tomb-stone.
to be buried.
Դնիլ ի տապանի, թաղիլ ի գերեզմանի.
Ոչ ընդ սահմանօք եկեղեցւոյ տապանեալ. (Ճ. ՟Գ.։)
mange, scab in cattle;
— արկանել, to strike or fell to the ground, to stretch dead, to kill on the spot;
— անկանել, to be struck dead, to fall dead on the spot, to be slain;
— անկանել ի փոշւոջ, to bite the dust or the ground, to be killed;
— անկանել ի սայր սուսերի, to fall by the edge of the sword.
• (սեռ. -ի) «մի տեսակ մահացու ցաւ» Ուխտ. Ա. 102. Վրք. և վկ. Բ. 364. Յայսմ. դեկտ. 4, յնվ. 2. Պտմ. վր. Եզն. առ լեհ. «մոլաքոր, erysipèle» Բժշ. (մոլաքոր որ է տապաստն. Բազմ. 1917, 102). վրիպակով գրուած է նաև տապասկ։
• ՆՀԲ մեկնում է «ախտ տապագին և ծաւալական և եռք որպէս բոր սաստիկ և ժանտախտ»։
• ԳՒՌ.-Արբ. դաբաս «մանուկներին յա-տուկ՝ մորթի հրատապ բորբոքում», որից տապասաղբիւր Արբ. «նոյն հիւանդութիւնը բժշկելու սուրբ աղբիւր»։
• (սեռ. -ի) «օթոց, սփռոց, գորգ» Ժղ. հռոմկլ. Յայսմ. մրտ. 22, որից երկրա-տապաստութիւն «գետնախշտութիւն» Աթան. էջ 538. աւելի հին և ընտիր է տապաստակ «բազմոց, դիվան» Ոսկ. մ. գ. 17։
• = Պհլ. *tapast և *tapastak հոմանիշնե-րից, որոնք թէև աւանդուած չեն, բայց նոյ-ներն են հաստատում պրս. [arabic word] tabasta «ծոպերով զարդարուած գորգ, կապերտ կամ օթոց», վրաց. ტაბახტო տաբաստո «անեղ-ղին» (փոխառեալ կա՛մ յետին պահլաւերէ-նից և կամ հյ. տապաստ «անկողին» մի բա-ռից, հմմտ. երկրատապաստութիւն), ասոր. [syriac word] ︎ tapastā, [syriac word] ︎ tannasta «գորգ, օթոց», պրս. [arabic word] banbasa կամ [arabic word] tanfasa «գորգ», արաբ. tanfasa, յն. τάπης «գորգ»> լտ. tapes, tapetum>ֆր. tapis, գերմ. teppich «գորգ»։-Հիւբշ. 252։
• Muller Armen. VI յն. τάπης «օթոց» բառի հետ։ Bugge KZ 32, 61 ընդունում է կասկածով։ Պատկ. Maтep. I. 16 պրս. tahasta։
• «գետին փռուած, գետին տա-աալուած». առանձին չէ գործածուած. սրա-նից ունինք տապաստ անկանել «գետին փռուիլ, ընկնել մեռնիլ» Յուդթ. է. 9, Ա. կոր. ժ. 5. Վեցօր. 94. տապաստ արկանել «դիա-թաւալ գետին փռել, սպանել» ՍԳր. Ոսկ. փիլ. Կղնկտ. դիտապաստ անկանել Ես. լդ. 3. տապաստիլ «փռուիլ մեռնիւ» ԱԲ. տու պաստել «գետին փռել, կործանել» (նորա-դիւտ բառ) Գիրք թղ. 30 (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 253)։
• = Պհւ. *tapast բառից, որի պրս. ձևն է [arabic word] tabast. այս բառի նշանակութիւնը աարզ չէ. մօտաւորապէս թարգմանւում է «աւեր, աւերակ կամ ապականեալ և շփո-թեալ». առանձին գործածութիւն չունի, այլ միշտ կից է դրւում [arabic word] tabāh «ապականու-թիւն, եղծում, ոչնչացում, վատթարանալ» բա-ռի հետ. օր. [arabic word] ︎ [arabic word] šod sarāsar kār-i jihān tabāh u tabast «աշխարհի գործերը ծայրէ ի ծայր ապակա-նեցան»։-Աճ.
• ՆՀԲ տապալել կամ տապաստ «օթոզ» ձևից։ Տէրվ. Նախալ. 125 արմատը դը-նում է տապ (աս մասնիկով) և կցում է տապալել բառին։ Հիւնք. աաաստան բառից։ Müller, Armen. VI և Bugee KZ 32, 61 տապաստ «օթոց» բառի հետ։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 722։
mat, carpet.
• (սեռ. -ի) «մի տեսակ մահացու ցաւ» Ուխտ. Ա. 102. Վրք. և վկ. Բ. 364. Յայսմ. դեկտ. 4, յնվ. 2. Պտմ. վր. Եզն. առ լեհ. «մոլաքոր, erysipèle» Բժշ. (մոլաքոր որ է տապաստն. Բազմ. 1917, 102). վրիպակով գրուած է նաև տապասկ։
• ՆՀԲ մեկնում է «ախտ տապագին և ծաւալական և եռք որպէս բոր սաստիկ և ժանտախտ»։
• ԳՒՌ.-Արբ. դաբաս «մանուկներին յա-տուկ՝ մորթի հրատապ բորբոքում», որից տապասաղբիւր Արբ. «նոյն հիւանդութիւնը բժշկելու սուրբ աղբիւր»։
• (սեռ. -ի) «օթոց, սփռոց, գորգ» Ժղ. հռոմկլ. Յայսմ. մրտ. 22, որից երկրա-տապաստութիւն «գետնախշտութիւն» Աթան. էջ 538. աւելի հին և ընտիր է տապաստակ «բազմոց, դիվան» Ոսկ. մ. գ. 17։
• = Պհլ. *tapast և *tapastak հոմանիշնե-րից, որոնք թէև աւանդուած չեն, բայց նոյ-ներն են հաստատում պրս. [arabic word] tabasta «ծոպերով զարդարուած գորգ, կապերտ կամ օթոց», վրաց. ტაბახტო տաբաստո «անեղ-ղին» (փոխառեալ կա՛մ յետին պահլաւերէ-նից և կամ հյ. տապաստ «անկողին» մի բա-ռից, հմմտ. երկրատապաստութիւն), ասոր. [syriac word] ︎ tapastā, [syriac word] ︎ tannasta «գորգ, օթոց», պրս. [arabic word] banbasa կամ [arabic word] tanfasa «գորգ», արաբ. tanfasa, յն. τάπης «գորգ»> լտ. tapes, tapetum>ֆր. tapis, գերմ. teppich «գորգ»։-Հիւբշ. 252։
• Muller Armen. VI յն. τάπης «օթոց» բառի հետ։ Bugge KZ 32, 61 ընդունում է կասկածով։ Պատկ. Maтep. I. 16 պրս. tahasta։
• «գետին փռուած, գետին տա-աալուած». առանձին չէ գործածուած. սրա-նից ունինք տապաստ անկանել «գետին փռուիլ, ընկնել մեռնիլ» Յուդթ. է. 9, Ա. կոր. ժ. 5. Վեցօր. 94. տապաստ արկանել «դիա-թաւալ գետին փռել, սպանել» ՍԳր. Ոսկ. փիլ. Կղնկտ. դիտապաստ անկանել Ես. լդ. 3. տապաստիլ «փռուիլ մեռնիւ» ԱԲ. տու պաստել «գետին փռել, կործանել» (նորա-դիւտ բառ) Գիրք թղ. 30 (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 253)։
• = Պհւ. *tapast բառից, որի պրս. ձևն է [arabic word] tabast. այս բառի նշանակութիւնը աարզ չէ. մօտաւորապէս թարգմանւում է «աւեր, աւերակ կամ ապականեալ և շփո-թեալ». առանձին գործածութիւն չունի, այլ միշտ կից է դրւում [arabic word] tabāh «ապականու-թիւն, եղծում, ոչնչացում, վատթարանալ» բա-ռի հետ. օր. [arabic word] ︎ [arabic word] šod sarāsar kār-i jihān tabāh u tabast «աշխարհի գործերը ծայրէ ի ծայր ապակա-նեցան»։-Աճ.
• ՆՀԲ տապալել կամ տապաստ «օթոզ» ձևից։ Տէրվ. Նախալ. 125 արմատը դը-նում է տապ (աս մասնիկով) և կցում է տապալել բառին։ Հիւնք. աաաստան բառից։ Müller, Armen. VI և Bugee KZ 32, 61 տապաստ «օթոց» բառի հետ։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 722։
ՏԱՊԱՍԿ կամ ՏԱՊԱՍՏ. Ախտ տապագին, եւ ծաւալական. եւ Եռք որպէս բոր սաստիկ. եւ Ժանտախտ. եւ այլն.
Եղեւ բորոտութիւն թագաւորին կոստանդիանոսի իբրեւ տապաստ (կամ տապասկ). (Հ=Յ. յնվր. ՟Ժ՟Ե.։)
Ասեն զշանագլուխ խոտն դեղ տապաստի. (Եզնիկ ըստ Լեհ.։)
Եւ տէր էարկ ի նոսա տապաստ սաստիկ յոյժ, եւ մեռան ի տեառնէ ցաւօք երեսուն եւ հինգ հազար. (Պտմ. վր.։)
Օթոց, սփռոց, գորգ, ակումբ մաշկեայ, փսիաթ. փռոց, փռած լաթ, խըսիր ..., եւ այլն. որպէս յն. στρῶμα stratum. cf. ՏԱՊՃԱԿ. ταπής.
Բարձեալ զնա՝ եդին ի վերայ պրտուեղէն տապասի. (Ժող. հռոմկլ.։)
Զհատեալ անդամսն ժողովեալ՝ ի տապաստ արկին, եւ առ նշանագործ այրն ածին. (Յայսմաւ.։)
(ՏԱՊԱՍՏ 3) ՏԱՊԱՍՏ ԱՆԿԱՆԻՄ. καταστρώννυμι consternor, prostratus jaceo. Անկանիլ տապալմամբ, կամ որպէս սփռոց տարածիլ ի գետնի. մեռեալ դնիլ. փռուիլ. մեռնիլ.
Տապաստ անկցին ի հրապարակս։ Տապաստ անկան յանապատի անդ. (Յուդթ. ՟Է. 9։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ. 5։)
(ՏԱՊԱՍՏ 3) ՏԱՊԱՍՏ ԱՐԿԱՆԵՄ. καταστρωννύω, καταστορέω prosterno, consterno, humi sterno. Տապալել. դիաթաւալ կացուցանել. ընկենուլ. կործանել ի գետին. սպանանել. սատակել. գետինը ձգել, փռել, սպաննել.
Տապպստ արկից զվիրաւորս ձեր։ Անդէն ի նմին տեղւոջ տապաստ արկին մետասան հազար զընտիր զօր։ Զբազումս տապաստ արկեալ է նորա խոցոտելով։ Արկ զնոսա տապաստ յանապատի անդ։ Արկից զնոսա տապաստ սրով առաջի թշնամեաց իւրեանց։ Արկին տապաստ յերկիր.եւ այլն։
Տապաստ յերկիր արկանէր արս ընտիրս եւ քաջս։ Նա ըզմանկունսըն բեթէլին՝ տապաստ էարկ վասն այպանին։ Զչարափառացն տապաստ արկանել խումբս։ Առ հասարակ իսկ զամենայն դասս հերձուածողացն արկանէ տապաստս. (Խոր. ՟Բ. 5։ Յիսուս որդի.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Ոսկ. փիլիպ.։)
Զբազումս ի նոցանէն հարեալ՝ տապաստ դաշտացն արկանէին. (Ղեւոնդ.։)
Այսր անդր ցրուեալ՝ տապաստ դաշտացն արկեալ վանէր. (Կաղանկտ.։)
(ՏԱՊԱՍՏ 2) Օթոց, սփռոց, գորգ, ակումբ մաշկեայ, փսիաթ. փռոց, փռած լաթ, խըսիր ..., եւ այլն. որպէս յն. στρῶμα stratum. cf. ՏԱՊՃԱԿ. ταπής.
Բարձեալ զնա՝ եդին ի վերայ պրտուեղէն տապասի. (Ժող. հռոմկլ.։)
(ՏԱՊԱՍՏ 3) ՏԱՊԱՍՏ ԱՆԿԱՆԻՄ. καταστρώννυμι consternor, prostratus jaceo. Անկանիլ տապալմամբ, կամ որպէս սփռոց տարածիլ ի գետնի. մեռեալ դնիլ. փռուիլ. մեռնիլ.
Տապաստ անկցին ի հրապարակս։ Տապաստ անկան յանապատի անդ. (Յուդթ. ՟Է. 9։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ. 5։)
(ՏԱՊԱՍՏ 3) ՏԱՊԱՍՏ ԱՐԿԱՆԵՄ. καταστρωννύω, καταστορέω prosterno, consterno, humi sterno. Տապալել. դիաթաւալ կացուցանել. ընկենուլ. կործանել ի գետին. սպանանել. սատակել. գետինը ձգել, փռել, սպաննել.
Զհատեալ անդամսն ժողովեալ՝ ի տապաստ արկին, եւ առ նշանագործ այրն ածին. (Յայսմաւ.։)
Տապպստ արկից զվիրաւորս ձեր։ Անդէն ի նմին տեղւոջ տապաստ արկին մետասան հազար զընտիր զօր։ Զբազումս տապաստ արկեալ է նորա խոցոտելով։ Արկ զնոսա տապաստ յանապատի անդ։ Արկից զնոսա տապաստ սրով առաջի թշնամեաց իւրեանց։ Արկին տապաստ յերկիր.եւ այլն։
Տապաստ յերկիր արկանէր արս ընտիրս եւ քաջս։ Նա ըզմանկունսըն բեթէլին՝ տապաստ էարկ վասն այպանին։ Զչարափառացն տապաստ արկանել խումբս։ Առ հասարակ իսկ զամենայն դասս հերձուածողացն արկանէ տապաստս. (Խոր. ՟Բ. 5։ Յիսուս որդի.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Ոսկ. փիլիպ.։)
Զբազումս ի նոցանէն հարեալ՝ տապաստ դաշտացն արկանէին. (Ղեւոնդ.։)
Այսր անդր ցրուեալ՝ տապաստ դաշտացն արկեալ վանէր. (Կաղանկտ.։)
mattress;
cushion.
Այլք այլ իմն սկիզբն օրինացն այնպիսի ընթրեաց առնեն, եւ տապաստակս եւ բարձս բազումս նմին պատրաստականս. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 17։)
to fall dead on the spot.
hatchet, axe;
դնել զ— առ արմին, to lay the axe to the tree.
• , ի-ա հլ. «կացին, փայտատ» ՍԳռ. «սակուր, պատերազմական կամ զին-ւորի կացին» Եզեկ. թ. 2. Երեմ. իբ. 7. Եւս. քր. 643. որից տապարաւոր «սակրաւոր զին-ւոր» Երեմ. խզ. 42. Նխ. եզեկ. և Երեմ. տա-պարահատ Օրբել. ողբ. տապարատաշ Նար. խչ.։
• = Պհլ. *tapar բառից, որի ժառանգներն են պրս. [arabic word] tabar, [arabic word] tavar «կացին, տա-պար», քրդ. tefer, tewir «կացին, սակուր, բրիչ, փայտատ», բելուճ. tapar, towār, վա-խի tipár. հմմտ. նաև պհլ. tabrak «կացին» (Horn § 374)։ Իրանեանից են փոխառեալ արաբ. [arabic word] tabar (այժմ «եաթաղան» իմաս-տով է. չգիտէ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 7), թթր. tavar, վրաց. ტაბარი տաբարի, ტაბარ. ძენი տաբարձենի, ուտ. թավար, չէրք. tavór, պամիր. tipár, գնչ. tover, tovel։ Բառը ան-ցել է նաև տաւական, բալկանեան և ուգրօ-ֆիննական լեզուներին. հմմտ. հսլ. topora, ռուս. топоръ, նսլ. topor, լեհ. ռում. հունգ. topor, սլով. porisko, չեխ. toporo, չերեմիս-tavár, նյն. τεπερι, էստոն. tapper, ֆինն. tap-para ևն։ (N. Anderson, Studien zur Verg-leichung der ugrofinnischen und indog. Sprachen, Dorpat 1891, էջ 126-132 «ա-նում է ցոյց տալ թէ բառը բնիկ ֆիննական է և ածանցւում է tap «սպանել» արմատից. հմմտ. վոտյ. tapan, վեպս. tappan, էստոն tapan, tapma, մորդվ. tapan, հունգ. csapni «սպանել, մեռցնել». այնուհետև փոխառու-թեամբ անցել է սլաւներին, պարսիկներին ևն)։-Հիւբշ. 252։
• Նախ Klaproth, Asia pol. 99 պրս. tabar և ռուս. topor ձևերի հետ։ Պրս. բառին են կցում նաև ԳԴ, ՆՀԲ, Böttich Rudim. 13, Arica 46, Lag. Urgesch 930, Gesam. Abhd. 49 (նաև ռուս. ձևը), Muller SWAW 42, 250, Pictet 2, 132, Հիւնք. ևն։
• «մի տեսակ կարմիր պտուղ՝ թղե-նու ցեղից» Ամիրտ. ունի միայն ՀայԲուսակ § 2924, իբր անստոյգ բառ։
ἁξίνη (լծ. կացին) securis (լծ. սակր) պ. դէպէր, թէվէր. Փայտատ, երկաթ փայտահատ մեղեխաւոր. կացին.
Ա՛ռ աբիմելէք տապար ի ձեռն իւր, եւ կոտորեաց բեռն մի փայտի։ Տապար առ արմին ծառոց դնի.եւ այլն։
Տապարաւն արմատակտրաւ. (Նար. ՟Ժ՟Դ։)
Տապարն է սուր հատանողական ծառոց. (Նչ. եզեկ.։)
ՏԱՊԱՐ. πέλυξ, πέλεκυς (լծ. վաղակ) securis bipennis. Զինուորական գործի տապարաձեւ՝ միսայրի կամ երկսայրի. սակր.
Արք վեց գային, եւ իւրաքանչիւր տապար ի ձեռին իւրում. (Եզեկ. ՟Թ. 2։)
Հանից ի վերայ սատակիչս, զայր եւ զտապար իւր. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 7։)
Հիւպատոսն զորդի իւր տաշեաց տապարաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Չարին արմատոց տապալիչ տապարք։ Տապարք հոգւոյն տապալեցին զմեհենազարդ տաճարս դիցն. (Շ. տաղ.։)
axe-bearing;
sapper.
Ունօղ եւ վարօղ զտապար. սակրաւոր.
Տապարաւորք եկեսցեն ի վերայ նորա իբրեւ զփայտահարս. յն. տապարք. (Երեմ. ՟Խ՟Զ. 42։)
Վեց տապարաւորս արձակէ ի կոտորել։ Եզեկիէլի տապարաւորքն։ Տապարաւորք (կոչէ) զգերիչսն եւ զպանողս. (Նախ. եզեկ. ՟Դ։ Բրսղ. մրկ.։ Մխ. երեմ.։)
Ո՞վ իցէ տապարաւորն, որ կարէ զանհաւատութիւն. (Մեկն. ղկ.։)
to warm, to heat, to overheat, to burn.
Տալ տապանալ. ջեռուցանել. կիզուլ. տաքցընել, էրել.
Այրիչ նշողիւքն տապացուցանէ։ Արեգակն ոչ միայն լուսաւորէ, այլեւ տապացուցանէ։ Խորշակահար առնել զմարդիկ եւ տապացուցանել։ Սրտմտութեանն հրով զաչս իւրեանց տապացուցանել։ Լուսաւորել եւ տապացուցանել ձմեզ ի սէրն աստուծոյ. (Ագաթ.։ Բրսղ. մրկ.։ Երզն. ստթ։ Վրք. հց. ՟Դ։ Լմբ. սղ.։)
cf. Տապեան.
Որ տապացուցանէ. տապացուցանօղ.
Խորշակն տապացուցիչ բուսոց։ Զտեղի դժոխոցն ասէ զաներեւոյթս եւ զտապացուցիչս. (Երզն. մտթ.։ Իսիւք.։)
ardent, burning.
Տապական. տապացուցիչ.
Արկանել զաղմուկն իբր տենդ տապեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Դ։)
play-ground;
back-gammon-table.
• «նարտ, նարդի, նարթախտա» Շիր. ասւում է նաև տապալի Եւս. պտմ. 387. տապաղի Ոսկ. ճառք, էջ 284 (չունի ՆՀԲ), որից տապեղուլունք «նարդի քուէ» Ոսկ. մ. գ. 6, Եփես. 923. Վեցօր. 178։
• -Յն. ταβλα «նարտ, նարդի տուփ» (So-phocles 1067), որ փոխառեալ է լտ. tabula «աախտակ, խաղի տախտակ» բառից. սրա նոր ձևերն են իտալ. tavola, որից տճկ. [arabic word] tavlu>ռմկ. թավլու «նարդի»։ Նկա-տելի է հայերէնի մէջ անկանոն պ ձայնը ընդդէմ յն. β-ի։-Հիւբշ. 383։
ՏԱՊԵՂ որ եւ ՏԱՊԱԼԻ. (լծ. լտ. դապուլա) tabula, tabella. ուստի յն. τάβλα թ. թավու եւ տապաղա. Տախտակ. տափարակ եւ հարթ վայր.
Ոչ հոլովելով ընթանան (լուսաւորք), այլ պտուտաբար շուրջ գալով՝ որպէս զանկոյզ (կամ զընկոյզ) պտոյտ առեալ ի տապեղ. (Շիր.։)
dice.
Ընդ տապեղուլունս զբօսանել, եւ յանօրէն տեսիլս թատերցն դեգերել. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
Կէսք ի ձէնջ ի լիցս ընթանան, եւ կէսք ի տապեղուլունսն (կամ ի տապեղելունսն. գրի զկնի եւ ուլունք). (Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Տապեան.
Տապիչ եւ եռացուցիչ. տապագին. տոչորիչ.
Իբրեւ ծագել արեգական տապեռանդն զօրութեամբ իւրով. (Եփր. յես.։)
unchaste, lewd.
• ՆՀԲ տապ բառից՝ իբր «տապացեալ ախտիւ»։
• ԳՒՌ.-Նո՞յն է տապզի Դվ. «խորամանկ»։
Տապացեալ ախտիւ ցանկութեան.
Շիտիտի, տապզէ. անուն իգացելոյն եւ կանացեացն եւ անարական պղծիցն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
cf. Տապանամ.
Տապանալ. ջերանիլ. ջեռնուլ. խօթանալ որպէս տենդիւ.
Տապի ի խնդիրս եւ ի բանս հակառակութեան. (՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 4 (յն. խօթացեալ. ))
Յանօգուտ խնդիրս տապին։ Մի՛ տապիր, մի՛ տառապիր, մի՛ տագնապիր։ Բուսաւ ցաւ յորովայնի նորա, եւ սկսաւ տապել. (Նախ. ժող.։ Մամբր.։ Եւս. պտմ. ՟Բ. 10։)
carpenter's plane.
horse-cloth, housing.
• Նոյն ընդ տապաստ՝ ըստ ՆՀԲ. լծ. յն. լտ. դա՛բէս «գորգ»։ Bugge KZ 32, 61
• կցում է նոյնպէս տապաստ «սփռոց» բարին։
ταπής, -ις tapes, tapetium, stratum, stragula. Նոյն ընդ Տապաստ, որպէս Գորգ. օթոց. եւ սփռոց ի վերայ ձիոյ. (լծ. յն. լտ. դա՛բէս ).
Տապճակք ծիրանիք զարդարելով զձիսն որպէս փեսայս. (Բրս. սղ.։)
calefaction.
cf. Տառապական.
Տառապեալ յոյժ յոյժ. վշտագին. ցաւագին.
Ասասցես տառապագին ողորմելի բարբառով. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
unhappy, wretched, miserable.
Լի տառապանօք. աղէտաւոր. դառն եւ չար.
Ի տառապական չարեաց թշուառութենէն խոյս տուեալ փախչէր. (Փիլ. իմաստն.) յն. մի բառ κακοπραγία.
cf. Տառապիմ.
Տառապանամք, եւ սպասաւորեմք ծառայապէս սպասաւորութեամբ։ Միշտ նիրհէ եւ արբենայ, եւ յայնմանէ տառապանայ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35։)
Որ տառապանայ ի կեանս յայս, մտանէ՞ յարքայութիւն. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
tribulation, affliction, anguish, distress, grief, trouble, vexation, pain, torment, fatigue, misery, misfortune, disaster.
ταλαιπωρία miseria ταπείνωσις humilitas. (ի հումուս , հող) μόχθος, ὁδύνη labor, aerumnus, afflictio, dolor եւ այլն. (լծ. հյ. տրուպ. պրս. թիւրապ. հող. թ. տառ, որ է նեղ, անձուկ). Նեղութիւն. անձկութիւն. թշուառութիւն. վիշտ. աղէտք. տրուպ եւ նուաստ վիճակ ողորմ. նեղութիւն, եւ խեղճութիւն.
Վասն տառապանաց աղքատին։ Ի գբոյ տառապանաց։ Տառապանս չարչարելոցն։ Լուաւ տէր տառապանաց քոց։ Ետես տէր զտառապանս իմ։ Ի բազում տառապանս։ Օր տառապանաց.եւ այլն։
Յազգի ազգի ցաւս եւ ի տառապանս եւ ի տարակուսանս խարշիմք։ Լա՛ւ է զամենայն ժամանակս կալ ի տառապանս. (Խոսր. Իգն.։)
loaded with misfortunes, with trouble, poor, pitiable, unhappy, miserable.
ταλαίπωρος miser πτοχός, -χή pauper ὁρφανός orphanus. Անկեալն յո՛ր է տառապանս. թշուառ. տրուպ. տնանկ. անտէրունչ. խեղճ ողորմելի.
Զայն տառապեալս մահապարտ արարին։ Այր մի տառապեալ եմ ես։ Եւ ես այր տառապեալ եմ, ոչ փառաւոր։ Իշխանութիւն մի տառապեալ քան զամենայն իշխանութիւնս։ Այրին այն տառապեալ (յն. աղքատ). եւ այլն։ Զթագաւորաց եւ զտառապելոց մի միտս առնէ. (յն. որբոց) (՟Ա. Եզր. ՟Գ. 19։)
Ըստ ձեւոյ տառապելոյ միոյ, որ շրջիցի խնդրիցէ օրըստօրէ զբաւականութիւն աւուրն։ Տառապելոց յարկ ապաւինի. (տառապեալ ոչ միայն վասն աղքատութեան ցուցանէ, այլեւ ի ճոխութենէ հոգւոյ նուաստացեալ. Արծր. ՟Ե. 41։ Շ. բարձր.։)
misery;
poverty.
Տառապեալն գոլ. նեղութիւն. խոնարհութիւն. աղքատութիւն.
Յարգեցեր զտառապելութիւնս իմ չարչարանօք։ Ո՞չ տեսանէիր զտառապելութիւն իմ քաղցրիկ որդեա՛կ իմ։ Տառապելութիւն փարթամացելոյն բնութեամբ. (ՃՃ.։)
cf. Տառապեցուցանեմ.
Մի՛ այնչափ զանձն քո տառապեր աւելի քան զչափն. (Հ=Յ. յնվր.։)
Թէ սոքա այսպէս տառապեն, եւ դու խնամես. (Լմբ. սղ. ՟Ի՟Ա։)
to trouble, to afflict, to oppress, to molest, to maltreat, to vex;
to violate, to dishonour, to deflower;
—եցուցանես զաղիսս իմ, I am afflicted by your woes.
ταλαιπωρέω in aerumnas ac miserias injicio, affligo ταπεινόω humilio ἑκπιέζω opprimo κατατείνω distendo, vexo. Տալ տառապիլ. նեղել. ճնշել. նկուն առնել. թշուառացուցանել, հարստահարել եւ խոնարհեցուցանել. չարչրկել.
Չարչարեսցեն եւ տառապեցուսցեն զնոսա։ Զանկածն տառապեցուցին։ Տառապեցուցանէին անիրաւութեամբ։ Մի՛ տառապեցուսցես զնա աշխատութեամբ, կամ ընդ աշխատութեամբ։ Որ տառապեցոյցն, նոյն ողորմեսցի.եւ այլն։
Քաղցիւ եւ ծարաւով տառապեցուցանէին զնոսա։ Յարգելանս բանտից եւ յաղէտս չարչաչարս տագնապեալ տառապեցոյց զծերութիւն նորա. (Եղիշ. ՟Բ։ Յհ. կթ.։)
Տառապեցուցանես զթշուառ աղիսս իմ. այսինքն ճմլես՝ գելուս. (Վրք. հց. ձ։)
ՆՆջեաց ընդ նմա, եւ տառապեցոյց զնա. (Ծն. ՟Լ՟Դ. 2։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 12. եւ այլն։)
afflicting, afflictive, grievous, vexing, tormenting.
Որ տառապեցուցանէ. չարչրկօղ.
Վասն ճնշողի եւ տառապեցուցչի երկոցն։ Զերծո՛ զիս ի տառապեցուցչաց իմոց։ Զնեղիչսն եւ զտառապեցուցիչսն. (Փիլ. այլաբ.։ Սարկ. աղ.։ Լմբ. սղ.։)
to grieve at, to be pained, uneasy, afflicted, tormented, vexed, to be unhappy, miserable;
տառապէաք խնդրէաք զքեզ, we have sought thee sorrowing.
Հազար ամ տառապել եւ յաշտ առնել։ Հարք ընդ որդւոց տառապէին, թէ փրկութեան հասանիցին. (Եզնիկ.։ Շ. եդես.։)
ταλαιπωρέω, ὁδυνόομαι, καταστενάζω , σκάλλομαι aerumnas ac miserias patior եւ այլն. Տառապանալ. թշուառանալ. նկուն լինել. աշխատ լինել. տատամսիլ. խոնարհիլ. չարչարիլ. կրել զնեղութիւն եւ զանձկութիւն. հեծել. խէղճութիւն քաշել, չարչրկիլ, ախուվախ ընել.
Տառապեցայ եւ խոնարհ եղէ յոյժ։ Տառապէաք եւ խնդրէաք զքեզ։ Տառապէին որդիքն իսրայէլի ի գործոյ անտի։ Հոգայի եւ տառապէր յիս հոգի իմ.եւ այլն։
cf. Տառապանք.
Տառապիլն. տառապանք.
Մինչեւ յե՞րբ տառապումն վասն շնչական նիւթին. (Ոսկ. ղկ.։)
written;
copyist.
Տառիւք տպեալ՝ դրոշմեալ. եւ Դրոշմօղ. գրիչ.
Որոց կեանց վարուք զարդարեալ նկարագիծ է տառատիպ օրինացն աստուծոյ. (Յիշատ. փիլ.։)
Զտառատիպ սորա զտարտամ մկրտիչ, յիշեա՛ աղաչեմ. (Յիշատ. յամին ՟Պ՟Կ՟Բ։)
written, engraved.
Տառիւք տպաւորեալ, գրեալ, դրոշմեալ.
Գիր նախագոյն ծանուցեալ յենոքայ, գտեալ առ աշտարակին ի կաւեղէն նիւթի տառատպեալ. (Ճ. ՟Ը.։)
writing, engraving.
Տպաւորութիւն տառից. գրչութիւն. գծագրութիւն նշանագրաց.
Բազում լինէր վրիպումն շահից հոգեւոր գանձուց վասն այլալեզու հիգենայից ի տտառատպութիւն օտարասեռ սուղոբայից։ Ի տւչութենէ հոգւոյն ընկալան հարքն մեր զգրաւորական տառատպութիւնս՝ ըստ մովսեսի. (Ճ. ՟Ը.։ Տօնակ.։)
cf. Տասնպատիկ.
cf. ՏԱՍՆՊԱՏԻԿ։ Վրք. հց. ձ։ Հողն միապատիկ, ջուրն տասնապատիկ (չափով) ... հուրն միապատիկ ծանր, օդն տասնապատիկ. (Մխ. այրիվ.։)
decurion, corporal.
Յիսնապեսա, եւ տասնապետս. (Ել. ՟Ժ՟Ը։ Օր. ՟Ա։)
Իշխանս ... տասնապետս. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 55։)
Հաստատէ տասնապետն զտասունս իւր։ Տասնապետն պատժէ զիւրսն. պատժի եւ տասնապետն, եթէ ոչ հնազանդի իւրում հարիւրապետին. (Արիստ.։ Մխ. դտ.։)
the Decalogue.
Ո՛չ տասնբանեան՝ մատամբ դրոշմեցեալ աստուծոյ։ Տասնբանեան պատուիրանօք։ Քան զտասնբանեան օրէնսն. (Անյաղթ բարձր.։ Շ. անդ։ Լմբ. ժղ.։)
Զտասնբանեան հաւատս մեկնութեամբ պատմէ ըստ տասն պատուիրանին աստուծոյ. (Լծ. կոչ.։)
cf. Տասնբանեան.
Ընկալաւ մովսէս տասնպատգամեան օրինադրութիւն ի ձառն մեծի մարգարէի. (Մանդ. ցանկ.։ Պիտ.։)
decuple, tenfold;
ten times as much.
Գտաներ զնոսա տասնպատիկ առաւել քան զամենայն գէտս. (Տասնպատիկ եզերո՛ւք դառնալ եւ խնդրել զնա. Դան. ՟Ա. 20։ Բար. ՟Դ. 28։)
Տասնպատիկ իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ լինէր։ Ընծայէր առաւել եւս տասնպատիկ յաւելուածով քան զմիանգամայն իսկ ընկալեալն ի նմանէ։ Տասնպատիկ տուժեսցի քեզ այն. (Ոսկ. ՟Բ. 32։ Յհ. կթ.։)
to decuple, to increase tenfold.
Տասնպատիկ առնել. տասնիցս կրկնել զնոյն թիւ.
Եւ զբազմապատիկն տասնպատկել. (Վրդն. ծն.։)
decemvir.
decemvirate.
unsuitable, improper, unbecoming, undue, disagreeing, absurd, extravagant;
թէ ի հանդէպս եւ թէ ի —դէպս, per fas et nefasby right or wrong.
Անդէպ. անպատեհ. անվայել. եւ Ոչ գիտեալ. անկարծ.,
Չեն սոքա տարադէպ ինչ կթարծիք։ Տեսանել չէ՛ ինչ տարադէպ։ Տարադէպ եւ հեռի ուղեւորութեան ետուք զձեզ։ Տեսեալ զնոսա տարադէպ փորձանսն։ Ըստ տարադէպ պատահման. (Իգն.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։ Զենոբ.։ Լմբ. պտրգ.։)
ՏԱՐԱԴԷՊ. Ի ՏԱՐԱԴԷՊՍ. մ. Յանդէպս. առանց յարմարութեան կամ վայելչութեան.
Ի դէ՞պ խօսեցայ, թէ տարադէպ։ Ի դէ՞պ արար զմտանելն յարքունիս, թէ տարադէպ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. իմ.։)
Զերդմնական, որ թէ՛ ի հանդէպս, եւ թէ՛ ի տարադէպս. (Նար. ՟Խ՟Ե.) որպէս լտ. fas, nefas.
exorbitant, excessive, unbounded, inordinate, extravagant, immoderate, enormous.
Անպայման, անչափ. չափէ դուրս.
Մի անարժան եւ աւելի տարապայման հարկօք նեղել. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
heathen.
Իմա՛ կամ ընթերցի՛ր, Տարրապաշտ, այսինքն նիւթապաշտ. կամ պաշտօնեայ աստուծոց օտարաց.
Որդիք տարապաշտից. (Արծր. ՟Ա. 1։ եւ Գանձ.։)
unadapted, unfit, useless, unsuitable.
Անպատկան. տթարադէպ. ըստ յն. տարաձիգ. παράτονος . վասն որոյ եւ ի հյ. լինի իմանալ, ա՛նդր քան զպատկանդարան, կամ քան զչափ աղեղնաւորութեան.
Եւ ձգեալ նետս՝ ոչ դիպեցաւ յեղջերուն. եւ աղեքսանդր ասաց. ա՛յր դու՝ տարապատկան եղեւ քեզ. (Պտմ. աղեքս.։)
to oppress, to compel, to constrain, to vex, to tax unmercifully.
ՏԱՐԱՊԱՐՀԱԿ ՎԱՐԵԼ. ἁγγαρεύω angario, jubeo currere, adigo. Ի հեռաւոր եւ ի տարապարտ պահակութիւն վարել. (յն. անկարէ՛վօ. թ. անկարիայա սիւրմէք )
Եւ որ տարապարհակ վարիցէ զքեզ մղոն մի, ե՛րթ ընդ նմա եւ երկուս. (Մտթ. ՟Ե. 41։)
Եւ ոչ գնացի ընդ վարողին՝ տարապարհակ, մղոն կրկին. (Յիսուս որդի.։)
wrong, undue, unjust, unreasonable;
unnecessary, needless, useless, vain;
—, ի —, unduly, in vain, uselessly, without reason, improperly, wrongfully;
— ամօթ, bashfulness, sheepishness;
հոգալ ի բանս —ս, to believe in idle gossip.
Փրկեա՛ զիս ի տարապարտ մահուանէս. (Յհ. կթ.։)
κενός vanus ἁναίτιος, ἁνάξιος indebitus, immercus, immeritus. Որ ինչ է արտաքոյ պարտեաց եւ իւաւանց. վայրապար. անպատճառ. ընդունայն. սնոտի. անպիտան. անիրաւ. փուճ.
Մի՛ հոգասցին ի բանս տարապարտս. (Ել. ՟Ե. 9։)
Ի տարապարտ խորհուրդս կամ մտածութիւնս։ Տարապարտ բարկութիւն կամ աղաղակ կամ մոլորութիւն կամ փիլիսոփայութիւն. (Ագաթ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Շ. մտթ.։ ՃՃ.։ Սեբեր. ՟Դ։)
Իջցուք ի տարապարտ հպարտութենէ. (Եզնիկ.։)
Սկսան անիծեալքն եւ տարապարտքն կշտամբել. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 7։)
Տարապարտ հպարտացեալ. (Կող. ՟Բ. 18։)
Տարապարտ զրկեալ գտանէր ... Տարապարտ սողել։ Տարապարտ (այսինքն ընդ վայր) հարկանել զիս։ Մինչ տարապարտ առ իս շարժին (կիրք). (Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Լ՟Ա։ Յիսուս որդի.։)
Զուր տարապարտ օգնիցեն ձեզ. այսինքն յանօգուտս. յն. ունայնս եւ տարապարտս. (Ես. ՟Լ. ՟Յ։)
Ո՛չ է ի զուր եւ ի տարապարտ գալուստ նորա. (Եփր. համաբ.։)
feeding on illusions;
feeding negligently.
Արածօղ զսնոտիս, որպէս դնի ի յն. ποιμαίνων τὰ μάταια.
Ո՛վ տարապարտարօտք, որք ընդվայր հարիք զխաշինս. (Զքր. ՟Ժ՟Ա. 17։)
Ո՛ հովիւ տարապարտարօտ, որ թողի զխաշինս իմ յաջ բազուկ քո, եւ քաջ ակն քո. (Մծբ. ՟Ժ. յորմէ եւ Կանոն.։)
cf. Տարապարտ.
ՏԱՐԱՊԱՐՏՈՒՑ կամ Ի ՏԱՐԱՊԱՐՏՈՒՑ. εἱς κενόν, κενῶς, διακενῆς, μάτην, ματαίως in vanum, vana, inaniter, frustra δωρεάν gratis εἱκῆ temere ἁκρίτως extra judicium ἁδίκως injuste. Վայրապար. ընդ վայր. ի զուր. ի նանիր. անպատճառ եւ անխորհրդաբար. յանիրաւի. փուճ տեղը, զուրի.
Տարապարտուց արկին խունկս։ Գրաւեցեր զեղբարս քո տարապարտուց։ Սպանանել զդաւիթ տարապարտուց։ Զօրս եւս գումարեցի տարապարտուց ի վերայ նոցա ջնջել զնոսա։ Զի՞ մոլորեալ ես տարապարտուց։ Ոչ տարապարտուց արարի զամենայնն՝ զոր ինչ արարի ընդ նոսա։ Որ բարկանայ եղբօր իւրում տարապարտուց.եւ այլն։
Ոյք էին ընդ իս թշնամութեամբ ի տարապարտուց։ Մի՛ թշնամասէր լինիր մարդոյ. ի տարապարտուց։ Ի զուր տարապարտուց ի վերայ եկելոց կուտելոց. եւ այլն։
ՏԱՐԱՊԱՐՏՈՒՑ ա. κενός, ἅδικος vanus, injustus. Տարապեւարտ. սնոտի. ունայն. անիրաւ.
Որ մարգարէանան ձեզ տարապարտուց ստութեամբ։ Բարկացեալ էին վասն առն տարապարտուց մահուանն։ Ուխտքն եղիցին տարապարտուց. (Երեմ. ՟Ի՟Է. 15։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 35։ ՟Ժ՟Դ. 28։)
differently.
Իւրաքանչիւրովք անուանցն զանազանութեամբք տարբերապէս նշանակէ. (Կիւրղ. գանձ.։)
evident, manifest, clear, intelligible;
formal, express.
Բա՛ց եւ յայտնի. պարզ. մեկին. քաջայայտ. արտայայտեալ.
Բացայայտ վարդապետութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
evidently, manifestly, intelligibly;
formally, expressly.
Կարի յայտնապէս, բացերեւակի, անպատրուակ, ակն յայտնի.
Բացայայտակի զկռապաշտիցն հոլանեցաք զյիմարութիւն։ Բացայայտակի ի գրեցելոց անտի բանից ծանեաք. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
to declare, to set forth, to explain, to utter;
to unfold, to clear.
Զհանդէս մտերմութեանն բացայայտեն երկրաւորացս եւ երկնաւորացն։ Զխնամոցն Աստուծոյ բացայայտել առ պէտս արարածոց։ Զյակովբ սիրէ, որ բարի բացայայտի. (Ագաթ.։)
Զմարդկային բնութիւնն բացայայտեալ ծանուցանեն։ Բացայայտեսցէ մեզ զճանապարհս իւր, եւ գնասցուք ընդ նա. (Զքր. կթ.։)
Բացայայտել որ ի պաշտամանն եկեղեցւոյ քարոզութիւն եւ աղօթք. (Խոսր.։)
declarative, determinative, significative, apodictical.
Զնոյն ասել՝ (Ստեփաննոս՝ պսակ) նահատակութեան է յայտնիչ. (Ճ. ՟Գ.։)
evidence;
explanation;
developement, disentanglement.
Վասն բացայայտութեան աստուածային խորհրդոց պատարագին. (Լմբ. պտրգ.։)
negative.
ἁποφαντικός enunciativus Որպէս Բացախօսական. այսինքն յայտնաբանական, մեկնողական, եւ հաստատողական.
Մեք որքան կարօտանամք բացասական բանից զօրութեան՝ համբաւել զճշմարտութեանս պայծառութիւն. (Նար. խչ.։)
Խրատուս ոմն է բացասական. ո՛րպէս, պէ՛տք են ընչից. եւ ոմն հրաժարական. ո՛րպէս, ո՛չ է պարտ զամենայն գիշերն քունել. (Պիտ.։)
Բացասական. վասն զի ոչ ունի։ Բացասական է, յորժամ ասեմք, սեռն ոչ ունի բաղկացականս. (Անյաղթ պորփ.։) Որոշումն լինէր կրկին նշանակութեանցս, եթէ զառաջինն շեշտէաք՝ բա՛ցասական, եւ զերկրորդն՝ բացասակա՛ն. այլ՝ յընթացից բանիցն է որոշելի։
to deny, to disavow.
Ի սմանէ ստելով՝ տարտամապէս բացասել զդատն. Զարդարագոյնն բարեբաստ բացասիցէ գոլ կենցաղ. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Իսկ Բացասել, որպէս Ժխտել, ուրանալ. ո՛չ ասել. տե՛ս ԱՊՈՒՍԵԼ։
denial, disavowal.
որ եւ ԲԱՑԱՍԱՑՈՒԹԻՒՆ. Երբեմն՝ որպէս ἁπόφανσις enunciatio, pronuntiatio, sententia Բացաձայնութեամբ արտասանութիւն. բան բացարձակ. վճիռ. դատակնիք.
Զբնաւսն ի դէպ բացասութեամբ ասել. (Երզն. քեր.։)
Դու եղեր այսպիսի բացասութեան պատճառ ո՛վ հրէայ. (Պրոկղ. ի ստեփ.։)
Տգեղութիւն ընդ վայելչութեան, բացասութիւն ընդ ճշմարտութեան. (Նար. ՟Ձ՟Բ.) իմա՛ պիտակ ասութիւն՝ անհիմն եւ սուտ. կամ հայի ի յաջորդ նշ։
Եւ երբեմն՝ ἁπόφασις negatio Բացբարձումն կամ պակասութիւն ստորասութեան. ժխտումն. ուրացումն. ո՛չն ասել. չի ըսելն
Առաջին բան բացերեւական՝ ստորասութիւն, ապա բացասութիւն։ Ամենում ստորասութեան է բացասութիւն հակակայ, եւ ամենում բացասութեան՝ ստորասութիւն. (Պերիարմ.։)
Երկու բացասութիւնք մի ստորասութիւն առնէ. (Անյաղթ պորփ.։)
distant, far off;
camp;
suburb;
interval.
διάστημα, διάστασις distantia, intervallum, spatium Բացեալ կամ հատեալ միջոց. հեռաւորութիւն. անջրպետութիւն. անջրպետ. խտրոց. դատարկ վայր. միջավայր. արա.
Պատշգամքդ՝ որ են ընդհարաւ՝ հանդէպ բացատացն. (Եզեկ. ՟Խ՟Բ. 13։)
Յոյժ մեծ էր բացատն քան զձկտումն աչաց նոցա։ Այնչափ ճանապարհ էին գնացեալ. եւ բացատն յայտ առնէ զսահմանն ի լեռնէն ձիթենեաց յԵրուսաղէմ։ Աստեղք յերկինս դրութեամբ, եւ բացատուք կառուցեալք։ Կաճառք (աստեղաց) խիտ բացատօք. (Ոսկ. գծ.։ Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ի կոյսն.։)
Որ ոչ ունի բացատ, կամ զհասումն, որպէս զի ոչ է ումեք զրաւել. (Մաքս. եկեղ.։)
to explain, to set forth, to declare, to specify, to express;
to comment;
to remove, to scatter.
ἁποδίδωμι Որպէս Բացատուել. այսինքն ի բաց տալ. աւանդել. առաջի դնել.
Դատող իշխանութիւնն զպարտապանին զինչսն՝ յաղթողին բացատրիցէ։ Յաղթողին բացատրիցէ զինչսն պարտապանին. (Պղատ. օրին. ՟ԺԲ։)
որ գրի եւ ԲԱՑԱԴՐԵԼ. որպէս Բացայայտել, մեկնել, մեկնաբանել, պարզել.
որպէս բացադրել, ի բաց որոշել, մեկնել, զատուցանել. ի բաց դնել կամ արձակել.
Բացատրեալ ի նմանէ զարտաքուստ մտեալ զվատթարութիւնն։ Չէ՛ բաւական ցուցանել զճշմարտութիւնն, այլ կարեւոր է եւ զստութիւնն ի նմանէ բացատրել։ Իմաստունն հանապազ յընտրութիւն է՝ զբարին եւ զչարն բացատրել ի միմեանց. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
to remove, to distinguish, to discern, to divide, to separate.
Զօտարն արիաբար որպէս զչար բացատրոհեաց. (Մաքս. եկեղ.։)
explanation, exposition, enunciation, elucidation;
commentary, gloss;
առանձին —, specification;
— նշանագրաց, the act of deciphering.
Ոմանք պախարակեն զբացատրութիւն սահմանիս. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։)
Արդ յայտնի, եւ որ առ բազումս՝ բացատրութիւն հատուցման (բանիս՝) այս է։ Իսկ առ ի բարս՝ բացատրութիւնն է այսպիսի. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. այլաբ.։)
ԲԱՑԱՏՐՈՒԹԻՒՆ. ἁπόθεσις expositio, abjectio, ἁποτομή abscissio որպէս Բացադրութիւն. ի բաց դնումն, ի բաց որոշումն, հատումն. եւ Զատումն. զանազանութիւն.
Բազում բարութեանց պատճառք էին անստացուածութիւնն, բացատրութիւն առնելով զամենայն չարեաց. (Ոսկ. գծ.։)
Բացատրութեամբ ի նմանէն խորշեալ։ Բացատրութիւն պիղծ համարելոյն՝ եւ ողորմելոյս, է զղջումն եւ անզղջականութիւն։ Պատշաճաբար եդ առաջի բանս զբացատրութիւն քահանայութեան եւ կրօնաւորութեան։ Թերեւս բացատրութեամբ հեռի եմ ի նմանէ։ Կարօտիմք ուսանել զբացատրութիւն սոցա ի միմեանց. (Լմբ. սղ.։ Լմբ. պտրգ. եւ այլն։)
much extended, vast, ample, full;
absolute, independent, despotic;
free;
distant, far.
Աչացն բացարձակ եւ տարա՛ծ են ներգործութիւնք։ Անզգամացն զգայութիւնքն առանց պահպանութեան բարձեալ թողեալ է եւ բացարձակ ընդվայր։ Մինչեւ ցձեղուն՝ վերնատուն բացարձակ թողեալ. (Փիլ.։)
Բացարձակ անուն է (ըստ քերականաց), որ առանձինն իմանի։ Բացարձակ ասին, որպէս՝ Աստուած, հրեշտակք, հոգիք, միտք, բան. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
Յայտնէ զբացարձակ խօսս Կարապետին. այսինքն զհամարձակախօսութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
Ելք երկոտասան աղբերացն ... ի բացարձակ տեղիս ծաւալեալ. (Փարպ.։)
Այդչափ ի բացարձակ ճանապարհաց առ մեզ եկեալ էք. (Վրք. հց. ՟Ի։)
ԲԱՑԱՐՁԱԿ. մ. ἁπολύτως absolute, solute, libere Արձակաբար, առանց ամփոփելոյ, պարզաբար, եւ ազատաբար. եւ Մեծաքայլ.
distance, interval, great extent, breadth.
ἑκτένεια, εὑρήτης extensio, amplitudo Ընդարձակութիւն, լայնատարածութիւն. անապարփակ ծաւալք.
Առաւելութիւն ընդարձակութեան, անպարագիր բացարձակութիւն։ Անպարունակ բացարձակութիւն։ Զիշխանականին (անձնիշխանութեան) զամենասփիռ բացարձակութիւն. (Նար.։)
Եւ διάστημα intervallum, spatium Անջրպետութիւն. հեռաւորութիւն.
Հազար եւ վեցհարիւր ասպարէզն զանչափ բացարձակութիւնն ցուցանէ ընդ դժոխս եւ ընդ հանգիստ արդարոցն. (Լմբ. յայտն.։)
barefaced, open;
frank, candid.
Որոյ երեսն է բա՛ց. եւ Բացաւ երեսօք. պարզերես, աներկեւան բացադէմ. համարձակ, ազատադէմ. ճակատը բաց.
Բացերես է, ոչ ամաչէ։ Բացերեսս եւ պայծառս արտսցես։ Արասցէ առաջի Աստուծոյ եւ հրեշտակաց բացերես. (Վրդն. ել.։ Վրդն. սղ.։ Վրդն. քրզ.։)
barefacedness, evidence;
frankness, candour.
Որպէս Համարձակութիւն, եւ Բացերեւութիւն.
very far;
from afar;
out;
cf. Բաց.
Շինել աղքատանոցս ի խորշս եւ ի զերծ տեղիս ... զի պաշտեսցեն զնոսա հարկաւ բացէ ի բաց. այսինքն ի մեկուսի վայրս. (Խոր. ՟Գ. 20։)
Մերթ՝ իբր Քաջ ի բաց. իսպառ. յոյժ յոյժ. ամենայնիւ. առ հասարակ. (յն. պէսպէս ոճով)
abject, despicable, low, vile.
Կին ... դռնապան՝ բացընկեցիկ, եւ ոչ միոյ բանի արժանաւոր. (Ոսկ. պետր. եղ.։)
Խոտանիցն բացընկեցիկ լինել. Զի մի՛ յորժամ բացընկեցիկ լինիցին, անպարտական զկորուստն համարեսցին. (Երզն. մտթ.։)
to lose all shame, to be shameless.
ԲԱՑԽՓԻԿ կամ ԲԱՑԽՓՆԻԿ. Կէս մի բաց, եւ կէս մի խփեալ. վեր ի վերոյ պարտըկած.
Մինչդեռ ամօթխածն իցէ, ստէպ խրատիցես ... մինչեւ քողընկէց բացխփիկն խաղայցէ։ Բացխփնիկ նափորտամբն խաղայցէ. (Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. (յն. այլազգ։))
act of opening, opening, discovery, expansion, extent.
Թագաւորացն տուրք պէտս ունին խանթից բացման դրանցն. (Խոսր.։)
Մեծ խորհրդոյ բացումն։ Ժամանակն այն բացումն է դպրութեան. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. օրին.։)
Որպէս առաջին ադամաւն փակումն եղեւ դրախտին, երկրորդաւս եղիցի բացումնն. (Պիտառ.։)
far, very far;
— ի բաց cf. Բաց.
Նշանակիչ ժամանակին ի բացուստ անդր ծանուցմամբն։ Ի բացուստ ի հեռուստ իբր ըստ հուպ նայեցեալ տեսանօղս։ Ի բացուստ նկատել, ակնարկել, հերքել. (Նար.։)
Ի տղմատիպ կենցաղական շաղախմանցս, որք ի կենցաղումս, ի բացուստ (այսինքն հեռի) ելով. (Մագ.։)
Բացուստ ի բաց ի հաւատացեալ գործոյն հրաժարեն. (Լմբ. պտրգ.։)
who lives, sleeps in the open air;
shelterless;
uncovered, in the open air, under the open sky;
— լինել, to sleep, to lodge in the open air or under the stars;
to pass the night in the fields.
Բազում ժամանակս ի զօրու՝ արտաքոյ բացօթեադ (կամ եայդք) տաժանելով տառապին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հօտարած բացօթեգացն ընձեռելով առողջութիւն. (Փարպ.։)
Ընդէ՞ր այդպէս բացօթեայք լեալ՝ բոլոր դառնաշունչ օդոցդ հանդերձ ստնդեայ մանկամբդ տարեալ, եւ ոչ մտանես ընդ յարկաւ ումեք. (Յհ. կթ.։)
Հանապազ բացօդեայ կայք ի հօտի. (Շիր.։)
cf. Բացօթեագ.
Բազում ժամանակս ի զօրու՝ արտաքոյ բացօթեադ (կամ եայդք) տաժանելով տառապին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հօտարած բացօթեգացն ընձեռելով առողջութիւն. (Փարպ.։)
Ընդէ՞ր այդպէս բացօթեայք լեալ՝ բոլոր դառնաշունչ օդոցդ հանդերձ ստնդեայ մանկամբդ տարեալ, եւ ոչ մտանես ընդ յարկաւ ումեք. (Յհ. կթ.։)
Հանապազ բացօդեայ կայք ի հօտի. (Շիր.։)
sufficient, fit, capable, competent, qualified;
worthy, capacity, ability;
—ն or Աստուած —, God, omnipotent, Almighty;
— լինել, to suffice, to be capable;
— լինել անձին, to content one's self;
— առնել, to enable, to capacitate;
to content, to satisfy;
"sufficiently, enough;
ըստ —ի, passably, tolerably, so-so;
— է, it is enough, it suffices, cf. Շատ է;
չէ —, it is not enough or sufficient."
ἁρκετός (լծ. ընդ հրիք). sufficiens, ἰκανός satis (որ եւ Շատ). Այնչափ՝ որչափ պիտոյ իցէ. որ ինչ հասանէ ի խնդրելին չափ. չափաւոր. հերիք. շատ. առատ. լի. երկար.
Գողանային բաւական իւրեանց։ Առիւծ որսացաւ բաւական կորեանցն իւրոց։ Գտանիցի նմա (ինչք) բաւական փրկանացն իւրոց։ Կարի յաճախէ բերել ժողովուրդդ քան զբաւական տարազու պիտոյից գործոյդ։ Քահանայքն ոչ սրբեցան բաւականք.եւ այլն։
Ուրախութիւն անձին գինի, որ ըմպիցի ի ժամու ցբաւական. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 36։)
Գերազանցութեան եւ պակասութեան միջակ է բաւականն. (Փիլ. ել. ՟Ա. 6։)
Ընչիւք բաւականօք առ այսպիսի պէտս նոցա. (Ճ. ՟Ա.։)
Միթէ ձեռն տեառն չիցէ՞ բաւական։ Եթէ ի փոքուն չէք բաւական, վանս այլոցն զի՞ հոգայցէք։ Եւ առ այս ո՞ բաւական իցէ։ Ո՛չ եթէ անձամբ բաւական եմք խորհիլ ինչ։ Որ եւ բաւականս արար զմեզ պաշտօնեայս։ Որք բաւական իցեն եւ զայլս ուսուցանել։ Մինչեւ բաւական լինել (յն. կարել) ընդ հովանեաւ նորա թռչնոց երկնից բնակել։ Բաւական լինել ոչխարին, կամ ոչխարու, կամ գառամբ. եւ այլն։
Բաւական էք տալ պատասխանի։ Եւ ոչ բաւական է ոք բովանդակել. (Փարպ.։)
Որպէս թէ չիցէ բաւական (այսինքն անկար իցէ) զօրավարութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ուրախ լինի ծարաւի, յորժամ ըմպէ. այլ զի ոչ լինի բաւական սպառել զաղբիւրն, ոչ տրտմի. (Եփր. համաբ.։)
Բաւական եղեւ նմա յանապատի. (Օր. ՟Լ՟Բ. 10.) իմա՛, շատացոյց զնա։
Մինչեւ ի լիութիւն բաւականի։ Կերակուր եւ կենդանութիւն բաւականի ընդ տիեզերս ամենայն երկրպագուաց քոց։ Յերեւելիս ական տեսանելեաց բաւականի. (Ագաթ.։)
Պարգեւեն ի յիւրեանց բերոցն ըստ առաւելապէս բաւականի. (Փարպ.։)
Եւ καθήκον conveniens, pertinens Պէտք. պիտոյք. պատշաճք. սակ.
Զչափ պիտոյից բաւականին ունել, եւ յաւելորդացն մասնաւորել զկարօտեալսն. (Իգն.։)
Շատ իսկ է ինձ, եւ բաւական. (Փարպ.։)
ԲԱՒԱԿԱՆ. մ. որ եւ ԲԱՒԱԿԱՆԱԲԱՐ. ἰκανῶς, ἁποχρώντως satis, sufficienter, contente, satis abunde Ըստ բաւականին. բաւականապէս. հերիք. շատ իկս. լիով եւ Ըստ կարի.
Բաւական ցուցանի քեզ յայնցանէ, որք նախ քան զմեզն պատմեցին։ Բաւական քեզ ուսուցանեն. (Յհ. կթ.։)
Թէ եւ այսոքիկ արանց իցէ քաջաբերութիւն, ե՛ւ պաճարս բուծանէ բաւականաբար. (Բրս. գորդ.։)
Եթէ բաւականաբար բացատրեալ էր. ապա եթէ՝ ոչ բաւականաբար. (Արիստ. առինչ.։)
cf. Բաւական լինել.
Բաւական կամ հերիք համարել. շատանալ. հերիք սեպել, գոհ ըլլալ.
Բաւականացայց հանապազորդեանն յանդիմանութիւն։ Նա՛ զի ո՛չ երկնիւք բաւականանայ, եթէ ոչ զայս ձեղուն օրհնութեան ծածկոյթ ունիցի. (Նար. կ. ՟Հ՟Ե։)
Ոչ բաւականացայ երբէք ի դատել ճշգրտապէս։ Կաթի միոյ ջրոյ ոչ բաւականանայ (Աբրահամ). (Նար. ՟Լ՟Ա. 4։)
cf. Բաւական առնել.
Շատացուցանել՝ տալով զբաւական պէտս.
capacity, ability, competence, aptness.
τὸ αὑταρκή, αὑτάρκεια, ἰκανότης sufficientia, περιουσία abundantia Բաւական գոլ իրաց. չափաւորութիւն. բաւական պէտք. շատութիւն. առատութիւն.
Որպէս զի զամենայն բաւականութիւն ունիցիմք. (Ժմ.։)
Լիապէս բաւականութեամբ բաշխեալ ամենայնի։ Մի՛ զկամուրջ կենցաղոյս գրեսցես ինձ հանգստեան բաւականութիւն. (Նար. ՟Կ՟Ը. ՟Հ՟Ը։)
Ըստ բաւականութեան պահանջելոյ ժամուն պիտոյից. (Յհ. իմ. ատ.։)
Կեանս ընձեռել զօրէ ինքնիշխան բաւականութեամբ։ Ինքեան միայն բաւականութեամբ նորոգեաց։ Քաւեա՛ ի պարտեաց ամենակատար բաւականութիւն. (նար. ՟Ժ. ՟Հ՟Է. եւ ՟Ծ՟Բ։)
Զտաճարս աղօթիցն ըստ արժանի բաւականութեանն զարդարուն պահեսցին. (Կանոն.։)
to suffice, to be capable, to be able;
to furnish;
to suffer.
Ոչ բաւեմք այսպիսի՝ պատերազմել, եւ շինել միանգամայն. (Նեեմ. ՟Դ. 10։)
Ոչ բաւեմք արարածքս զարարչէն պատմել։ Ի վեր ունել ոչ բաւեն։ Ժուժալ բաւել տեսլեան։ Ոչ ոք կարէ թուել բաւել հասու լինել։ Հանդարտել բաւել։ Որչափ բաւեաց. (Ագաթ.։)
Ամենայնի բաւես։ Բաւես առ նոսին։ Զքարն բաւես ցուցանել կերպարան ազդման. (եւ այլն. Նար.։)
Հողն պարսից չբաւիցէ ինքն ըսի ինքեան կարեալ լինի, անապատ լեալ առ ի նմանէ (առ յԱստուծոյ) փրկութենէն. (Արիստ. աշխ.։)
Իսկ այսպիսի վաճառաց արդեօք ուրուք զի՞նչ գին բաւիցի. (Ագաթ.։)
ԲԱՒԵԼ. ἁναμένω, προσδοκέω expecto, praestollor Սպասել, ժուժել երկայնմտութեամբ. կալ մնալ. ռմկ. բոյել. բովել.
Տեւէր բաւէր (պարիսպն) մինչեւ ի ժամանակս մակեդոնացւոցն իշխանութեան։ Տեւեալ բաւեալ ամս աւելի քան զհազար եւ զերեքարիւր։ Սոքա եպիսկոպոսք բաւեցին մինչ ի յադրիանոսի պաշարումնն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Բաւեալ մինչեւ յաւուրս մեր։ Բաւեալ մինչեւ ցսնեքերիմ եւ ի Գրիգոր սպառեցան մահուամբ. (Ասող. ՟Գ. 7. 48։)
to render sufficient, to give sufficiently;
to satisfy, to content;
to suffice.
Զարհուրեցաւ, թէ գուցէ ոչ բաւեցուսցէ զպարգեւսն. յն. ոչ ունիցի. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 30։)
Երկայն ճանապարհացն զթոշակն բաւեցուցին. (Ագաթ.։)
Որ զբազում ժամանակս բաւեցուցեալ են երգք, (այսինքն հին երգք պահեալք) (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
in the shape of a labyrinth.
Ունօղ զձեւ եւ զտեսիլ բաւղակի կամ բաւղաց. բր յն. λαβυρινθώδης լապիրինթոսի նման.
consulate.
ὐπατεία consulatus Կուսակալութիւն, կողմնակալութիւն, հիւպատոսութիւն. Տե՛ս եւ ՀԻՒՊԱՏՈՒԹԻՒՒՆ.
repair.
Բառ եբր. պատաք, կամ վատաք. յորմէ եւ յն. βεδέκ bedek կամ ἑπισκευασμός instauratio Նորոգութիւն խարխալեալ շինուածոց. կամ Հնութիւն նորոգելի. որպէս եւ ի Հին բռ. ասի անխտիր.
broken;
deject.
συντετριμμένος contritus Արմատ Բեկանելոյ. որպէս Բեկեալ, խորտակեալ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. կոտրած.
Որք ընդունայն աշխատին, եւ բե՛կ ենսրտիւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. ըստ ձ. ուր տպ. բեկին։)
to break;
to break to pieces;
to crack, to split;
to dishearten.
Ոմն պահէ խոնարհեցուցեալ զպարանոցն իբրեւ անուր, եւ բեկանել զհաց աղքատին ոչ կամի. (Ոսկիփոր.։)
Կամ Պատառել, գիշատել. պատռել, բզըքտել.
Ետ զնա տէր առիւծու, եւ եբեկ զնա, եւ սպան զնա։ Եւ ոչ եբեկ զէշն. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 22. 18։)
ԲԵկին արկին զզօրութիւն գնդին պարսից։ Բեկեալ տեսանէին զզօրութիւնն յունաց առաջի նորա։ Բեկաւ անկաւ զօրութիւն ուժոյ նորա. (Եղիշ. ՟Է. եւ ՟Ա։)
Ի կապելոցն եմք, ի սրտաբախացն, եւ ոչ ի նոցանէ՝ որ զսիրտն բեկանիցեն. (Ոսկ. կողոս.։)
ԲԵԿԱՆԵԼ. καταπλήττω, -σσω perterrefacio Սրրաբեկ՝ ահաբեկ առնել. պակուցանել, զարհուրեցուցանել. լեղին պատռել.
Ձայն որոտման ահաղ սաստիկ բեկանէ զսիրտս մարդկան. իսկ սորտ բարբառս բեկանէ զդեւս յիշխանութեան նոցա։ Մեզ յայտ լիցի՝ որպէս բեկանին նոքա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6. եւ այլն։)
Գոռոզացելոյն բեկանէր զսիրտ. (Փարպ.։)
Ո՞րչափ ի դէպ էր նոցա բեկանիլ ի պատժոց. (Մխ. երեմ.։)
Կամ անդրէն յանձն բեկելոյ ի քարանձաւաց լերանց՝ ձայնից արձանգանգին այսպէս ընդդէմ բեկեալ վարկպարազի առ բարբառեալն, որպէս ի թշնամանողն թշնամանքն դառնան. (Բրս. բարկ.։)
to break, to break to pieces;
to reflect;
to prim;
to stammer, to stutter;
to quaver.
Բեկանելով բեկանել. որպէս κάμπτω flecto Թեքել. թեքթեքել. ծեքել. ընդհատել. ծեքծեքել, իլ. կոտրտել, կոտրտուիլ.
Յերիւրմանն եւ բեկբեկելոյն. այսինքն երաժշտական ձայնից. (Լմբ. պտրգ.։)
Կաքաւեաց պատանեակ պակշոտեալ՝ գարշելիս նուագելով, եւ բեկբեկելով. (Առ որս. ՟Ը։)
Մի՛ մարմնոց կերպարանօք, եւ մեծաձայն բարբառով բեկբեկել. (Երզն. մտթ.։)
եւ որպէս θρύπτω confringo, enervo Իսպառ բեկանել. տկարացուցանել.
Հեշտասէր ցանկութիւնն զմարմինսն բեկբեկէ զստացողացն, եւ զոգւոցն զպնդութիւնս լուծանէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
fracture;
refraction;
inflection;
quaver;
affected ways, lolling, grimace.
Ոչ խափանեցաւ ի նմանէ բեկբեկումն. իմա՛ բեկումն, պատառումն, կոտորումն. որ հայի ի բանն Նաւումայ. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը.) ՟Գ. 1. ուր ի մեզ դնի որս։
fragment, piece, morsel;
—ք քարանց, շինուածոյ, rubbish.
Յապակւոյն բեկոր ինչ հարեալ, կարեվէր խոցեաց զձեռն նորա. (Լաստ. ՟Ժ։)
Անձրեւ մտանելով ընդ ծերպս եւ ընդ բեկորս տանն. (Ի գիրս մոլ.։)
breaking;
rupture, fracture;
fraction;
refraction;
rebuff;
— ոգւոյ, discouragement, despondency.
Օծեր իւղովն՝ որ եղջերին, առ ի բեկումն որ յապակին, այն որ մեռաւ բեկմամբ ողին, վասըն գերեալ պատանակին. (Յիսուս որդի.։)
Բեկումն ընդ բեկման (որպէս վնաս ինչ խեղութեան եւ այլն). ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման. (Ղեւտ. ՟Ի՟Դ. 20։)
Եբեկ զնոսա բեկումն մեծ ի գաբաւոն։ Ձայն պատերազմի, եւ բեկումն մեծ։ Բեկումն ի վերայ բեկման։ Ածից ես չարիս ի հիւսիսոյ, եւ բեկումն մեծ.եւ այլն։
Բերան յանդգնելոյ մերձ է ի բեկումն։ Բեկումն ամբարշտաց աղքատութիւն։ Բեկումն այնոցիկ ոյք գործեն զչարիս։ Բերան անզգամի՝ բեկումն է նմա։ Բժշկեսցէ տէր զբեկումն ժողովրդեան իւրոյ։ Կործանումն եւ բեկումն։ Մխիթարել զիս ի վերայ բեկման դստեր ազդի իմոյ։ Բեկումն եւ թշուառութիւն ի ճանապարհս նոցա։ Վա՜յ ի վերայ բեկման քո. զի ցաւագին են հարուածք քո։ Բեկմամբ մեծաւ բեկաւ։ Տեսանել ինձ զբեկումն ժողովրդեան իմոյ, եւ կամ զբեկումն սրբոյ քաղաքին Երուսաղեմի։ Չի՛ք բժշկութիւն բեկման քում. եւ այլն։
Ծանեաւ զբեկումն անձին իւրոյ. (Փարպ.։)
to break to pieces, to break.
περικλάω circumfringo Բեկոտել շուրջանակի կոտորել. քշտել, փշրել իսպառ. կոտըրտել.
byssus, muslin.
ԲԵՀԵԶ կամ ԲԵՀԷԶ. βύσσος byssus, linum exqusitissimum որ եւ ՎՈՒՇ. Կտաւ ազնիւ եւ բարակ. թելն նորա եւ մանեալն, որպէս եւ անկուածն, կամ սպաս եւ հանդերձ կազմեալ. նոյն բառ է գրեթէ յամենայն ազգս. (յն. եւ լտ. վ՛իսսօս, պի՛սսուս. արաբ. պիւզուզ, պէզզ. եբր. վուձ, զէզ, վատ, պատին. թ. ինճէ պէզ, պիւզպէնդ ).
Բեհէզ մանեալ, եւ մազ այծեաց։ Ի բեհեզոյ մանելոյ։ Կարմիր մանեալ, եւ բեհէզ։ Կարմրովն ներկելով, եւ բեհեզով։ Զապարօշսն ի բեհեզոյ, եւ զխոյրն ի բեհեզոյ (ասինքն բեհեզեայ, կամ բեհազեղէն)։ Եւ էր զարդարեալ (գաւիթն արքունի) բեհեզովք եւ կերպասովք ... ծիրանեօք եւ բեհեզովք։ Զբեհեզն, եւ զերկնագոյն։ Ածի ընդ մէջ քո բեհեզ։ Բեհեզ ընդ դիպակի գործեցաւ քեզ։ Ագանէր բեհեզս եւ ծիրանիս.եւ այլն։
Ծիրանեացն եւ բեհեզոցն թագաւորաց պատշաճ է առակն. (Կիւրղ. ղկ.։)
of byssus.
βύσσινος byssinus, ex bysso factus Կազմեալն ի բեհեզոյ, վշեղէն, կտաւի. ասի ի մեզ եւ պարզապէս՝ Ի բեհեզոյ. բարակ կտաւէ.
Զգեցոյց նմա պատմուճան բեհեզեայ. (Ծն. ՟Խ՟Ա. 42։)
Խոյր բեհեզեայ թագ կապեսցէ նմա. (՟Ա. Եզր. ՟Գ. 6։)
Կայր նափորտ մի բեհեզեայ ծալեալ. (Փարպ.։)
cf. Բեհեզեայ.
Արարին պատմուճանս բեհեզեղէնս։ Արասցես ապարօշս բեհեզեղէնս. (Ել. ՟Լ՟Թ. 25։ ՟Ի՟Ը. 3։)
Եւ Դաւիթ զգեցեալ էր պատմուճան բեհեզեղէն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Է. 27։)
fruitful, fecund.
Բառ ռմկ. պեխ. պըյըգ. որ է Ընչացք, կամ մազք արանց բուսեալ ընդ մէջ ընչաց եւ շրթանց.
Մոկացի Ներսէս, որոյ մականուն բեղլու (պըյըգլը) ասեն, զի մեծ էր բէղն. (Առաքել պտմ.։)
cf. Բեղմնաւոր.
Իբր արմատ Բեղուն բառիս, եւ ածանցելոյն ի նմանէ, յիշի ի Հին բռ. այսպէս.
Բեղուն, սերմ, կամ պտուղ. բեղն, բերք։
γόνιμος, εὕτοκος, εὕφορος fecundus, ferax, ferttilis Ունօղ զբեղուն, այսինքն զբերս, կամ զծնունդ բերրի. բարեբեր. բազմապտուղ. եւ Բազմածին. ծննդական.
to make fruitful, to fecundity, to produce.
γονοποιέω fetifico որ եւ ԲԵՂՄՆԱՒՈՐԵԼ. Բուսուցանել, բարեբեր առնել, պտղաբերել. ծնանել արդիւնս եւ զզաւակ. զաւակագործել.
Ի հովիտս առաքինութեան պտուղս հոգեւորս բեղնաւորէ. (Կլիմաք.։)
Փեսայն բեղնաւորէ որդիս ի հարսնէն զանազանս։ Աստուած զկինն՝ առնն օգնական ստեղծ, բեղնաւորել զափումն մանկանցն։ Զսէրն առ նա բեղնաւորէ։ Ի քնոյ մահիճսն բեղնաւորեցայ. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. իմ.։)
fecundity.
որ եւ ԲԵՂՄՆԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. Արգասաւորութիւն. քաջապտղութիւն. քաջածնութիւն.
Բեղնաւորութեամբ անդաստանացն եւ բուրաստանացն։ Առատաբար բեղնաւորութեամբ՝ կախեալս ունելով զյոլովութիւն պտղոցն. (Պիտ.։)
that beholds the altar or sanctuary;
clerk, clergyman.
βηματίζων qui rem divinam in suggestu vel sacrario agit Եկեղեցական կամ աշտիճանաւոր՝ որ կարէ մտանել ի դաս կամ մանաւանդ ի խորանն. կղերկոս, պաշտօնեայ. սարկաւագ. քահանայ.
oration or discourse delivered from the chancel, the pulpit or the tribunal.
Զոր օրինակ թագաւորաց է սովորութիւն առնել ի բեմասացութեան՝ որ առ բազմութիւնն. (Շ. ՟բ. պետ. ՟Ը։)
Ասի, օրհնեա՛ տէր, զի բեմասացութեան տեղի է. եւ աւարտեն զաղօթսն օրհնութեամբք. (Խոսր. պտրգ.։)
burden, load, weight;
cargo;
duty;
bale.
Կոտորեաց բեռն մի փայտի, եւ եդ զայն ի վերայ ուսոց իւրոց։ Որպէս բեռն ծանր ծանրացան ի վերայ իմ։ Ի բացարար ի բեռանց զթիկունս նորա։ Տեսանիցես զգրաստ ընկերի քոյ անկեալ ընդ բեռամբ։ Կախէին բեռն գրաստուց։ Անդ էր նաւն թափելոց զբեռինսն։ Մի՛ ոք իշխեսցէ մտանել բեռամբ յաւուր շաբաթու ընդ դրունսն Երուսաղէմի.եւ այլն։
Բեռն ի վերայ բեռին կապեցեր. (Մաշկ.։)
ԲԵՌՆ. որպէս Վաճառք, աղխամաղխք. ապրանք. մալ.
Կամ Պատուիրանք. օրէնք, հարկք. պարտիք.
Լուծ իմ քաղցր է, եւ բեռն իմ փոքրոգի։ Կապեն բեռինս ծանունս։ Բառնայք մարդկան բեռինս դժուարակիրս, եւ դուք մատամբ միով ի բեռինսն ոչ մերձենայք։ Իւրաքանչիւր ոք զիւր բեռն բառնալոց է.եւ այլն։
Զբեռն պարտեացս. բեռանցս մեղաց. մեղացս բեռամբք, եւ այլն. (Նար.։)
porter, bearer, labourer;
waggoner.
Ո՞վ ոք յերթալ մեր՝ բեռնաբարձս։ Զբեռնաբարձս պսակելով գրաստս. (Խոր. ՟Բ. 89։ ՟Գ. 62։)
Ամպոց ետ բեռնաբարձ լինել յորդահոս անձրեւացն սաստկութեան. (Կոչ. ՟Թ։)