people, the scum or dregs of the people, the vulgar.
ԽԱՌՆԱՂԱՆՃ ԽԱՌՆԱՂԱՆՋ. ὅχλος, δῆμος turba, vulgus ἑπίμικτος miscellaneus σύμμικτος commixtus. որ եւ ԽԱՌՆԻՃԱՂԱՆՃ. գրի եւ ԽԱՌՆԻՃԱՂԱՆՋ. Խաամուժ. ամբոխ. ազգ խառնակ. սոսկանք. բազմութիւն. ռամիկն. խուժան.
Խառնաղանճն՝ որ էր ի միջի նոցա։ Ի վերայ ամենայն խառնաղանճիցն որ ի մէջ նորա։ Պարսիկք եւ լիգացիք եւ ամենայն խառնաղանճքն. (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 4։ Երեմ. ՟Ծ. 37։ Եզեկ. ՟Լ. 5։)
Ամենայն թագաւորացն արաբացւոց, եւ ամենայն թագաւորաց խառնաղանճից օթագելոցնյանապատին. (Երեմ. ՟Ի՟Ե. 24։)
Զօրութիւնք քո, եւ վարձք քո, եւ խառնակղանջիցն քոց. ըստ եբր. մեկնի, աղխամաղխ վաճառաց, կամ վաճառք։
Կամ ա. δημώδης vulgaris, plebejus. Ռամկական. հասարակ. բազմամբոխ. խուռն. խառնիխուռն. անկարգ. անհարթ.
Խառնաղանջամբոխ, կամ բազմութիւն, ժողովք, քաղաք, գաւառ, կամ զեռունք. (Յհ. կթ.։ Զքր. կթ.։ Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. յհ. եւ ապաշխ։ Կորիւն.։ Վեցօր. ՟Է։)
Մարդս ունելով բնութեամբ ենթակայ զբանականութիւն (կամ զխօսս), սակայն (առանց քերականութեան՝) խառնաղանճ, եւ հոծ, եւ անյարմար. (Մագ. քեր.։)
ill-used, ill-treated;
— առնեմ, to abuse, to misuse, to make a bad or ill use of.
Անվար կենաց՝ խառնավար է մարմին. (Փիլ. լին.։)
Անխայեսցուք եղբարք ի մարմինս մեր, եւ մի՛ իբրեւ զօտարոտիս խառնավարս արասցուք. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ.) յն. παραχράομαι abutor, negligo.
cautery;
cauterization;
blister;
brand;
(կնիք) brand-iron;
—ս արկանել, —ս ի վերայ դնել, ի —ս մատչել, to cauterize.
Խարանօք նշաւակէ զոմանս վջասն մեղաց. (Կանոն.։)
Հատմունք եւ խարանք, եւ որչափ այլ կիրքն են. (Պղատ. տիմ.։)
Հրացեալ երկաթոյն խարանացն։ Խարան յիսուսի է (նա), որ արհամարհէ զքեզ կամ բամբասէ, այլ բուժէ զքեզ ի սնափառութենէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. եւ ձ։)
Խարանօք խստագունիվք հատանեմք։ Խարանօք եւ դեղօք. (ՃՃ. Շ. թղթ.։)
Զամբարեալ չարաւ մահացու վիրիս՝ խարանաւ բանիս արտաքս հերքել։ Չիք սպեղանի իբր իսրայէլի առ անչափութիւն խարանացն մատուցանել։ Զխարանս հատուածոցն բարձեալ եւ մաքրեալ դեղովք ողորմութեան։ Ա՛րկ ի սոյն խարանս խոցոյ մահացու զկաթուած օրհնութեան իւղոյդ փրկութեան. (Նար. ՟Զ. ՟Ժ՟Ը. ՟Ձ՟Է. ՟Ղ՟Գ։)
Կոտորումն նդամոց ի խարանս. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 15։)
fire, fire-brand;
live-coal;
pyre, funeral-pile;
— արկանել՝ լուցանել՝ վառել, to light a fire, to set on fire;
— մահահամբոյր, funeral pile.
(արմատն է Խարել կամ Հուր). πυρά, ἁνθρακία pruna. Հուր լուցեալ. կրնկ. կայծակունք հրոյ. փայտ եւ խռիւ կուտակել, եւ վառեալ, բորբոքել.
Երեւէր նոցա ինքանակաց խարոյկ։ Ի ժողովել պօղոսի խռիւ ինչ բազում, եւ դնել ի վերայ խարուկին։ Զայն փայտ զոր եհատն ... զորոյ զկէսն այրեաց ի խարուկի. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 6։ Գծ. ՟Ի՟Ը. 9։ Ես. ՟Խ՟Դ. 16։)
Զփոքր խարոյկն արծարծէ փքովք. (Լմբ. սղ.։)
Առեալզանօթն ի խարուկէ անտի, յորժամ եռայր. (Ճ. ՟Ա.։)
Առ խարոյկի (կամ խարուկի) անդ ուրացաւ, առ խարոյկի (յետ յարութեան) խոստովանեաց. (Եփր. համաբ.։)
ԽԱՐՈՅԿ ԱՐԿԱՆԵԼ կամ ՎԱՌԵԼ կամ ԼՈՒՑԱՆԵԼ. կրակ վառել.
Խարոյկ արկեալ, քանզի ցուրտ էր։ Խարոյկս ի մէջ քաղաքին արկանէին։ Խիտ առ խիտ խարոյկս վառեցին։ Լուցին խարոյկ. (Յհ. ՟Ժ՟Ը. 18։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 36։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 28։ Գծ. ՟Ի՟Ը. 2։)
player;
dancer;
game, play, toy, plaything;
trifle, trifling amusement, foolery;
gewgaw, bawble;
laughing-stock, butt;
— լինել, to become the laughing-stock of;
— առնել, to make game of;
— եղեւ բախտին, he was fortune's plaything, or the sport of fortune, fortune mocked him;
հողմոց եւ ալեաց —, at the mercy of winds and waves.
Խաղացօղ. ժարօղ. հպարաւոր, կին կամ այր. παίζουσα saltatrix παίζων saltator.
Նուագէին կանայք խաղալիկք։ Ձայն խաղալկաց։ Ընդ ժողովս խաղալկաց. (Ա. Թագ. ԺԸ. 8։ Երեմ. Լ. 19։ ԼԱ. 4։)
Նման լինելով խաղալկացն եւ հացկատակաց. (Շ. ընդհանր.։)
Արարեալ խաղալիկ հրեշտակաց։ Եւ բանաւորք՝ խաղալիկքնորա. (Յոբ. ԽԱ. 25։ Ամբ. Ա. 10։)
Մանկունքն եւ փոքունքն առ նուաստ իրս հպին, եւ յայլ բազում խաղալիկս, եւ այնպէս սթափեալ հրճուին. (Ոսկ. յհ. Բ. 25։)
Խաղալիկ ես դիւաց, եւ ծաղր մարդկան. (Սարգ. յկ. Դ։)
Խաղայր հրովն որպէս խնձորով, կամ այլ իւիք խաղալկօք։ Չգիտիցե՞ս զքեզ, եթէ մարդ ես, խաղալիկ ես բախտից. (Պիտառ.։)
plaything, toy, knick-knack, trinket;
trifle, trash, thing of nought;
game, play;
touch, feeling;
վաճառող —լեաց, toy-man;
մի ժամավաճառ լինիր ի —լիս, do not waste your time with trifles.
joint, articulation, socket.
Որպէս խաղալեօք զմանուկ՝ այսուիկ զմեզ խաբեալ. (Խոսր։)
Խաբմունք յիմարութեան, եւ խաղալիք տղայականք. (Նար. ԾԵ։)
Այսմիկ խաղալեաց սկիզբն, զի բնութեամբ վազել սովորեալ է ամենայն կենդանի. իսկ մարդկայինս ծնաւ զկաքաւսն. եւ ի միմեանց իսկ հաղորդեալ՝ յորժամ ի միասին եկեսցեն, ինքեանք գրեթէ (մանկունք) վերստին գտանեն։ Սակաւ ինչ առնել օրինադրեն զխաղալիսն ինչ, զ՝ի հուր գզելն, եւ բազումս այլս այսպիսիս անկատար գործեալս. (Պղատ. օրին. Բ. Է. Զ։ Իսկ անդ. Ը.)
Զերիվարական խաղալիսն բացատրեսցուք. այժմու յն. παιδεία, կրթութիւն։ Կայ եւ ի Գաղիանոսի.
Աթիրմա. խաղալիկ. ἅθυρμα ludus puerilis, oblectamentum
ἅρθρον, articulus. Յօդուածք անդամոց առ ի շարժիլ եւ խաղալ ըստ պիտելոյն. խաղերը. օյնագ.
Ամենայն մարմինն յօդեալ եւ պատշաճեալ ամենայն խաղալեօք տարբերութեան։ Ամենայն մարմինն յօդիւք եւ խաղալեօք տարբերեալ. (Եփես. Դ. 16։ Կողոս. Բ. 19։)
peace;
calm, tranquillity, quiet, rest, repose;
pacification, conciliation;
— ընդ ձեզ, peace be with you;
— ոգւոյ, մտաց, peace of mind;
այր խաղաղութեան, angel or messenger of peace;
քաղցր՝ խորին՝ անդորր —, perfect peace, profound tranquillity, sweet repose;
— առնել, to make peace;
կեալ ի խաղաղութեան, to live in peace;
առնել — ընդ ումեք, to make one's peace with;
խաղաղութեամբ լինել ընդ ումեք, to be at peace with;
վայելել ի խոր՝ յանվրդով խաղաղութեան, to enjoy profound peace;
to live in comfort;
աղմկել զ—, to disturb, to break the peace;
աղաչել, խօսել ի -՝ ի հաշտութիւն խաղաղութեան, to sue for peace;
մերժել զբան խաղաղութեան, to refuse terms of peace, to reject means for reconciliation, to be opposed to conciliatory measures;
խաղաղութեամբ, peaceably, peacefully, in peace;
արարտասուահայց խաղաղութիւն, խաղաղութիւն ըղձիւք ըղձացեալ, the longed for peace;
խաղաղութիւն է ինձ, I am happy and contented;
խաղաղութիւն պարգեւեսցէ նմա Տէր, God rest his soul;
peace to his soul;
ե՛րթ ի խաղաղութիւն, երթայք խաղաղութեամբ, go in peace;
God be with you;
մնա՛, մնայք խաղաղութեամբ, goodbye! adieu!
Έιρήνη, γαλήνη. Pax, tranquillitas. ἡσυχία. quies. Խաղաղ եւ անխռով գոլն. հանդարտութիւն. անհողմութիւն. անդորրութիւն. ապահովութիւն. հանգիստ. ողջութիւն. առողջութիւն. լռութիւն. դադարումն. էմինլիք. հուզուր. ասուտելիք. սուլհ. սելամէթ. սազլըգ. ըռահաթլըգ.
Սաստեաց հողմոցն եւ ծովուն, եւ եղեւ խաղաղութիւն մեծ. (Մաթ. Ը. 26. եւ այլն։)
Խաղաղութեամբ նստին բնակութեամբ յանհոգս. (Ա. մկ. Թ. 58։)
Ուր հոգւոյ եւ մարմնոյ վիշտ ոչ իցէ, անդ է ճշմարիտ խաղաղութիւն. (Ի գիրս խոսր։)
Երթիցես առ հարս քո խաղաղութեամբ. (Ծն. ԺԵ. 15։)
Արդ արձակես զծառայ քո տէր ի խաղաղութիւն։ Երթ կամ երթայք ի խաղաղութիւն։ Դարձայց կամ դարձցիս խաղաղութեամբ. եւ այլն։
Խօսել կամ աղաչել ի խաղաղութիւն, կամ ի հաշտութիւն խաղաղութեան։ Ուխտ կամ դաշինք խաղաղութեան. եւ այլն։
Խաղաղութեան. Ստէպ դնի ի մեզ վայելչապէս, ուր յն. է խաղաղական, եւ լտ. խաղաղարական. Έιρηνιχὁς. Pacifivus.
Բան կամ խորհուրդ խաղաղութեան. (Օր. Բ. 26։ Ի. 11։ Աւակ. Ե. 14։ Միք. Է. 8։ Զաք. Զ. 13։ Ը. 16։ Ա. մկ. Ա. 31։)
Խաղաղութեամբ. ըստ յն. եւ լտ. Έιρηνιχῶς. Pacifice. (Ա. մկ. Ե. 25։ Է. 29. 33։ Բ. մկ. Ժ. 12. եւ այլն։)
thing, something;
ունիմ — ասել քեզ, I have something to tell you;
յ— ածել, to create;
ամենայն որ — իմ է՝ քո է, all that I have is thine.
Անհոլով, որպէս մասնական անուն իմն. որոյ եւ մուրացածոյ հոլովքն անկ են եւ սմին. τις, τι quoddam, aliquid, aliquot;
ullus, -a, -um. մէկ, մը, իք մը, քանի մը.
Բան ինչ է ինձ ընդ քեզ։ Զբան ինչ մեծ առ քեզ հասուցանեն, եւ զփոքր ինչ դատաստան ինքեանք դատեսցին։ Բարք ինչ ոչ գոյին նոցա ընդ ասորիս։ Ունի՞ք ինչ կերակուր։ Եբեր մասն ինչ։ Եկին ի ջուր ինչ, ի տեղի ինչ, ի կղզի ինչ։ Օտար ինչ իրք։ Պտուղ ինչ։ Խէթ ինչ։ Բարի ինչ կամ չար։ Ժամանակ ինչ։ անցին աւուրք ինչ։ Շնորհս ինչ հոգեւորս։ Եւ ոչ այլ ինչ արարած։ Եթէ իցէ ինչ յառնն վնաս։ Եւ սա ապիրատ ինչ ոչ գործեաց։ Գործ ինչ ոչ գործեն. եւ այլն։
Յետ ամաց ինչ. Յհ. կթ.։ գ. Կամ գ. Իր ինչ. բան մը.
Հարկ է նմա ունել ինչ ի քոց ընչից առ իս։ Ունիմ ինչասել քեզ։ թողուցուք՝ եթէ ունիցիք ինչ (խէթ) զումեքէ։ Խնդրէր ինչ ի նմանէ։ Առնուլ ինչ ի տանէ իւրմէ։ Ակնունէր առնուլ ինչ ի նոցանէ։ գնեա՛ ինչ որ պիտոյ իցէ մեզ ի տօնիս, եւ կամ զի աղքատաց ինչ տացէ։ Ուսանել ինչ կամիցին։ Ունի ինչ պատմել նմա։ Եկն թէ գտանիցէ ինչ, եւ ոչ ինչ եգիտ։ որ ծածուկ ինչ գործէ։ Զոր ինչ առնելոց ես, արա՛ վաղվաղակի։ Զոր ինչ խիդրիցէք յանուն իմ։ Ոչ ինչ է պիղծ. բայց այնմ՝ որ համարիցիոք ինչ պիղծ, նմա է պիղծ։ Միթէ ագահեա՞ցին զձեր տիտոս։ Ոչբերաք ինչ յաշխարհ, եւ ոչ տանել ինչ կարասցուք։ Ո՛չ թլպատութիւն ինչ է (յն, ինչ զօրէ), եւ ոչ անթլպատութիւն։ Մի՛ ինչ ըստ գրգռութեան (յն. ոչինչ), Արժանի մահու ինչ գործեցի։ Համարիցի լինել ինչ, եւ չիցէ։ Զկարծելոցն եթէ իցեն ինչ։ Ոչ այն ոք ինչ է՝ որ անկեացն։ Սակաւ ինչ առնուցու։ Մի՛ ինչ կորիցէ. եւ այլն։
Ամենայն ինչ նովաւ եղեւ։ Զամենայնինչ ի փառս աստուծոյ արասջիք։ Էր նոցա ամենայն ինչ հասարակաց. ըստ յն. ասի, ամենեցուն, զամենեցուն, ասենայնքն։ Տե՛ս եւ Այս ինչ, Այն ինչ. որ ինչ. Խուն ինչ. Սուղ ինչ. Փոքր ինչ եւ այլն։ Գտանին եւ նախդրիւ հոլովքս.
Մի՛ մերձենայցէք յինչ ի դոցա. (Թուոց. ԺԶ. 26։)
Ո՛չ յինչ ի մեր հայեցեալ. այսինքն կարոտեալ. (Ոսկ. յհ. Ա. 9։)
Խրատ բան՝ բացասութեամբ գլխաւորեալ, յորդորելով յինչ, եւ կամ հրաժարեցուցանելով. (Պետ.։)
երկուս ինչս խնդրեմ ի քէն. (Առակ. Լ. 7։)
Եթէ զ՝ինչ եւ (յն. զիմն,) առնիցէք. (Ա. Կոր. Ժ. 31։) Այլ անսովոր են հոլովեալքն ի վերջոյ ըստ ասորի ոճոյ.
Իբրեւ մեծաւ ընչիւ հպարտացեալ պարծ էին իրօքն զոր գործէին կախարդութեամբ։ Ընդդէմ ամենայն ընչի՝ զոր հարցանէին ցնա, զայս տայրնոցա պատասխանի. (Եւս. պտմ. Դ. 7։ Ե. 1։)
Յամնայն ընչէ որ զայլոյ շինեալ քակիցէ. (Մծբ. Ժ։)
Ոչ գողացաւ զնա ընչիւ (այսինքն իւիք, կամ ինչ մի ի նմանէ)։ Առանց տարեր ընչի (այսինքն իրիք) պիղծ է եւ ոչ եթէ բնութիւն նորա պիղծ է։ Ի չա իրաց ընչէ։ Մատնեաց զնոսա՝ ոչ ի ձեռն այնր ընչի՝ զոր ատէին։ Ի մէջ երկուց ընչից մտին։ Մի՛ կորիցէ անձն կատարեալ փոխանակ փոքր ըիչի. (Եփր. ծն.։ Եփր. ել.։ Եփր. հռ. եւ այլն։)
ԻՆՉ. որպէս Ոմն, ոք. մանաւանդ իբրու թարմատար (զորմէ զկնի).
Ժողովեցան առ նա ամենայն զօրք, եւ սակաւք ինչ մնացին տրիփոնեայ. (Ա. Մակ. ԺԵ. 10։)
Չարիքն՝ որք լինին անձի՞նք ինչ իցեն, թէ արգասիք անձանց։ Ոչ եթէ անմիտ ինչ ոք եղեւ նա յաստուածոյ. (Եզնիկ.։)
ԻՆՉ. Թարմատար, կամ ի զարդ, կամ որպէս մակբայ, ունելով զզօրութիւն բառիցս Բնաւ. երբեք. իւիք. առաւել ընդ ձայնիս Ոչ կամ Մի՛. cf. ՈՉԻՆՉ. իսկի.
Եթէ վնասեսցէ ինչ ընկերի իւրում։ Եթէ ինչ զդոսա խորամանկել կամ տրտմեցուցանելյօժարեսցուք։ Միթէ մա՞րթ ինչ իցէ։ Ոչ եթէ իմով ինչ շնորհօք եկի։ թէ կարօղ ինչ ես։ Մի՛ ինչ վասն ազդին խղճիցէք։ հրէից ինչ չեմ վնասակար։ Եւ ո՛չ ի կայսր ինչ վնասակար եմ։ Չեմք ինչ անտեղեակ խորհրդոցն նորա։ Ո՛չ՝ եթէ չուտեմք, պակասեմք ինչ. եւ ո՛չ՝ եթէ ուտեմք, առաւելումք ինչ։ Ո կասկածէին եւ ոչ ի միոջէ ինչ երկիւղէ. եւ այլն։
Ոչ եթէ վայրապար զցանկութիւն ինչ ի միջոյ բառնայ։ Ոչ եթէ ի բնութենէն ինչ լինիցի. (Ոսկ. մտթ.։)
Ամենեւին գրով ինչ ոչ վարէին. (Եւս. քր. Ա։)
Ինչ մի կամէր աւելի պաշտօն ի տեղի անդր ցուցանել. (Գ. Մակ. Ա. 6։)
Ոչ առ բազում ժամանակս ինչ՝ թողուլ զանօրէնս. (Բ. Մակ. Զ. 13։)
Վասն ողորմութեան իմոյ սիրեցի զքեզ, եւ ո՛չ վասն քո ինչ. (Գէ. ես.։)
Յոյժ իմն երկուացեալ աստանդին միտք տխմար մարդոյ վասն ինչինչ կերակրոց. (Մծբ. ԺԳ։)
Ինչ ինչ եւ յասորւոց ընկալան տեղեկութիւն կարգաց. (Լմբ. պտրգ.։)
Յորս գտանի ինչ ինչդժուարիմաց. (Բ. Պետ. Գ. 16։)
ա.մ. ՈՉ ԻՆՉ. ոչ իրիք, իմիք, իւիք. ա.մ. cf. ՈՉ։ որ եւ ինչ ոչ. Ոչ իմն. եւ ոչ մի ինչ. բնաւին ոչ. ոչ բնաւ. ոչ այնչափ.
Ոչ ինչ գիտեմ։ Ոչ ինչ ապախտ արար՝ զոր միանգամ պատուիրեաց նմա։ Չէր ինչ իմիք պիտանացու։ Որ ոչ իմիք է պիտանացու։ Ապաքէն եւ ոչ իւիք։ Ոչ անց եւ ոչ զիւիք յամենայնէ (յն. զոչինչ յամենայնէ)։ Ինչ ոչ ասաց կամ վնասեաց։ Ինչ ոչ գիտէին։ Ոչինչ նեղիք ի մէնջ։ Ոչինչ կրտսեր ես յիշխանս յուդայ։ Ոչինչ կարի հեռի էր ի տանէն. եւ այլն։
Օրէնքս ոչ տայ հրաման կնոջ լինել երաշխաւոր յոչ եւ մի ինչ իրս. (Մխ. դտ.։)
ԻՆՉ 2 (ընչի. եւ ԻՆՉՔ, ընչից.) գ. Գոյակ. եւ Գոյք. Որ ինչ կայ իրօք, իր գոյաւոր. եւ Զոր ինչ ունի ոք. ստացուած, մեծութիւն։ Ըստ առաջնոյն առաւել եզակի վարի, եւ ըստ երկրորդին առաւել յոքնակի։ Որպէս ὥν, ὅντα ens, entia. երած բան.
Զարարածս յորժամ կամեցաւ, սկիզբն արար լինել, ոչ յընչէ, այլ յոչնչէ. զի ինչ նա միայն է. (Եղիշ. Բ։)
Եցոյց յոչնչէ յինչ զչէսն։ Ընչի իմիք յոչնչի չէ հնար գնալ. (Եզնիկ.։)
Յոչնչէ յինչ աստուած ըզմեզ։ կարծէ յընչի լինել, իբրեւ չիք հնար արարածոյ լինել բնութեամբ յընչի եւ յոչնչի. (Ճ. Է.։) Որպէս ὔπαρξις, ὐπάρχοντα substantia, -tiae;
facultas եւ χρῆμα ( խրիտ. որ եւ դրամ.) pecunia
Ակն ունէր, թէ տացի ինչ նմա ի պօղոսէ. (Գծ. ԻԴ. 36։)
Զստացուածս եւ զինչ վաճառէին։ Զամենայն զինչս իւրեանց զոր ստացան։ Ինչք նոցա ի միասին բնակելոյ։ Ստացուածք ընչից նորա։ կողոպտեսցէ զինչ քո. ընչիւք բազմօխ երթիցեն ի տունս իւրեանց։ Վաճառեա՛ զինչս քո, եւ տուր աղքատաց։ Ոչ ոք ի նոցանէ ասէր զընչից իւրոց, թէ իւր իցէ։ մեծութիւն ըիչից։ զինչս եւ զփառս տաց քեզ. եւ այլն։
Եթէ չըկարիցես անինչ լինել, տաջիր աղքատաց յընչիցն (յն. ի գոյիցն՝) զոր ունիցիս. (Ոսկ. մ. Բ. 20։)
ԻՆՉ 3 ա.մ. հրց. τί; quid? ո՞ր. որպիսի. նէ՞. Ուղղական է առաւել ռմկ. իսկ նախդրիւէ ըստ գրոց.
Ի մանկութենէ մինչեւ ի նոյն ժամն ի՞նչ մեղք է գործեալ, կամ յանցեալ աւուրն ի՞նչ մեղօ է գործեալ, կամ յանցեալ աւուրն ի՞նչ է սխալեալ բանիւ. (Խոսր.)
(Քան զոր ի՞նչ այլ ամբարշտութիւն վնասօղ եւ դաժանական.) (Լմբ. հանգ.։)
Վասն ի՞նչ պատճառի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զմտաւ կան ընդ մեզհեբրայեցիքն. Բ. Մակ. ԺԴ. 5։ Յի՞նչ այրս, կամ յո՞ր ծակս, կամ յի՞նչ քարածերպս մտցեն թաքիցեն. յն. ու՞ր. Թղթ. բարուք.։
Առ ի՞նչ ունի աւարտել՝ ոչ կարեմք նկատել. Լմբ. ստիպ.։
Զի՞նչ ինչ առնել էր այգւոյ իմում. Ես. Ե. 4։ cf. ԶԻ՞ՆՉ, ԱՌ Ի՞ՆՉ. ԻՒ։
autocrat, monarch, emperor;
self-depending, independent, absolute, free;
— կամք, free will.
Յո՛ր կողմ միտէն ըստ ինքնակալ ինքնիշխան մարդկայն կամացն շարժումն. (Նիւս. կազմ.։)
Զոր ասէ՝ ինքնաշարժ, փոխանակ անձնիշխան եւ ինքնակալ ասելոյ է իմանալի։ Ի հարկէ գալն մեզ յառաքինութիւն՝ ոչ ինքնակալս ցուցանէ զմեզ ըստ իւքեանց. (Մաքս. ի դիոն.։)
Մանաւանդ՝ αὑτοκράτωρ imperator. Միահեծան թագաւոր, կայսր հռոմայեցւոց.
Եւ հրաման յինքնակալէն կոստանդիանոսէ. Ինքնակալ վաղենտիանոս օգոստոս. (Խոր. ՟Բ. 86։ ՟Գ. 19։)
Որք յուղեայ կայսերէ ինքնակալքն հռոմայեցւոց կացին։ Առ ներոնիւ ինքնակալաւ. եւ այլն. (Եւս. քր.։)
uninvited, self-invited;
— լինել, to come without invitation;
— բազմական, parasite, smell-feast.
αὑτόκλητος per se vocatus. Ոչ կոչեցեալ յայլմէ, այլ՝ անձամբ անձին. Ինքնակամ.
Բինտէս (կամ բիաս մին յեօթեանց իմաստնոց), քանզի մահ կոչէր ոմն ի կորուստ որդւոյ իւրոյ, ասէ. ո՛ դու, ընդէ՞ր կոչես զիր այնպիսի, զոր թէ սակայն ոչ կոչես, ինքնակոչ լինի. (Ոսկիփոր.։)
Եւ մանաւանդ այնու ձգէր զնոսա, զի ինքնակոչ գայր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 34։)
voluntary;
powerful;
self-sufficient;
— լինել, to take too much liberty, too great a latitude;
— լինել յիմն, to dare to undertake something, to attempt, to dare, to presume;
— լինել յիւր որդիս, to kill one's children with one's own hands;
— խեղդամահ սատակիլ, to strangle, or choke one's self, to commit suicide
αὑτόχειρ qui sua manu facit. Որ իւրով ձեռամբ առնէ, անկարօտ օգնականութեան այլոց, կամ գործեաց. եւ ԻՒրովի. ինքնին.
Նետաձգութեամբ ինքնաձեռն որսալով (եւ ոչ որոգայթիւք)։ Եւ եթէ ինքնաձեռն իսկ, սակայն ակամյ ոչ զայլ ոք սպանցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ե. ՟Թ։)
Ինքնաձեռն խեղդամահ սատակէր. (Պիտ.։)
Անմնջոց դիմօք ուսեալք յաստուծոյ ինքնաձեռն ի նմանէ ընտրեցան. (Հ. կիլիկ.։)
Երիկեանք ոմանք եւ եռանդեաք ի թարմար արուեստից դիմեալք ինքնաձեռն ճեպով աստուածաբանութեանն աւանդիւք. (Առ որս. ՟Դ։)
Եւ այս ոչ ինքնաձեռն հաարձակութեամբ վստահացեալն զորութիւն. (Երզն. քեր.։)
ԻՆՔՆԱՁԵՌՆ լինել. Ձեռներեց լնել. համարձակիլ. Որո՞վ իրօք ինքնաձեռն լինելով՝ յայսպիսի չարգրծութիւնս յանդգնեալ բերէր. (Պիտ.)
Հեթում զաթոռ թագաւորութեան իւրոյ վստահանայ յեղբայրն իւր ի սմբատ ինքնաձեռն եղեալ օծանի թագաւոր. (Ոսկիփոր.։)
Կամ իշխել ձեռն մխել, եւ ինքնին սպանանել.
voluntary, spontaneous, prompt, ready, inclined;
— լինել, to crave, to have a longing for, to desire, to want, to long;
— յորդոր յօժարութեամբ, of one's own freewill, willingly, cheerfully, voluntarily.
Ինքնին յորդորեալ. նքնայօժար. դիւրապատրաստ. պատրաստական. կամակար.
Բարկութեանն ատուծոյ իբրեւ ինքնայորդոր դահիճ բանսարկուն դրդեաց զդաւիթ թուել զիսրայէլ. (Նախ. ՟ա. մնաց.։)
Յամենայնի ժիրք եւ ինքնայորորք լինելով. (Պիտ.)
Ինքնայորդոր յօժարակամութեամբ դիմեաց ի մահ. (Ճ. ՟Ա.։)
one's own master, absolute, independent;
— եմք գործոց մերոց, we are masters of our own actions.
Տէր անձին իւրոյ. անձնիշխան. ազատ կամօք.
Ստեղծ զմարդն ... մտաւոր, ինքնիշխան, ինքնատէր.
Իբրեւ զազատս եւ զինքնատետրս անձնիշխանութեամբ վարիլ յառաքինութիւնս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Զմնաս զայս հասարակաբար առ ամենեսեան տուեալ ... որում ամենայն ոք ինքնատէրեւ բաւական է. (Իգն.։)
Մեք անիշխան ստեղծեալք յարարչէն՝ ինքնատէրն ախտից եւ խորհրդոց, եւ տէր յերկաքանչիւրս հակամիտութեանն, առաքինութեան ասեմ, եւ չարութեանն. (Ածաբ. մակաբ.։)
Շրջին ըստ մտի իբրու զինքնատեարս։ Յամբարտաւանութիւնդ ձեր պարծիք իբրու թէ ինքնատեարք էք. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
astonishment, surprise, amazement, stupor;
dulness, heaviness, stupidity;
lethargy;
յ— կործանել, to be hebetate;
cf. Ապշեցուցանեմ;
յ— կործանիլ, ընկղմիլ, cf. Ապշիմ.
ἕκστασις, θάμβος. exstasis, alienatio mentis, stupor, horror. Ապուշն լինել. բարձումն ուշոյ. թմբրութիւն. ցնորումն. հիացումն. արհաւիրք. անզգայութիւն. ահ եւ երկիւղ. պակուցումն.
Հարցէ զքեզ տէր ապշութեամբ մտաց. (Օր. ՟Ի՟Ը. 28։)
Ապշութիւն եւ անխոհեմութիւն (կոչէին) զհեզութիւն. (Նիւս. թէոդոր.։)
Յահագին ապշութենէ թմրութեանն սակաւիկ մի ոգի առեալ։ Ի մեծ տրտմութիւն ապշութիւն ընկղմեալ։ Մոլորութեան ապշութիւն, եւ այլն. (Փարպ.։)
Վհատիմ տարակուսեալ ապշութեամբ։ Անյոյս ապշութիւն. եւ այլն. (Նար.։)
cf. Աջակողմն.
cf. Աջակողմեան.
ԱՋԵԱՅ (թերեւս եւ ԱՋԻ, իք, եաց) որ եւ ԱՋԻՆ, աջինք. որպէս Աջական, անք. աջակողմեան, անք.
Օդիքդ յաջեայսըդ կարգեսցին (կամ օդիքդ յաջեայ դասըս կարգին). (Յիսուս որդի.։)
Աջեացն եւ ահեկեացն հակառակօքն միաբանելովք. (Եղիշ. դտ.։)
curtain, veil, net;
pretext;
nuptial couch;
gynaeceum;
bed-curtain;
pavilion, sail of a ship;
մտնկունք —ի, young persons that accompany the bridegroom, paranymphs;
— պարզել՝ վերացուցանել, to sail;
իջուցանել զ—, to strike sail.
ἰστίον, ἑπίσπαστρον, κάλυμμα , καταπέτασμα. velum, velamen, tegumentum, oprimentum, aulaeum. (լծ. առիգած. զգած. ագած. արմատն ամենեցուն է ագանել, զգենուլ) Կտաւ կամ պաստառ պարզեալ եւ ձգեալ որպէս վարագոյր կամ անջրպետ, ծածկոյթ, նուարտան, պատրուակ, քօղ. սրահակ. սրսկապան. վրան, եւ այլն.
Զձորձս իւրեանց առագաստ ձգէին ընդ ինքեանս եւ ընդ սեղանն. (Ամովս. ՟Բ. 8։)
Նմանութեամբ ասի.
Ղօղեալ համարէին ընդ անճաճանչ յիմարութեան առագաստաւ. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 3։)
Զիւր իսկ զանձեռոցիկն մինչեւ ի ներքս յառագաստ սրահին զեղեալ լցեալ։ Այնուհետեւ պատառեալ առագաստ հին հարաւոյ. (Յհ. կթ.։)
Ընդարձակեցեր թշուառացելումս զառագաստն անջրպետարան ելիցն ողորմութեան. (Նար. ՟Ծ՟Բ։)
Բացցես զաչս սրտի քո, եւ զառագաստ մտածութեան. (Մագ. ՟Ե։)
παστός, νυμφών. thalamus. Ներքին սենեակ հարսին եւ փեսայի. եւ Հարսնարանն գլխովին. ... Տե՛ս (Սղ. ՟Ժ՟Ը. 5։ Յովէլ. ՟Բ. 16։ Տոբ. ՟Զ. 14. 18։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 5։) Ուստի ՄԱՆԿՈՒՆՔ կամ ՈՐԴԻՔ ԱՌԱԳԱՍՏԻ, իբր Մերձաւորք փեսային, կամ հրաւիրեալքն ի հարսանիս. հարսնեւորք, այլախճիք։ (Մտթ. ՟Թ. 15։ Մրկ. ՟Բ. 19։ Ղկ. ՟Ե. 34։)
Օտար է ի մարմնական հարսանեաց առագաստէ տրտմական ձայնք. (Լմբ. սղ.։)
Թագուհեացն յա ռագաստին մարգարիտ (ճապաղել). (Խոր. ՟Բ. 47։)
Նովին նմանութեամբ ասի զարքայութենէ, զեկեղեցւոյ, եւ զսուրբ կուսէն.
Առագաստ անմահ փեսային։ Երկնային առագաստ։ Առագաստ հրափայլ ծագմամբ, եւ այլն. (Շար.։)
Յերկնայնոյն պարփակիլ փեսայի առագաստ. (Յհ. իմ. ատ.։)
ἰστίον, ἁρτέμων. velum, artemo. Կտաւ նաւաց պարզեալ ընդդէմ հողմոյ առ յարաջ վարելոյ.
Յաջողակ է հողմն, կամիմ առագաստ վերացուցանել. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ձգմամբ չուանացն փոփոխել զառագաստն ըստ ընթացից օդոյն։ Ի յառագաստ նաւացն պշուցեալ հային։ Յօրինեալ կազմածովք, առագաստիւք եւ այլն. (Պիտ.։)
Տեսանիցէ զմեծութիւն ծովու, հանդերձ սպիտակ առագաստիւն. (Շիր.։)
Խառնեցաւ եւ ընդ այնոցիկ, որ յաչսն առագաստքն. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
διάφραγμα (իբր միջնացանկ) intersepimentum, diaphragma, praecordia, membrum etc. Մաշկն մզնատեսակ՝ որ անջրպետէ զսիրտն եւ զթոքս ի լերդէ եւ ի փայծեղանէ. (ըստ յետնոց՝ Ստոծանի)
mysterious;
— հրաման, վարդապետութիւնք հաւատոյ, eminent, sublime, mysterious dogma.
ԱՌԱԿՕՐԻՆԱԿ ՀՐԱՄԱՆ. Իբր Խորհուրդ կամ վարդապետութիւն հաւատոյ. δόγμα. dogma.
Յոյժ խորին եւ բարձր է առաքեալս այս, եւ բազմօք լի է առակօրինակ հրամանօք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
before, in presence of, in front of, opposite;
forward;
— իմ, before me, in my presence;
գնալ —, to go before, to precede;
— առնել, դնել, արկանել, to propose, to assert, to project, to offer, to represent, to produce to decree, to exhibit, cf. Յառաջարկել, cf. Յառաջադրել, cf. Առարկանել, cf. Մատուցանել;
to explain, to declare;
— կալ, to present one's self, to appear, to resist, to oppose, cf. Դիմադրել, cf. Տոկալ;
— կայ, which is or are in front, forward, before;
որ —ս կայ խրատ, the present maxim;
կամքն — կան ինձ, I have the will before me;
ինձ չարն — կայ, the ill is near me;
զոր ասել կայ մեզ —, what we have to say;
ամենեցուն մեզ յանդիման լինել կայ —, it is necessary for us all to appear before.
ἑνώπιον, ἕμπροσθεν, ἕναντι, κατενώπιον coram, ante, in conspectu եւ այլն. Յանդիման աչաց. հանդէպ երեսաց. զառաջեաւ. առաջեւը, առջեւը, դիմացը.
Մեղք իմ առաջի իմ են յամենայն ժամ։ Ահա երկիրս ամենայն առաջի քո է։ Տո՛ւք զինէն պատասխանի առաջի տեառն եւ առաջի օծելոյ նորա։ Առաջի ձեր դատեցայ։ Բերին առաջի նորա։ Տանել առաջի թագաւորաց։ Մատուցանել առաջի նորա. եւ այլն։
Քո առաջի այսօր տալոց եմ պատասխանի. (Գծ. ԻԶ. 2։)
Իմ իսկ առաջի ընթերցան. (Եղիշ. Ա։)
Ես երթայց առաջի քո։ Եւ ինքն եկեսցէ առաջի նորա հոգւով եւ զօրութեամբ եղիայի։ Առաքեաց զնոսա առաջի իւր։ Առաջի իմ եղեւ։ Առաքեալ եմ առաջի նորա. եւ այլն։
Ընթանայ անմարմնոցդ առաջի. (Լմբ. համբ.։)
Ընդդէմ. հակառակ. դէմը, դիմացը.
Առաջի ամենակալին ընդվզեցաւ. (Յոբ. ԺԵ. 25։)
Որ առաջի մարդկան բարձր է, պիղծ է առաջի աստուծոյ։ Խիստ թուեցաւ բանն առաջի աբրաամու։ Բարձրանայր փառօք գունդն իսրայէլեան առաջի թագաւորին եւ առաջի ամենայն զօրաց նորա. եւ այլն։
Նոյն ընդ վ. ըստ ամենայն առման. որպէս թէ խնդիրն ըայցէ զօրութեամբ. առջեւը, առաջը, առջեւէն, առաջ, դիմացը, դիմացէն. եւ այլն.
Զքոյին իսկ զոգիդ տեսանես հանապազ մեռեալ առաջիդ. (Փարպ.։)
(Ժողովուրդն՝ որ առաջին եւ զկնի երթային։ Եկեալ առաջի՝ մատուցանէին քացախ։ Բերել՝ կամ ածել՝ կամ մատուցանել կամ ընծայել առաջի. եւ այլն։)
Ոչ պայծառ վառմամբ գնան առաջի. (Նար. ՀԹ։)
ԱՌԱՋԻ ԱՌՆԵԼ, կամ ԴՆԵԼ. Յանդիման առնել. յայտնել. մատուցանել։ (Առակ. Ա. 23։ Խոր. Ա. 8։ Պիտ. Ը։ Ագաթ.։ Կորիւն.։ Զենոբ.։)
ԱՌԱՋԻ ԱԾԵԼ. իբր Յանդիման աչաց մտաց կամ զմտաւ ածել.
Այնուհետեւ առաջի ածեալ զոչ կարող կատարել եւ կալ ընդդէմ նոցա պատերազմաւ. (Յհ. կթ.։)
ԱՌԱՋԻ ԴՆԵԼ. Ի մտի կամ յաչս դնել. ի միտս բերել. դիտել. յանձն առնուլ. եւ Բուռն հարկանել. ի գործ արկանել.
Զմեռանելն եդաք առաջի։ Զիւր առաջի եդեալ զխորհուրդն կատարել. (Փարպ.։)
Միակամ ընդ հօր զառաջի եդեալսն գործիցէ. (Ագաթ.։)
Զի մի՛ խափան ինչ առաջի արկելոց իւրոց գործոցն լինիցին. (Խոր. Գ. 18։)
Ուստի ԱՌԱՋԱՐԿԵԱԼ, ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹԻՒՆ։ ԱՌԱՋԻ ԿԱԼ. իբր Ընդդէմ կալ. տոկալ.
Ոչինչ բնաւ տեւեալ կալ առաջի։ Վտանգ՝ որում ոչ ոք կարէ կալ առաջի։ Ոչ եթէ գիտէաք, եթէ մեք արեաց առաջի ինչ կարեմք կալ։ Որում կարեաց եւ վտանգի ոչ մեր նախնիքն եւ ոչ առաջի չկարացաք կալ. (Փարպ.։ Անսովոր է ասել, Ոսկ. յհ. Ա. 38.)
Թուէր լսողացն՝ առաջի կալ զասացեալսն այսինքն հակառակ գլ, հակասաբար խօսել։ դիմազ.
ԱՌԱՋԻ ԿԱՅ. դիմազ. πρόκειται, παράκειται. praejacet, adjacet, adest. Կայ յանդիման. իբրու ներկայ գտանի, զի ի մօտոյ կամ մերձ լինել տեսանի. առընթեր եւ պատրաստ կայ. ի վերայ կայ. հանդերձեալ է. (Տե՛ս Հռ. Է. 18. 21։ Բ. Կոր. Ը. 12։ Եբր. ԺԲ. 1. եւ 2։ Յուդ. 7։ Իսկ Բ. Մակ. Դ. 16.)
Այլ զայս ամենայն՝ ժամանակդ, որ առաջի՛ կայ, յայտնապէս պատմեսցէ. յն. ժամանակդ հետեւորդ։
Որ առաջիս կայ խրատ։ Այլ այժմ որ առաջի կայ մեզ առաքինութիւն ձիթենւոյս. (Պիտ.։)
Թերեւս չարիք ինչ մեծամեծք առաջի մարդոյն կայցեն. (Եզնիկ.։)
Զայլ բազում գործս, զոր ատել կայ մեզ առաջի. (Խոր. Բ. 45։)
Որում ծնանել առաջի կայցէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի մերձակայն եւեթ հայել, եւ որ յետ այնորիկ. առաջի՛ կայվիհն կորստեան՝ ոչ տեսանել. (Իգն.։)
Մարմին տէրունական եւ արիւն փրկչական կայ առաջի.( Պտրգ. այսինքն ի մօտոյ հանդերձեալ է լինել։)
Կրկին ուրեմն կերակուր դնէ առաջի աստուածայինն իմաստութիւն. զմինն հաստատուն եւ յարամնայ, իսկ զմիւսն խոնաւուտ եւ առաջիհեղուկ. (Դիոն. թղթ. Թ։)
իբր ռմկ. Առջի. cf. ԱՌԱՋԻՆ.
Առաջի կերակուր։ Առաջի մեղք որկորստութիւնն եղեւ. (Շ. թղթ.։)
Յառաջի պահու գիշերոյն։ Գիտէր զառաջի խոստմանն զյապաղումն. (Ճ. Ա. եւ Գ։)
Չիք ինչ հաղորդութիւն առաջի ճառին ընդ այժմուս։ (Սեբեր. Թ։)
present;
near, close;
assistant;
— տարի, the current year;
— ամիս, present month;
յ— շաբաթու, in the next week;
— լինել, to be present, to interpose;
յերեսուն — ամսեան, the thirtieth inst.;
յ—սն for the future, henceforth.
ԱՌԱՋԻԿԱՅ προκείμενος, παρών. propositus, praesens. որ ասի եւ ԱՌԱՋԱԿԱՑ. Առաջի եդեալն. մերձակայ, եւ ներկայ. եւ Ապագայ. այնինչ՝ զոր ունի ոք տեսանել, կամ առնել, կամ ասել. առջեւի, առջեւը, առջեւը ելածը, առջեւը կեցածը՝ եղածը, ըլլալիքը, ըսելիքը. Որպէս Մօտաւոր. ներկայ. զոր օրինակ.
Յամենայն առաջիկայ քաղաքս խաղաղութեամբ զմուտն առնել. (Խոր. ՟Գ. 26։)
Առաջիկայ տեսութիւն։ Յառաջիկայում սահմանում։ (Սահմ. ՟Ա. ՟Գ։)
Հաւ առնելով առաջիկայիցս իմոց բանից. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Զգիտաւորութիւն իրին առաջիկայի բազում անդամ ի մակագրութենէ բանին դիւրածանօթապէս կարէ ոք ի միտ առնուլ համառօտագոյն. (Սարկ. մարդեղ.։)
Անցելոյն, եւ այժմուս, եւ յառաջիկայէն փրկեսցէ. (Ժմ.։)
Հասանէ նմա առաջիկայիցն յայտնութիւն։ Յաղագս առաջիկայիցն հոգալ. (Խոր. ՟Ա. 24. 28։)
Դադարէ յառաջիկայ մեղացն՝ զոր գործելոցն էր. (Մանդ. ՟Է. (ուր եւ ներկայութիւնն ի մէջ բերի։))
Յուսով առաջիկայ մեծագոյն շահիցն մխիթարել. (Պիտ.։)
Վասն առաջիկայ խոստմանցն՝ որ ի թագաւորէն ակն ունէին. (Լաստ. ՟Ա։)
Վասն զի ակնկալութեամբ սպասեմք առնուլ զառաջիկայն, հանդերձեալ կոչեմք. (Խոսր.։)
ՅԱՌԱՋԻԿԱՅՍՆ, կամ ՅԱՌԱՋԻԿԱՅՆ. մ. Յառաջիկայ ժամանակս. առյապայ. այսուհետեւ. ասկից ետեւ, ետեւէն, ետքը.
Ունիմք ուսանել եւ գիտել զառաջիկայս. (Սահմ. ՟Է։)
Կասկածիմ յառաջիկայսն, մի՛ գուցէ եւ այլն։ Կասկածէր երկիւղիւ առ ի յառաջիկայսն. (Փարպ.։)
first;
prior, antecedent;
ancient, primitive, chief;
previous, original;
precocious;
in the first place;
—ք, ancestors, predecessors, the ancients;
cf. Նախնիք;
յառաջնմէ, յառանջնում, before, at first.
(որպէս նախ երեւեալ աչաց) πρῶτος, πρότερος. primus, prior Նախկին. մին. առաջներորդն. սկզբնական. իշխանական. կանխագոյն. հնագոյն. վաղեմի. առջի, առջինը.
Առաջին եղիցի ձեզ յամիսս տարւոյ։ Յամսեանն առաջնում։ Յօրէ յառաջնմէ։ Յառաջնմէ օրէ։ Կարգն առաջին. կարգն երկրորդ։ Իբրեւ զառաջինն։ Ես տէր առաջին, եւ ես նոյն եմ առ յապա։ Եղիցին առաջինք՝ յետինք, եւ յետինք՝ առաջինք։ Յազգացն առաջնոց։ Զաւուրսն զառաջինս։ Զբանն առաջին. եւ այլն։
Յաղագս երիցն ասելի է, ի յառաջնմէն սկիզն առնել։ Յառաջնմէն մինչեւ ցհուսկ յետինն. (Փիլ. իմաստն.։ Եւս. քր. ՟Ա. 8։)
Յառաջնմէն մաքրեսցի ծննդենէն. (Ածաբ. պենտեկ.։)
Ի զարմից առաջին թագաւորացն. (Խոր.։)
Ըստ առաջնում կարգին. (Եղիշ.։)
Յառաջնոցն քան զիս ի մատենագրաց. (Յհ.։ կթ։)
Ած զքահանայապետն հրէից զառաջին ժամանակաւ. (Բուզ. ՟Դ. 55։)
Զառաջին որդին։ Սորա առաջին՝ արմոգ. (Խոր. ՟Բ. 7. եւ ՟Ա. 10։)
Առաջնոց արմտեաց. յառաջնոց արդեանց. առաջինք արմտեաց. զառաջինս պտղոց։ Ոչ առցի առաջին արդեանց երկրին. եւ այլն։
Առաջին յերիցն։ Քահանայն առաջին։ Մի յառաջին իշխանացն։ Ընդ առաջին բարեկամսն։ Զառաջին սիրելի աւագաց իւրոց։ Որ կամիցի ի ձէնջ առաջին լինել. եւ այլն։
Եկն քրիստոս յաշխարհ փրկել զմեղաւորս, որոց առաջինն ես եմ. (Վրք. հց. ՟Ա. ձ։)
Հանդերձ առաջին ամենայն իւղովք. (Երգ. ՟Դ. 14։)
Առաջին իւրոյ գանձուն համարելով. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Իմաստասիրութիւն ընդ առաջինսն ունի զգոյութիւն. (Սահմ. ՟Ե։)
Առաջին կողմն նաւին խրեալ՝ անշարժ մնայր։ Երկայնութիւնն առաջին ... յառաջոյ կողմանէ. (Գծ. ՟Ի՟Է. 41։ ՟Բ. Մնաց. ՟Գ. 4։)
ԱՌԱՋԻՆՔ. πρόγονοι. majores Նախնիք. հարք եւ հաւք. մեր առջեւինները.
Զանիմաստասէր բարս առաջնոցն մերոց։ Ցուցանել զառաջինսն մեր, եւ զբուն հին նախնիս. (Խոր. ՟Ա. 2. եւ 8։)
Առաջինքն մեր. եւ այլն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Սկսաւ յուշ առնել զմիոյ միոյ զառաջնոցն քաջութիւնս. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 19։)
Միթէ առաջի՞ն քան զմարդիկ ծնեալ իցես. (Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 7։)
Եւ անդ էր յառաջնում, ուր տային զմաննայն. (Նեեմ. ՟Ժ՟Գ. 5։)
Որպէս յառաջնումն ողորմեցայց ինձ, նոյնպէս եւ այժմ գթացէ՛ք յիս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Զոր յառաջնումն բանսարկութեամբ ետուն մերժել զնա հայք. (Փարպ.։)
Որ յառաջնումն չկարաց յաղթել, յայտ է՝ թէ եւ ի վախճանին չկարէ յաղթել։ Զվերջին հարուածսն յառաջնումն ոչ ած ի վերայ նորա. (Եզնիկ.։)
Յառաջնումն իսկ (նուագի յանցանաց) ի բաց թողոյր առանց ուղղութեան. (Երզն. մտթ.։)
Որպէս յառաջնումն ջնջեաց ջրհեղեղաւն, սոյնպէս յերկրորդումն. (Շ. ամենայն չար.։)
Սա յառաջինսն՝ մինչդեռ բարեացն առաւելութեամբ պսակեալ էր. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Մեծ ճգնութիւն եւ աշխատանս ունին ընդ առաջինս այնք, որք դիմեն առ աստուած. իսկ յետոյ գնանեն խնդութիւն։ Բազումք կամեցան ընդ առաջինսն նախ մեծամեծս առնել, եւ յետոյ եւ ոչ զփոքունս կարացին առնել. (Վրք. հց. ՟Դ. եւ ՟Ի՟Ե։) cf. ՅԱՌԱՋՆՄԷ, ԶԱՌԱՋԻՆՆ, ՆԱԽ ԱՌԱՋԻՆ.
πρῶτον, τοπρῶτον. primo, primum Նախ. մի՝ զի. առա՛ջ, մեյմը՝ որ.
Վասն երկուց պատճառաց։ Առաջին՝ զի մի՛ եւ այլն։ Նշանագրեցի յայսմ յեօթն յեղանակի. առաջին՝ զժամանակն. երկրորդ եւ այլն։ Խորհեալ չարաչար իմացմունս. առաջին՝ յզայս եւ այլն. (Խմր։ Եղիշ.։) (Փարպ.։)
Առաջին խօսեսցուք առ կրօնաւորսդ։ Առաջին զհոգւոյն հոգալ կերակրոց, եւ ապա զմարմնոյն։ Ինքն առաջին մարտեաւ, եւ յաղթեաց, եւ ուսոյց զօրինակ պատերազմին. (Շ. ընդհ.։) (Իգն.։)
Ոչ խոնարհէին միմեանց, թէ մինն զամբարտաւանութիւն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի՟Զ։) cf. ՆԱԽ ԱՌԱՋԻՆ.
forward, before;
— կողմանէ, in front of, in presence of;
յառաջոյ քան, before.
ἕμπροσθεν, κατὰ πρόσωπον, ἑκ πρώρας եւ այլն. ante, coram, ex prora. եւ այլն. Որ ինչ կայցէ առաջի, կամ յառաջ կոյս յանդիման աչաց, հանդէպ երեսաց. առջեւի, դիմացի. ուստի ԱՌԱՋՈՅ ԿՈՂՄԱՆԷ. առջեւի դիէն, առջեւէն.
Զներկայութիւն նորա առաջոյ կողմանէ։ Առաջոյ կողմանէ խորանին։ Առաջոյ կողմանէ խարիսխ ձգել. (՟Բ. Մնաց. ՟Գ. 8։ Ել. ՟Ի՟Զ. 9։ Գծ. ՟Ի՟Ե. 30։)
Ի հանդիպոյ, յառաջոյ կողմանէ. առջեւէն.
Կամ Ի մօտոյ. յառաջիկայս. մերձ ընդ մերձ. եւ Առժամայն.
Բազում ինչ այն է, որ արդ առաջոյ պատրատեալ եմք։ Եւ կամ որ այլ իրք առաջոյ լինելոց էին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Եւ էր որ անդէն իսկ մօտալուտ առաջոյ ի նոյն ի նմին ժամանակի դէմ յանդիման ցուցանէ. (Ագաթ.։)
Այրուձի գումարեցէ՛ք առաջոյ քան զիս, եւ յանդիման լիջիք ինձ յապար աշխարհի. (Եղիշ. ՟Ա։)
Որ կային յառաջոյ կամ յառաջագոյն.
Իսկ առաջոյքս ի յատկագունիցն մինչեւ ի սեռականագոյնսն եկեալք ի վեր՝ սեռք ասին եւ տեսակք. (Պորփ.։)
cf. Բազմագութ.
Խառնեա՛ զառատագութ կամսդ ընդ նեղութիւնս մեր. (Լմբ. պտրգ.։)
redundant, superfluous, excessive;
trascendent;
more, rather;
too much;
— եւս, more, over and above, besides, so much, the more, cf. Աւելի, cf. Առաւելապէս, cf. Առաւելագոյնս, cf. Մանաւանդ;
— քան, more than;
— քան զ—, —ագոյն, more and more, too much;
— եմ, լինիմ, գատնիմ, cf. Առաւելում.
ԱՌԱՒԵԼ ԱՌԱՒԵԼ ԵՒՍ. περισσός, περισσώτερος. abundans, amplior, major, κρείσσων կամ κρείσσον, melior, -ius. Աւելի. յաւելեալ. աճեցուն. մեծ. շատ. սաստիկ. էւել, էւելի. կամ Առաւել եւս. իբր մեծագոյն. բազմագոյն, լաւագոյն. գերագոյն. ա՛լ աւելի.
Զի ցուցցէ զառաւել մեծութիւն շնորհացն։ Տալ զառաւել շնորհս։ Վասն առաւել գիտութեանն։ Յառաւել տրտմութենէն, կամ ի սիրոյն։ Առաւել եւս պարկեշտութիւն, կամ պատիւ։ Առաւել եւս պատարագօք քան զնոյնս։ Յառաւել աւետիսն օրինադրեցաւ։ Եթէ թագաւորի, իբրեւ առաւել ումեք (այսինքն առաւելագունի, կամ վսեմագունի)։ Բազմապատիկս եւ առաւելս արասցէ սիրով (յն. բազմապատկեսցէ եւ առաւելուցու). եւ այլն։
Յառաւելսն յորդորել։ Առաւել փառաց հասանել։ Յառաւելն փոխին ի կեանս։ Ի կենդանութենէ յառաւել փոխադրեալ կենդանութիւն։ Յառաւել փարթամութիւնս անցանել. (Ագաթ.։) (Պիտ.։)
Սակաւ հատուցումն առաւել պարտուցն. (Նար. լ։)
Ընդդիմակաց բանիւք առաւելօք (կամ առաւելովք). (Ճ. ՟Ա. ՟Բ։)
Չասեմք, թէ առաւելօքն (այսինքն բազմօք) պակասագոյն. (Բուզ. ՟Գ. 9։ եւ Կորիւն.։)
ԱՌԱՒԵԼ ԵՄ, կամ ԼԻՆԻՄ, կամ ԳՏԱՆԻՄ. cf. ԱՌԱՒԵԼՈՒԼ.
ὐπερκείμαι. excello, superjaceo. (Առակ. ՟Լ՟Ա. 29։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 46։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 58։ ՟Բ. Կոր. ՟Ա. 5։ Փիլիպ. ՟Ա. 9. 26։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 14։)
Որքան առաւել ես ընչեղութեամբ, այնչափ նուազ ես սիրով. (Բրս. ընչեղ.։)
μᾶλλον, περισσῶς, ἑπὶ πλεῖον. magis, potius. Աւելի եւս. յաւելուածով. առաւելութեամբ. լիով. կարի յոյժ. յաւէտ. մանաւանդ.
Զոմանս առաւել լուսաւորել, եւ զոմանս նուազ. (Սահմ. ՟Ը։)
Կամ Աւելի քան զչափ.
Մի՛ ճարտարեր առաւել, զի մի՛ թիւրեսցիս. (Ժղ. ՟Է. 17։)
ԱՌԱՒԵԼ, կամ ԱՌԱՒԵԼ ԵՒՍ, կամ ԵՒՍ ԱՌԱՒԵԼ. Առաւելապէս. եւս քան զեւս. մանաւանդ. յաւէտ. ա՛լ աւելի.
Պաշտօնեայք քրիստոսի՞ իցեն, առաւել եւս ես. եթէ վաստակօք, առաւել. եթէ գանիւք, եւս առաւել։ Մի միայն ի գալստեան իմում, այլ առաւել եւս այժմ։ Ես եկի, զի զկեանս ունիցին, եւ առաւել եւս ունիցին. եւ այլն։
Առաւել նոքա գտան կարօտեալ մարդասիրութեան. (Նար. ՟Ժ՟Գ։)
Եւս առաւել զյորդորումն սիրոյ. (Ժմ.։)
Ամենայն իրաց հաստատութիւն՝ առաւել երկուք այսոքիւք են. (Պիտ.։)
ԱՌԱՒԵԼ ՔԱՆ. նախադր. կամ ա. Գեր քան. գեր ի վերոյ. վերագոյն. առաւելագոյն. աւելի, աւելի վեր.
Ոչ է աշակերտ առաւել քան զվարդապետ։ Առաւել քան զսողովմոն է աստ, եւ այլն։
Զօրութեամբն աստուծոյ այն որ առաւելն է քան զբանս. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 9։)
Առաւել զինքն քան զյոգունս ցուցեալ ի վրէժխնդրութիւն ապստամբին. (Յհ. կթ.։)
ԱՌԱՒԵԼ ՔԱՆ, կամ ՔԱՆ ԹԷ. շղ. Մանաւանդ.
Հնազանդել պարտ է աստուծոյ առաւել՝ քան մարդկան։ Առաւել վառէր մխիթարութեան բանիւք, քան զինուքն. եւ այլն։
Չափոյ պէտք են առաւել՝ քան համարոց. (Խոր. ՟Բ. 12։)
Իմաստութեամբ առաւել քան թէ յոլովագոյն ձեռամբ. (Պիտ.։)
ԱՌԱՒԵԼ ԶԻ, կամ ԱՌԱՒԵԼ ԹԷ. որ եւ ասի ԱՌԱՒԵԼ, ԱՌԱՒԵԼ ԵՒՍ, ԵՒՍ
ԱՌԱՒԵԼ. Նոյն ընդ վ. այսինքն Մանաւանդ. այլ մանաւանդ. մանաւանդ թէ.
Նախանձաւո՛ր լերուք հոգեւորացն. առաւել զի եւ դուք մարգարէանայցէք։ Կամիմ, զի ի լեզուս խօսիցիք, առաւել զի մարգարէանայցէք։ Առաւել լեզուօք խօսիմ. եւ այլն։
Ո՛վ բռնաւորութեանն եւ մոլորութեանն, առաւել թէ անմտութեանն նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
Որով կարծէր չարախորհուրդն շնորհ ինչ առնել նոցա, առաւել եւս զօրութիւնն աստուծոյ ի բարկութիւն սրտմտութեան փոխէր։ Ոչ ինչ էր օգուտ, այլ առաւել եւս ի դատախազութիւն. (Փարպ.։)
ԱՌԱՒԵԼ ՔԱՆ ԱՌԱՒԵԼ. մ. Եւս քան զեւս. յոյժ յոյժ. կարի առաւելութեամբ. էւելօք, շատ էւելօք.
Հօր սքանչելւոյ որդիք զարմանալիք առաւել քան զառաւել։ Խնդրեմք առաւել քան զառաւել տիրել ձեզ։ Ճգնէին առաւել քան զառաւել. (Խոր. ՟Բ. 77։ ՟Գ. 5. 49։)
morning, early;
— ժամերգութիւն, matins.
Իբրեւ զամբ առաւօտեայ. (Նար. ՟Ի՟Ա։)
who does or lives after the manner of the apostles;
— մատեան, the Acts of the Apostles.
Առաքելագործ եպիսկոպոսաց. (Ժմ.։)
Յառաքելոց գործեալ, այսինքն ձեռնադրեալ. կամ Գործող իբրեւ զառաքեալս. առաքելաշնորհ.
Որպէս եւ պետրոս յառաքելագործ մատենին ասէ։ Սկիզբն դնէ առաքելագործ գրոցն. (Ագաթ.։)
rape, abduction;
— առնել, cf. Առեւանգեմ.
ԱՌԵՒԱՆԳ կամ ԱՌԵՒԱՆԿ ἀρπαγή. rapina, raptus. Նոյն ընդ ԱՌԵՒԱՆԳՈՒԹԻՒՆ. այսինքն Առումն եւ անկումն ի փախուստ. իմա՛ յափշտակութիւն աղջկան, կամ կնոջ օտարի. որ եւ ասի ՀԱՓԱՓՈՒՄՆ, ՅԱՓՇՏԱԿՈՒԹԻՒՆ.
near, next, close, contiguous, nigh, beside;
նստել — ումեք, to sit near some one;
դիտել —, to observe closely;
— ինձ, near me;
կալ 'ի սպասու — ումեք, to serve some one;
գայ —, he comes near;
տուն նորա է — իմումս, his house is close to mine;
լինել —, to be near or close;
բնակէ նա — այն ինչ պալատի, he lodges quite close to such a palace;
— կալ, to attend, to be present, to wait;
— դնել, to put, to place near, to join.
παρών, -οῦσα, -ον. praesens. Ընթերակայ. առաջիկայ. ներրկայ. մերձակայ.
Ցուրտն առընթեր կենակից նմին. (Նար. ՟Ձ՟Զ։)
Դիտելով զարագ եւ զառընթեր գալուստն իմ. (Կիւրղ. ՟Ղ՟Կ։)
Յառընթեր դաւաճանութեանց խոյս տալ, եւ յապառնեաց պահել զինքեանս։ Յառընթերոցն երակաց քարշէ բնութեամբ արիւն. (Նիւս. բն. ՟Բ. ՟Ի՟Գ։)
ἑχόμενος, -ον, παρακείμενος. contiguus, adjacens, proximus. կամ բայիւ πρόσκειμαι. adjaceo. Մերձ. առ. մօտ. առ երի. քովը.
Դիցէ առընթեր սեղանոյն։ Առիւծն կայր առընթեր մեռելոյն. (Ղեւտ. ՟Զ. 10։ ՟Գ. թե. ՟Ժ՟Գ. 25։)
Յարոյէր, որ առընթեր կայ սահմանացն մովաբու։ (Թուոց. ՟Ի՟Ա. 15։)
Առընթեր նմա զհիւղն դնեն. (Եզնիկ.։)
Յետ դնելոյ զսոսա ամենեսին առընթեր միմեանց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Եւ ալյքն առընթեր նմին աղօթեն։ Որոց առընթեր կացեալ (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. համբ.։)
Եկաց ջրոյն առընթեր. (Լմբ. ստիպ.։)
Եւ առընթեր չարչարանացն դարձեալ հրաշագործէր. (Երզն. մտթ. այսինքն մօտ յաւուրս չարչարանաց։)
Որ առընթեր գոլով գոյացուցանէ։ Վասն առընթեր կացելոցն։ Վասն առընթեր գոլոյ տօնին. (Սահմ. ՟Գ։ Լմբ. պտրգ.։) (Նանայ.։)
ԱՌԸՆԹԵՐ. մերթ՝ իբր Զոյգ ընդ նմին, եւ առ ետեղ.
Այլ ոչ առընթեր պատուիրանազանցութեանն մեռաւ. (Նանայ.։)
Վաղվաղակի առընթեր դմա հատուցանել մահու դատաստան. (Պիտ.։)
Առընթեր ոչ գոյր այլ նշանակ եւ այլն. (Լմբ. ստիպ.։)
prompt, ready;
imminent, threatening;
evident, clear, manifest;
promptly, quickly;
— դրամ, ready money, cash.
Առձեռն պատրաստ ունել, կամ տեսանել, կամ գտանել, կամ էր։ (Յճխ. Յհ. կթ։ Պիտ.)
Զէն կամ գործի առձեռն պատրաստ։ (Անյ. բարձր։ Խոսր.)
Յառձեռն պատրաստ վտանգիցն։ (Լմբ.)
Առձեռնպատրաստ մեսրոպայ փոխատրելով զհայերէն աթութայսն։ (Խոր. Գ. 53.)
Բարութեամբք յօրանան ռձեռն պատրաստ։ Անդէն առձեռնպատրաստ արտաբերական բանիցն զկնի եւ գործ յաջորդի։ Ընդ կամելն անդէն եւ հանդիպումն առձեռն պատրաստ յարանայ։ (Պիտ.)
manly, masculine;
— անդամք, genitals.
Առնական. այրական. սեպհական առն մարդոյ.
Առնացի ձեւ, կամ կերպարանք, կամ բնութիւն, կամ զգեստ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Ճ. ՟Ա.։ Մանդ. ՟Ժ՟Թ։ Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի՟Դ.։)
virile;
— անդամք, genitals, cf. Արութիւն, cf. Պոչ.
Ոչ տղայագոյնն խափանեալ եղեւ միտք, եւ առնին ստացեալ լինի. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Առնի անդամք. (Բուզ. ՟Ե. 44։ Մագ. ՟Ծ՟Ը։ Հ=Յ.։)
Մարմին մի, եւ գլուխ երկուս, կանացիս եւե առնիս։ Զարանց քաջաց զառնի կերպարանս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
at home, at one's house;
domestic, belonging to the house;
familiar;
— ուսուցանել, to teach at home;
— անկարգութիւնք, family discords;
— պատերազմ, civil war;
— ճաշել, to dine at home;
— իրք, domestic affairs;
— հանդերձ, house dress;
morning-gown.
ԱՌՏՆԻՆ կամ ԱՌ ՏՆԻՆ. κατ’εἵκον, εἵκους. in domo, circa domum, domi. Առ տանն. ի տան. առանձինն. տանը մէջ, տունը.
Առ տնին բեկանել զհացն, կամ ուսուցանել. (ԳԾ. ՟Բ 46։ ՟Ե 42։ ՟Ի 20։)
Կցորդս ասելով ի փողոցս, եւ առտնին։ Առտնին կատարել զպաշտօն կարգեալ ժամուցն. (Փարպ.։)
Առտնին արկանելի։ Առտնին եկեղեցի. (Ես. ՟Գ 22։ Հռ. ՟Ժ՟Զ 5։ կող. ՟Գ 15։ Փիլիմ. 12։)
Յետ զառտնին իւրեանց յարմարեալ իրս. (Խոր. ՟Ա 1։)
Ի ժամ առտնին սաղմոսացն. (Բրս. հց.։)
needle;
ծակ ասղան, eye of a -;
մագնիսեալ —, magnetic;
անցուցանել դերձան ընդ ծակ ասղան, to thread a -.
ῤαφίς. acus. Գրի եւ իբր ռմկ. ԱՍԵՂ, ԱՍԵԽ. Սծածայր գործի կարելոյ զհանդերձս, որպէս եւ գործելոյ կիտուածս, եւ այլն. ասեխ.
Մինչեւ ցմիոյ նշմարելոյ ծայրի ասղան. (Մագ. ՟Կ՟Զ։)
Սակս միոյ ասղան բարկանան, եւ այլն։ Ոչ ունելառանձին եւ ո՛չ ասեղն մի։ Մինչեւ ցասեղ մի. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Է։)
Եթէ ոք ասղամբ սպանանէ զոք, այնպէս դատապարտեալ լինի, որպէս ոք աշտէիւ սպանանէ. (Եփր. աւետար.։)
fellow-soldier;
—ք իմ, my comrades, my brothers in arms.
συστρατιώτης commiles, commilito (-tonis) Ընկեր ի զինուորութեան՝ որ հոգեւոր եւ որ մարմնաւոր.
Զեպափրոդիտոս զեղբայր եւ զգործակից եւ զզինուորակից իմ։ Արքիպպեայ զինուորակցի մերոյ. (Փիլիպ. ՟Բ. 25։ Փիլիմ. 2։)
Շնորհեա՛ Տէր եւ զինուորակցաց իմոց եւ ընկերաց զխաղաղութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)