Որ զայնպիսի սուրբ եւ զյստակ վտակս բղխէ, եւ ի սակաւ ինչ շթքոց բանից մերոց չգարշի. (Սեբեր. ՟Թ։)
• «ուղիղ» Վստկ. 179 (շատ գործա-ծական արդի գաւառականներում). որից են շիտակեալ «ուղիղ բարձրացած» Գնձ. ստեղ-նալիտակ Նար. տաղ. գեղաշիտակ Մագ. թղ. 41։
• Հիւնք. շոյտ բառից։ Karst, Յուշար-ձան 409 սումեր. zid, zida «ուղիղ, ճիշտ», 415 մոնգոլ. čik, բուրեաթ. šike, seke, կիրգիզ. šiyn «շիտակ, ուղիղ»։ Պատահաևան նմանութիւն ունին վրաց. չվետի «ուղիղ», արևել. թրք. [arabic word] sīdām «յիղկ, ողորկ»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. շիտակ, Արշ. Երև. Հմշ. Մշ. Պլ. Սեբ. Սչ. լիդագ, Սլմ. շիտmկ', Տիգ. շիդmգ, Ռ. շիդդագ, շիյդագ, Հճ. շիդօգ, Մկ. ոշտակ.-նոյն բառն ունին նաև Ախք. Եւդ. Լհ. Խն. Խրբ. Կս. Հչ. Ննխ. Նփ. Շհ. Վն. Տր.-պակասում է ընդհանրապէս Կովկասի հայ բարբառներում։-Նոր բառեր են շիտակա-խօս, շիտակել, շտկել, լիտկռտել, շտկուորիլ, շիտկռտկել, շտկցնել, շիփշիտակ։
Հազար ուռ բուսեալ, յուռն արմունկ ծընկեալ, հազար շիտակեալ, եւ ողկոյզ կախեալ. (Գանձ.։)
ՇՆՈՐՀԱՀԱՏՈՅՑ ԼԻՆԵԼ. Հատուցանել կամ փոխարինել զշնորհս. շնորհակալ լինել. եւ Վարձատրել.
Ոչ լինին շնորհահատոյցք բարութեանց նորա։ Շնորհահատոյց լինել պարտ էր, եւ ոչ հակառակաւն վարել ձայնիւ։ Աբրահամ որդւոցն քետայ երկիր պագանէր, եւ շնորհահատոյց լինէր. (Եփր. մն.։ Պիտ.։ Սարկ. պատկ.։)
Եւ արդ ո՞ւմ լիցուք շնորհահատոյցք, աստուծո՞յ՝ թէ մարդոյ. (Սանահն.։)
Եղեւ նոցա շնորհահատոյց տէրն աբրահամու։ Յաղագս այդորիկ շնորհահատոյց աստուած եղիցի տեառնդ. (Եփր. թագ.։ Ոսկիփոր.։)
πνευμαδόχος recipiens, vel continens spiritum. Ընդունօղ եւ պահօղ յինքեան զշունչ. ընդունարան շնչոյ. ըստ յն. շնչընկալ.
Հագագն ի ձեռն շնչափողացն ի շնչակալ անօթոցն ի վեր մղելով. (Նիւս. կազմ.։)
ՇՆՒԻ, կամ ՇՆՈՒԻ. Իբր Շունք. շներ.
Շանց կերակուր եղեն (մեռեալքն ի սովէ). եւ որ միանգամ կենդանին էին, կոտորել զշնւին դարձան (յն. ի շնասպանութիւն). (Եւս. պտմ. ՟Թ. 8։)
• «կեղծաւոր, քծնող». մէկ ան-գամ միայն գործածուած է Ոսկեդարեան ռրականութեան մէջ՝ շողոքորթ առնել ումեք ոճով (Ոսկ. սղ. ՀԱ 1917, 27). աւելի լա-ճախական է յետոյ, ինչ. Պիտառ. Նար. Կլի-մաք. (գրուած է շողաւքորթ Սասն. էջ 55), որից շողոքորթել Յճխ. Դիոն. ածայ. Երզն. մտթ. շողոքորթանք Ճառընտ. շողոքորթու-թիւն Ասող. Գր. հր. արդի գրականում ոմանք գրում են շողոքորդ, իբր թէ կազմուած -որղ մասնիկով *շողոք արմատից։
• ՆՀԲ շողոմ ողոքիլ։ Տէրվ. Altarm. 72
• (տե՛ս նաև շողոմ), Նախալ. 63, Երկրա-գունտ 1883, 170 արմատը շողոք, որ կազմւած է շ մասնիկով ողոք բառից։ Հիւնք. շաղակրատ բառից։ Մառ տե՛ս ողոք բառի տակ։
• ԳՒՌ.-Ունինք Երև. շօղո՛մքօր, Ղրբ. շու-ղո՛ւմքուր (<շողոմքոր) «քաղցր լեզուով իրեն սիրելի ընծայող», որի առաջին մասը թէև թւում է շողոմ բառից, բայց ընդհանուրը լո-ղոքորթ ձևից է։
προσηνής blandus, lenis. Շողոմ ողոքիչ. շողոմարար. փաղաքուշ. քծնօղ. բարեմոյն. սուտակասպաս.
Ո՞ր ի գազանաց չարագոյն խածանէ. յընտանեաց շողոքորթն, եւ յօտարաց զրպարտողն. (Պիտառ.։)
Հանդարտ, եւ ամենեցունցն շողոքորթ շուն՝ ո՛չ եղիցի շուն. (Դիոն. ածայ.։)
Խաբօղ շողոքորթ՝ յարեալ ի ստութիւն։ Խաբօղ շողոքորթ՝ անոպայ մատնիչ։ Նողկասցի մտացս կայից՝ համբոյր շողոքորթին. (Նար. ՟Լ. ՟Խ՟Ը. ՟Զ։)
Արծաթասէրն է՝ ծերութեան շողոքորթ, սովոյ նախայիշող. (Կլիմաք.։)
եւ կր. իբր ձ. προσίεμαι, κολακεύω, κηλέω blandior, adulor, adsentor, mulceo. Ողոքել շողոմութեամբ. շողոմել. քծնիլ. յորդորել. հրապուրել. համոզել.
Քաղցր լեզուաւ շողոքորթեաց զնա. (Երզն. մտթ.։)
Ելին երկու գազանարոյծք, եւ շողոքորթեցին նմա (առիւծուն), զի մտցէ անդրէն ի դառադեղն իւր. (Ճ. ՟Ա.։)
Է շան եւ՛ պահպանողականն, եւ՛ շողոքորթել իւրոյն, եւ՛ ի բաց վարել զայլոյն. (Դիոն. ածայ.։)
Որպէս եզն եւ շուն, եւ այլ ամենայն՝ որք ընդ լծով անկանին. եւ շողոքորթեն. (Յճխ. ՟Դ։)
Կարգի եւ կռուի, եւ դարձեալ շուտափոյթ ողոքէ եւ շողոքորթի. (Լմբ. առակ.։)
Առանց երկրաւոր շողոքորթութեանց (կամ շողոքորթանաց). (Ասող. ՟Գ. 32։)
Զդառնութիւն հայհոյութեան եւ բամբասանաց, երդմնահարութեան, եւ շողոքորթութեան. (Գր. հր.։)
• , ի-ա հլ. «շուշան ծաղիկը, լտ lilium candidum L» ՍԳր «փխբ. բուրվառի վերին խուփը, որ երեք թելերով կապուած է մարմնին» Ճառ ինչ (Հացունի, Պատմ. տա-րազի, էջ 354). որից շուշանագործ Գ. թագ. է. 19, 22. շուշանափայլ Անան. եկեղ. Գնձ Տաղ. թուշանաբեր Թէոդ. կուս. շուշանազարդ Ոսկ. կտրծ. շուշանաբոյր (նոր բառ) ևն։
• = Ասոր. *šūšan բառից, որ գտնում ենք ասոր. [syriac word] ︎ sūšanϑā̄, յգ. šusannē, նոր ասոր. sušánnā, šošan «շուշան» ձևերի մէջ։ Բուն և նախնական ծագումը եգիպտա. կան է. հմմտ. եգիպտ. sšn, ššn, խատ sōšen «lotus ծաղիկը» (Brugsch. Hiero glyph. Wörterb. IV 1314/5, Erman ZDMG 46, 117)։ Եգիպտականից են փոխառեալ սե-մական ձևերը. ինչ. ասուր. šēšanu, եբր [hebrew word] sušan, sosan, šosannaϑ, լգ. sošan-nīm, արամ. sušanəϑā, արաբ. [arabic word] sau san կամ sūsan։ Սեմականներից էլ բառը տարածուել է ուրիշ լեզուների մէջ, ինչպէս՝ պհլ. [other alphabet] šušan (ZDMG 31, 585), su. san, պրս. [arabic word] sūsan, քրդ. sosin, susen, յն. σοῦσον (Boisacq, էջ 888), վրաց. შრომანი շրոշանի, სოხანი սոսանի ևն։-Հիւբշ. 314։
• ԳՒՌ.-Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Վն. շուշան, Զթ, շուշօն, շուշոն, Սլմ. շիւշան, Ագլ. ըիւ-շmն, որոնք նշանակում են ծաղիկր.-բայց Երև. Ննխ. լուշան (նաև Ղզ. Ղրբ.) «մի տե-սակ բանջար է»։ Նոր բառեր են շուշանա-ծալ, շուշանափետուր։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է փոխառեալ քրդ. շու-շան, ինչպէս գտնում եմ Աւետարանի թարգ-մանութեան մէջ (Պօլիս 1872). Պր նէռըն լը շուշանա տէշդէ (Հայեցարուք ի շուշանն վայ-րենի). Մտթ. զ. 28. Մէզmքըն լը սէր շուշանէ (Հայեցարուք ընդ շուշանն). Ղուկ. ժբ. 22 նոր վրաց. მუმანი շուշանի «ծաղիկը», որ գործածում է Գրիշաշվիլի, Զվելի քալաքիս բոհեմա (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։
κρίνον lilium. եբր. շօշան, շիւսանա. ար. եւ պ. թ. սուսէնշ սէվսէն, սուսամ, զամպագ. վր. զրօզանի.
Ծաղիկ գեղեցիկ՝ սպիտակափառ կանթեղաշար՝ անուշահոտ յոյժ. կայ եւ դեղին կամ շեկ՝ վայրենի. որպէս եւ կապուտակ՝ տարբեր հոտով. ա՛յլ է եւ ջրային շուշան, կամ շուշան ի գետեզր. որ եւ Հարսնամատն, կամ Նունուֆար։ Նմանութեամբ եւ Զարդ՝ ի ձեւ շուշանի, կամ ծաղկի, եւ այլն.
Որ հովուէն ի մէջ շուշանաց։ Որ արածիցին ի մէջ շուշանաց։ Շրթունք նորա շուշանք՝ բուրեն զմուռս լիութեան։ Բունն (աշտանակին) եւ ստեղունքն եւ սկահքն եւ գնդակքն եւ շուշանքն անդստին ի նմանէ իցէ.եւ այլն։
Ասմազուն (այսինքն երկնագոյն). լուրջ շուշան ծաղիկ. (Գաղիան.։)
Սուսան ասմաճուն. երկնագոյն շուշան։ Օրիսէ. երկնագոյն շուշանի տակ։ Կարմիր սուսան կամ շուշան. տիլէ օտ. քեկլիկ չիկտէմի. զուզղում զըլըճի. (Բժշկարան.։)
Ծաղկեսցէ անապատն իբրեւ զշուշան (ջրային, լս. նոնոփար) երկու ազգք եւ երկու գոյն է ծաղիկս այս. սպիտակ է եւ դեղին. ի ճախիճս եւ ի տղմուտ տեղիս ծնանի. եւ եղեգնաձեւ աճեցեալ, ի վեր քան զջուրն զծաղիկն ցուցանէ. (Գէ. ես.։)
Շրթունք շրշնջել իմաստունս կարասցեն. (Ագաթ. յռջբ։)
Ուշադրեալ դիտէի, զի դիմեալ յարձակէին. (Պիտ.։)
Որում արթնամիտ խոհականութեամբ ուշադրեալ այսմ ամենայն մտաւոր եւ քաջ այրն վահան։ Ուշադրեալք ուրախալից վաստակով հասանել վարձուցն հատուցման։ Ուշադրեալք ի հրաւիրումն երկնաւոր կոչմանն։ Ճանապարհին ուշադրէին։ Ուշադրելով զամենայն օր, եւ ակնունելով մասին նշխարաց սրբոց ի կատարումն նոցա լինել արժանի. (Փարպ.։)
Պա՛րտ է ուշադրել եւ եսայեայ, ահա կոյս յղութիւն կալցի, եւ ծնցի որդի. (Ղեւոնդ.։)
իբր Ուշիմ լինել, ուսանել տիրապէս.
Կենարարին շրթամբք երանեալ, եւ բարերարութեամբ բարձրելոյն հօր ուշադրեալ եւ իմաստնացեալ. (Նար. առաք.։)
προοχή attentio. Մտադրութիւն. արթնութիւն. խելամտութիւն. զգուշութիւն. դիտողութիւն.
Մեծապէս մեզ ուշադրութեան (են) պէտք, մանաւանդ եւ առաւել աղօթից գործակցութեան. (Նիւս. երգ.։)
Զոր ստուգապէս ուշադրութեամբ տեսանելով. (Պիտ.։)
Ուշադրութեամբ ուշ եդեալ դէտակն կալաւ. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
Ուշադրութիւն անտեսիցն. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Ետես՝ թէ ուշացաւ յամելով արտաքոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Պաշտօղ զչար կարծիս. մոլորեալ. չարափառ. եւ Կռապաշտ.
Արդ ե՛կ խոստովանեա՛ յառաջասացելոցն զքեզ մի ոք գոլ ի չարապաշտից. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Աքազ չարապաշտ, եւ եղեկիա բարեպաշտ. (Դամասկ.։)
Առաջի չարապաշտին բարւոք բարեպաշտութեամբ զաստուած յերկինս գովէին. (Թէոփիլ. պհ.։)
Կամ Ուր լինի չար պաշտօն.
Չարասէր եւ չարապաշտ դիւաբնակն բագնաց. (Անան. եկեղ։)
ՉՈՐԵՔՇԱԲԱԹ ՉՈՐԵՔՇԱԲԱԹԻ. τέτρας σαββάτου quarta sabbati, feria IV, dies Mercurii. Չորրորդ օր շաբաթու, այսինքն եօթնեկի՝ սկսեալ ի միաշաբաթէ. չորեքշաբթի.
Վասն պահելոյ զչորեքշաբաթ. (Կանոն.։)
Սաղմոս ի դաւիթ. չորեքշաբաթու. (ա՛յլ ձ. չորրորդ շաբաթու) (Սաղ. ՟Ղ՟Գ. 1։)
Ի կիւրակէի եւ ի չորեքշաբաթու եւ յուրբաթու։ Զչորեքշաբաթի եւ զուրբաթ անսուաղ անցուցանէին։ Մինն ի մէնջ հրեշտակ չորեքշաբաթի է, եւ միւսն ուրբաթու. (Սեբեր. ՟Ե։ Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ժ՟Թ։)
Ի չորեքշաբաթսն եւ յուրբաթսն։ Չորեքշաբաթուն ընթերցուածք։ Չորեքշաբաթքն եւ ուրբաթքն։ Յուրբաթու եւ ի չորեքշաբաթւոջ։ Ի չորեքշաբաթուն։ Յաւուր չորեքշաբաթու։ Գտանես չորեքշաբաթ զօրն՝ աւետեաց. եւ այլն. (Արշ. ստէպ։)
cf. Պաշարել. որ տիրապէս ստուգաբանի՝ Պար շարել, -յա շուրջ փակել.
Կեամք պարաբառաբար պարշարեալ (ի ձմերայնոյ). (Մագ. ՟Լ՟Գ։)
Պարշարեցաւ մուփարկինն՝ քաղաքն մարտրոսաց. (Վրդն. պտմ.։ Որպէս եւ ՟Գ. Մակ. ՟Ղ. 18. յօրինակս ինչ գրի,)
կապեալս կուտեալս պարշարեալս պահէ։ Նոյնպէս եւ (Ոսկ.՟բ. տիմ. ՟Ղ եւ այլն։)
blissfulness;
good fortune, happiness.
Ունայնանայ մարդոյ բարերջանկութիւն ի կենցաղս։ Յուսաս դու յԱստուած, եւ նա առաջնորդէ քեզ ի բարիս, եւ ես այնու հետեւմամբն ի բարերջանկութեան։ Սիրոյն բորբոքումն, եթէ առ Աստուած՝ բարերջանկութեամբ, եւ եթէ յախտս՝ թշուառութեամբ. (Լմբ. ժղ.։ Լմբ. առակ. եւ այլն. ստէպ։)
Յոլովս առ այս եւ ընդարձակ նիւթ բարերջանկութեան ի շինուած յարմարութեան գովեստի էր գտանել. (Սկեւռ. լմբ.։)
glorious, illustrious, splendid, magnificent.
Յայնժամ վարդապետն բարեփառ, յորժամ աշակերտն դիւրահաւան։ Բարւոք վաստակոց՝ պտուղ բարեփառ. (Ոսկ. ղկ. եւ Ոսկ. յադամ.։)
Յամենայնի բարեփառ եւ բարեբախտիկ եղեալ, եւ յաղթօղ էր նշանաւ խաչին. (Վրք. սեղբ.։)
Արին բարեփառ՝ աշտէին նիզակաւ ի մահ սատակէ։ Այս մարտիկ բարեփառ՝ այսմ ասպարիսի. (Նար. ՟Հ՟Ա. եւ Նար. մծբ.։)
Զանթուելիսն ամբարձեալ բարեբախտութիւնս ... զբարեփառսն կացրդեալ մարդիկ։ Բարեփառ երջանկութիւն, կամ շինութիւն, գրդանք, կամ հրամանք. (Պիտ.։)
Բարեփառ առաջնորդն մեր։ Բարեփառ առաջնորդին մերոյ յեռոթէոսի։ Խորհրդազգած լինէին բարեփառ հարքն մեր։ Զբարեփառ մեր հարսն, որք նախ քան զօրէնս եւ յետ օրինաց, հրեշտակք հանէին առ աստուածայինսն. (Դիոն. ստէպ։)
Լե՛ր ճշմարիտ՝ եւ բարեփառ ուղղադաւան։ Երզն. (ոտ. երկն.։)
Որոց հնար էր զբարեփառ ընտրել պողոտայ, ընտրեցէք զխոտորնակն եւ զփշաբեր. (Գէ. ես.։)
splendour, grandeur, magnificence, majesty.
εὑκλεία, εὑκοσμία, εὑδαιμονία splendor nominis, gloria, felicitas Բարեփառն գոլ՝ ըստ ամենայն առման. փառք եւ պանծանք. շուք մեծ. շքեղութիւն. երջանկութիւն. բարեզարդութիւն, բարեբաստութիւն.
Զկեանս, եւ զբարեփառութիւն, եւ որ ինչ ըստ մարմնոյ մեծութիւն, եւ հեշտութիւնք, յիշեցուցանելով. (Սարկ. լս.։)
Այսքան յառաջագոյն յափշտակեմ զբարեփառութիւնն. (Ածաբ. ի կիպր.։)
Բան՝ զոր հարցէք, ո՛վ բարեփառութեան հարցափորձող՝ աստուածապահ տէր (Աշոտ պատրիկ). (Դաւիթ բագր.։)
well tried, — proved.
Բարեփորձ եղեալ զինուցդ ձերոց ամենայն ուրեք։ Սովորեալք բարեփորձ լինել, ոչ մարմնական զէնս շարժեալ. (Պրպմ.։)
Ոչ աշակերտացն, որք բարեփորձք լինին, փառս ընծայել, այլ՝ Աստուծոյ. (Կիւրղ. պրպմ. եւ Կիւրղ. գանձ.։)
Որովք բարեփորձն լինել սովորեցաք, նոքումբք երեւիմք թէ՝ եւ յիշատակի եմք արժանի. (Մէկն. Ղեւտ.։)
at least, at the least.
Նոյն ընդ ռմկ. պա՛րէ. որ եւ ՓԱՐԹԱՐ, եւ ԲԱՐԻ. Գոնեա. գէթ. Բա՛րէ դուք հաց եւ ջուր ճաշակեցիք յայնժամ. այլ ես եւ ո՛չ զայն առի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ. 5.) (տպ. բարի է։)
Եթէ ոչ ունիս աղօթս հոգեւորս եւ խոնարհութիւնս, ապա բա՛րէ աշխահութիւնս մարմնաւորս արասցես. (անդ. (տպ. գո՛նէ։))
cf. Բաժանեմ.
Ասի սուրբ երրորդութիւնն բարժանիլ անբարժանաբար, եւ միաւորիլ որոշմամբ. արդ բարժանի ըստ դիմաց, եւ միաւորի ըստ բնութեան. (Խոսրովիկ.։)
good, nice, kind, indulgent;
fit;
fine, handsome;
well, right;
good, benefit, favour, goods;
— է, it is good;
— առնել, to do well;
— or բարեաւ եկիք, be welcome ! համբաւ բարեաց, good reputation;
գիտել զ— կամ զչար, to ignore the difference between good and evil;
զինչ — գործեցից, what shall I do well ? հատուցեր ինձ —ս, you have done me good;
ընկալար անդէն զ—ս քո, you have received good in your life;
յորժամ — լինիցի քեզ, when will you be happy;
բարեօք, cf. Բարւոք;
բարով իմն, cf. Սիրելապէս, cf. Մարդասիրապէս;
cf. Բարեաւ.
Չիք ոք բարի, բայց մի աստուած։ Այր բարի եւ անձնեայ։ Մարդ բարի ի բարի գանձուց սրտի իւրոյ հանէ զբարիս։ Ազնիւ ծառայ բարի եւ հաւատարիմ։ Ծառ կամ պտուղ կամ երկիր կամ մասն բարի։ Պարգեւս բարիս։ Տուրք բարիք։ Լի գործովք բարեօք։ Զգործս բարեաց. կամ Զյիշատակ մեր բարեաց. (յն. բարի)։ Գիտել զբարի կամ զչար։ Բանս բարիս։ Չէ բարի բանդ։ Չէ ինձ բարի։ Ուղիղ եւ բարի ես դու յաչս իմ։ Ինձ մերձենալ առ աստուած բարի է։ Արա որ ինչ բարի թուի առաջի աչաց քոց։ Տէր որ ինչ բարի է առաջի իւր, ինքն արասցէ։ Ծագէ ի վերայ չարաց եւ բարեաց։ Զչարս եւ զբարիս։ Ժողովեցին զբարի բարին (այսինքն զլաւսն) յամանս, զխոտանն ի բաց ընկեցին. եւ այլն։
Ի բարութենէ ոք բարի կոչի, եւ ի չարութենէ չար։ (Եղիշ. Բ։)
Բարիքն՝ որպէս թուի ինչ, բարիք են թուեցեալ յամենայն տեղ, եւ գարշելիքն՝ գարշելիք. (Պղատ. մինովս։)
Երկեաւ նա ի բարի շքոյ անտի փառաց հրեշտակին. (Եփր. համաբ։)
Եւ Ողջութիւն. բարեմասնութիւն. բարօրութիւն. յաջորղութիւն. խօշլուգ. քեմալի բարհաթ.
Ի բարւոջ մերում յիշեալ եղբայր սիրելի. (Խոր. Գ. 17.)
ԲԱՐԻ՛. Բարեաւ. ողջամբ. բարով. խօշ.
ԲԱՐԻ. շ. որպէս ռմկ. բարէ. պարէ. այսինքն Գոնեա՛. գէթ. (Լմբ. պտրգ.)
good;
well, softly, leisurely;
ծածկել — է, it is better to hide it;
— է, it is well;
որպէս եւ —թուի քեզ, as you like it, if you please.
Զայդ բարիո՛ք առնէք. (Եղիշ. ՟Ը։)
to be angry, provoked, to storm, to rage.
Բարկանալով ի բժշկին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Զայրանալ, ըստ որում սաստկանալ. cf. ԲԱՐԿԱՑՈՒՑԱՆԵԼ, ըստ ՟Բ նշ։
passionate, apt to be angry, fretful, pettish, peevish, impatient.
Բարկասիրտ է եւ թշնամանող. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Բարկասիրտ.
Այր բարկացօղ՝ տգեղ է կերպարանօք։ Մի՛ լինիր ընկեր առն բարկացողի։ Մի՛ բարկացօղ, մի՛ թշնամանօղ։ Լաւ իցէ բնակել յանապատի, քան ընդ կնոջ լեզուանւոյ, անզգամի եւ բարկացողի։ Փրկիչ իմ ի թշնամեաց իմոց բարկացողաց.եւ այլն։
irascibility, ire.
ὁργιλότης iracundia Ախտ բարկութեան. լինելն դիւրաշարժ ի բարկութիւն.
Բարկացողութիւն է չարութիւն ցասմնատեսակին, ըստ որում դիւրաշարժք լինին ի ձեռն բարկութեան. յն. ի բարկութիւն. (Արիստ. առաք. յորմէ եւ Լմբ. սղ.։)
to exasperate, to irritate, to anger, to displease, to offend, to enrage.
Սէր տեսանելւոյն բարկացուցանէ եւ բորբոքեցուցանէ զքեզ ա՛չք։ Նանրութիւն շատխօսութեանն բարկացուցանէ զքեզ լե՛զու։ Ծանրասիրտք եղէք, բարկացայք ի չար ցանկութիւնս ... այլ զբարկանալն յետ ցանկութեանց մեղաց հատէք ի ձէնջ զղջմամբն. (Լմբ. սղ.։)
anger, wrath, ire, indignation, passion;
harshness;
disgrace;
զիջանել, ցածնուլ, դառնալ ի բարկութենէ, to be appeased, to allay one's anger;
թափել զ—, to give vent to one's anger;
— or հրացան —, thunder-bolt;
սրտմտիլ բարկութեամբ, to rage, to get into a passion;
— սրտմտութեան, սրտմտութիւն բարկութեան, furry, ire, wrath.
Արմատ բարկութեան՝ ամբարտաւանութիւն. քանզի բարկութեան պատճառք՝ թշնամանք եւ անարգանք լինին. (Շ. մտթ.։)
Բարկութիւն է շարժումն խռովութեան՝ բանիւ վերաբերեալ, իսկ դառնութիւն՝ դժնէութիւն ի ներքուստ աղմկեալ ի չարէն. (Ոսկ. եփես.։)
ԲԱՐԿՈՒԹԻՒՆ. կամ ՀՐԱՑԱՆ ԲԱՐԿՈՒԹԻՒՆ. κεραυνός fulmen Կայծակն, շանթ երկնից.
that sits on the same mattress, that is partaker of the same banquet or dignity;
colleague.
Տիբերիոս զդրուսոս՝ բարձակից իշխանութեանն արար։ Անտոնինոս զկոմոդոս զորդի իւր բարձակից թագաւորութեանն արար. (Եւս. քր. ՟Բ։)
competitor.
ԲԱՐՁԱԿՌԻՒ ԼԻՆԻԼ. Կռուիլ վասն յառաջագահութեան՝ յընթրիս, եւ յայլ աշտիճանս պատուոյ.
Բարձակռիւ լինէին, որ կրկին ախտի էր գուշակ, հպարտութեան՝ միանգամայն եւ որկրամոլութեան. (Երզն. մտթ.։)
search of dignity, pursuit of honour;
competition, rivalry, ambition.
Վասն մարտի մաքառման՝ բարձաձգութեան գլխաւոր իշխանութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
president;
— տեղի or —ք, the first place, honourable place.
Գահերէց, եւ Գահերիցական. բարձրագահ յընթրիս կամ յիշխանութեան.
that seeks the first place, fixed in an honourable place;
— լինել, to seek the first place.
Իսկ երանեալս ... տոհմ Արշակունեաց ... բարձրընտրաց, գահանշանաց. (Նար. մծբ.։)
small cushion, bolster;
compress.
very high, much elevated, lofty.
Զտաճարն նորա կամին բարձրաբերձ շինել. (՟Ա. Եզր. ՟Բ. 18։)
Զբարձրաբերձ աշտարակն շինէին։ Սկսանէին զբարձրաբերձ զբուրգն կանգնել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Փոխանակ բարձրաբերձ եւ վաղաւեր աշտարակին՝ խաչն ճշմարտութեան կանգնեցաւ. (Ագաթ.։)
Բարձրաբերձ ահագինս շինեաց աշտարակս. (Խոր. ՟Գ. 59։)
Բարձրաբերձ շինուածք, կամ տեղիք շինուածոց։ Բլուրք, կամ վայրք մայրեաց. (Փարպ.։ Ագաթ.։)
Բարձրաբերձ քաղաք. (Ոսկ. ապաշխ.։)
that has a long stalk.
Խաչադրօշ բարձրաբուն. (Մամիկ.։)
seat, the chair, the highest place;
president, the most honourable;
high, elevated.
Բարձրագահ աշտանակ։ Բագին բարձրագահ. (Անան. եկեղ։)
Բարձրագահ իշխանութեամբ. (Ուռպ.։)
Կործանեցան բարձրագահք նոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զարթուցեալ մարգարէն (Յովնան), եւ ի վերայ նաւին ողին եղեալ ... ի վերուստ իբրու ի բարձրագահից իմն՝ չարեացն շուրջ հայեցեալ ետես զբազմութիւնն. (Փիլ. յովն.։)
high, elevated;
bold, frank, honourable;
holdly, highly.
Աստուածպաշտութիւնն բարձրագլուխ կամակարութեամբ երեւելի լինէր յաշխարհին հայոց. (Եղիշ. ՟Ա։)
Բարձրիգլուխ պարծեսցի։ Ողորմութիւնն՝ անցեալ կայ բարձրիգլուխ, ոչ ամաչէ, ոչ զանգիտէ։ Ըմբշամարտ ոք առ մարտագիրն մատուցեալ բարձրագլուխ զպսակն պահանջէ. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Յարեւելից պատերազմէն կորակոր, եւ ոչ բարձրագլուխ էր դարձեալ. (Եղիշ. ՟Գ։)
higher, sublime;
supreme, grand;
—, —ս, highly, sublimely, boldly.
ὐψηλότερος, ὐψηλότατος altior, excelsus Առաւել բարձր (ըստ ամենայն նշ). վերագոյն. գերապանծ. գերազանց. Մին բարձրագոյն էր քան զմիւսն. (Դան. ՟Ը. 3։)
Բարձրագոյն գոս հրաշից. (Անյաղթ բարձր.։)
Բարձրագոյն իմաստ, շնորհ, բարիք, բերք, եւ այլն. (Նար. ստէպ։)
Բարձրագոյնս նստեալ քո ի հոգւոջ քում դատարանի. (Մաշկ.։)
cf. Բարձրաբարբառ.
Յետ բարձրագոչ աղաղակի փաղաքշողացն զկնի մեծատանցն՝ գայ հրաւիրակ մահուն. (Լմբ. սղ.։)
very high, to wer-ing;
observatory.
that flies above.
Անդադար եւ բարձրաթռիչ մշտաշարժութեանն (սերովբէից). (Դիոն. երկն.։)
Ահա վերաբերեմք առ քեզ՝ ճախրելով, իբրեւ ի բարձրաթռիչս եղեալ. (Եղիշ. ՟Ա.) իմա՛, որպէս բարձրաթռիչ (թռչուն) լինելով։
high, great, supreme, sublime, excellent.
Ի բանական եւ ի հոգեւոր բնութիւնս զատեալ որոշեցան բարձրակայ վայրիւք. (Մամբր.։)
that looks above;
sublime.
Բարձրահայեաց եւ երկնապիշ լինելով երդնուն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
that has very high branches.
Որոյ բարձր են ձաղկք, այսինքն ոստք, գաւազանք. ամբարձուղէշ, բարձրոստեան.
fortified in a very high place.
Կախեաց զնիկանովրայ զգլուխն զբարձրամուր աշտարակէն. յն. ակառն կամ բերդ. ( ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 35։)
haughtiness, pride, arrogance.
to rise, to ascend, to re-ascend, to surmount, to exceed, to surpass;
to increase, to grow;
to be proud, to pride one's self;
բարձրացեալ, cf. Բարձր, cf. Բարձրաբերձ, cf. Փառաւոր, cf. Յաղթական.
Զի բարձրասցի կողմն ճշմարտութեան. (Եղիշ.։)
Մինչեւ ցե՞րբ բարձրանայ թշնամին ի վերայ իմ։ Տէր, ոչ բարձրացաւ սիրտ իմ. (Սղ. ՟Ժ՟Բ. 3։ ճլ. 1։)
Հպարտացաւ, բարձրացաւ ի միտս իւր. (Եղիշ. ՟Ա։)
Կամ Հզօր, փառաւուր, ահարկու. յաղթական. եւ Մեծանուն. շքեղ.
very honourable, much esteemed.
Մեծապատիւ, մեծաշուք. հռչակաւոր.
Նարեկայ մեծափառ եւ բարձրապատիւ ուխտի. (Նար. յիշ.։)
Թէպէտ եւ այսպէս բարձրապատիւ եւ պայծառանշան առաքեցաւ (Պօղոս) ի Քրիստոսէ. (Ագաթ. (հին տպ. պանծապատիւ։))
puffed up, arrogant, proud;
— շրջիլ, to be puffed up, to be proud of, to bridle up.
that has high walls.
Որ զաշտարակսն յաղթս եւ բարձրապարիսպն կործանեաց. (Եփր. յես.։)
with long legs.
Իբրու արդ բարձրասրուն, եւ կամ այլ ինչ վերագոյն քան զունակութիւն անչափ՝ գարշելի է. (Պղատ. տիմ.։)
to be puffed up, to be proud of, to bridle up, to assume airs of importance.
cf. Բարձրավզանամ.
cf. Բարձրապարանոց.
Այժմ բարձրավի՛զ ձի, եւ խրոխտ ... խայտայ ի դաշտս. (Ածաբ. նոր կիր.։)
Նշանակ բարձրավզին եւ փքացելոյ վասն ամբարհաւաճութեանն։ Ինձ մահկանացուիս զի՞նչ արժան է բարձրավիզ լինել, փքանալ, փռնդալով առ նմանիսն. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to elevate, to lift up, to raise, to exalt, to raise higher, to raise again, to ascend, to promote, to advance.
Շինեաց պարիսպ, եւ բարձրացոյց յոյժ։ Բարձրացուցանել զտուն Աստուծոյ մերոյ, կանգնել եւ շինել զանապատս զայս։ Խոնարհեցուցանեմ զփայտ բարձրացեալ, եւ բարձրացուցանեմ զփայտ խոնարհեալ։ Մի՛ բարձրացուցանէքզեղջիւրս ձեր։ Բարձրացո՛ տէր Աստուած իմ զերեսս իմ առ քեզ։ Բարձրացուսցէ նշան ի հեթանոսս։ Եթէ բարձրացուսցես իբրեւ զարծուի զբոյն քո, եւ անտի իջուցից զքեզ։ Հոգի տեառն վերացոյց զիս եւ բարձրացոյց.եւ այլն։
ԲԱՐՁՐԱՑՈՒՑԱՆԵԼ Բարձր առնել պատուով. մեծարել գովութեամբ, իշխանութեամբ. մեծացուցանել, փառաւորել. մեծցնել.
Եւ ինքեանք զպաշտօնն բարձրացուցեալ յեկեղեցւոջն՝ զտէրունի կանոնն կատարէին. (Եղիշ. ՟Գ։)
very high;
the Most
Սեպհականեալ անուն ճշմարտին Աստուծոյ, ըստ որում է իսկութեամբ բարձր ամենայնիւ, կամ Ամենաբարձր, որպէս ասի յայլ լեզուս. ὔψιστος altissimus եբր. էլիօն. տճկ.
height, eminence, zlevation, act of raising up, summit, sublimity, grandeur, highness.
Ի պաշտօն առին զերկին վասն գեղեցկութեան եւ բարձրութեան. (Մխ. երեմ.։)
Խնդրեա՛ դու քեզ նշան ի տեառնէ Աստուծոյ քումմէ ի խորութեան կամ ի բարձրութեան. (Ես. ՟Է. 11։)
moral, belonging to morals;
moralist;
moral;
— իմաստասիրութիւն, ethics;
— գիտութիւն, morality, ethics;
— իմաստ, morality;
առնել — խորհրդածութիւնս, to moralize, to make moral reflections.
Ելանէ յանցաւն եւ յանաշխատ ճանապարհ բարոյական ուղղութեանն. (Լմբ. սղ.։)
Բարոյականն է շարադրութիւն օրինակեալ առ ի վարս առաքինութեան կամ չարութեան. եւ առագրի սողնոցն, գազանաց, թռչնոց եւ լողակաց։ Եւ ասի բարոյականն (կամ բարուականն՝) խօսք բարուց զգայուն կենդանեաց. (Տօնակ.։)
Ըստ բարոյականն կամեցողի արքային Սմբատայ։ Զի նախնական իւրեանց բնականօքն շարժմամբ բարոյականին առ ի յօգտակար վայելսն ճեպիցին. (Յհ. կթ.։)
cf. Բարոյապէս.
Բայց ես եւ այլն իմն ասեմ բարոյականապէս. (Եղիշ. կան.։)
cf. Բարք.
cf. ԲԱՐՔ ըստ ամենայն նշ.
Առ պագշոտ յիմարութեան ցոփութեան բարոյիցն։ Յամբարշտութիւնս բագնասէր բարոյիցն. (Ագաթ.։)
Պատուելով զշնորհակալու բարոյսն. (Փիլ. լին.։)
Կենդանիք եւ այլ եւս անբաւ բարոյիւք. (Արշ.։)
goodness, probity;
benignity, mildness, clemency;
proceeds, produce.
Բառ ռմկ. պարութ. որ առ մեօք յարմարութեամբ ասի եւ ՎԱՌՕԴ. Փոշի արուեստական դիւրավառ ի պէտս զինուց.
Կարգեաց ստանալ զբարութիւն, եւ ոչ զգեղեցկութիւն. զի գեղեցկութեանն տուիչ ինքն է, եւ բարութեամբն զանձնիշխանութիւնն արար բարութեան. (Եզնիկ.։)
Բաշխօղ բարութեանց. (Շար.։)
Երկիր բարութեան. գանձ բարութեան. շնորհք բարութեան. օր բարութեան. տօնք բարութեանց. գրգռութիւն բարութեանց. եւ այլն։
crimination, imputation, calumny, false accusation;
pretext;
motive.
Առանց բարուրանաց իսկ լուծանէր զշաբաթն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14։)
concupiscence, lust.
որպէս յն. Հեշտասիրութիւն. τὸ φιληδόνον amor voluptatis թերեւս իբր պ. պէրչ, փէրս որ է ցանկութիւն, բղջախոհութիւն, պիղծք.