large hood or cowl.
• «աբեղայի խոշոր գդակ, զոմփ». երկու անգամ ունի Լմբ. առ Լև. տպ. 1865, էջ 218 և 240. «Հագնիմ գիշտ, որպէս Հաղբատայ եպիսկոպոսն, և երկու թիզ կըն-գուղ վրացի սաքուլայով. Կատարե՞մք զպա-տարագն սաքուլայով»։-(ՆՀԲ երկրորդ վը-կայութեան մէջ սարքուլայ)։
sheet.
• = Յն, οάβανον «կտաւ, բաղնիսից դուրս ռաւու ժամանակ վրան չորացնելու շոր». որից փոխառեալ են նաև մլտ. sabanum, գոթ. saban, հբգ. saban, հսլ. savanū, ռուս. сaванъ «պատանք», սպան. sabana, հֆրանս. savène, վրաց. საბანი սաբանի «վերմակ», թուշ. saba «ծածկոց», նաև պրս. [arabic word] sāvna «նորածինը փաթթեու շոր?» (Հնդկաստանի պրս. [arabic word] saywān «հովա-նի անելու շոր, թէնթէ» (Իբն-ի Բատուտա, Գ. 415) ծագում է պրս. ❇❇sāyabān կամ ❇ sāyavān «հովանի» ձևից և կապ չունի նախորդի հետ)։-Յոյն բառը արևելեան ծագում ունի. հմմտ. արաբ. κϰ։ sabaniyya «սև մետաքսեայ սաւան՝ որ կա-նայք իրենց վրայ են առնում», [arabic word] asbān «նուրբ շոր՝ որ կանայք իրենց գլուխն են ծածևում». սրանք յառաջանում են. Saban գիւղաքաղաքի անունից՝ որ գտնւում t Բաղդադի մօտ (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 645-6, Boisacq 848)։-Հիւբշ. 377։
• ԳՒՌ.-Մշ. Ննխ. Ջղ. Սչ. Վն. սավան, Զթ. սավօն, սավոն «անկողնի տաւան», Մկ. սա-վան «անկողնի ծալքի ծածկոց՝ շալից», Խրբ. սավան «լայն պաստառ՝ որ կանայք իրենց վրայ են առնում», Երև. Ղրբ. «կնօահօո նու-իրած շորեղէնը». Սլմ. սավան «կնունքի սա-ւան», Հճ. սավօն «շալ», Սվեդ. սmվուն «ան-կողնի սաւան»։
quite false, untrue, lying.
• ՆՀԲ յն. σάφα «յայտնի, ակներև հաստատ» և φενδ կς «սուտ» բառերից է դնում, Տէրվ. Altarm. 6 և Նախալ. էջ 115 սուտ բառի *սփուտ նախաձևի հետ կրկնուած։ Հիւբշ. 377 կասկածով դնում է յն. σάϰα, σαφως և հյ. սուտ բառերից բարդուած։ Ուղիղ մեկնեց նախ Այտնե-ան, Քնն. քեր. էջ 310, որից անկախա-բար Աճառ. (անտիպ)։
fife.
• «մի տեսակ սրինգ կամ սու-լիչ». ունին միայն ՀՀԲ, ՋԲ և ԱԲ իսկ ՆՀԲ, հտ. Բ. էջ 1066 դնում է իբր գւռ. բառ. սա-ւառայ.-երկու անգամ սաֆարայ ձևով գտնում եմ գործածուած Վրդ. առ. 296-7։
• ԳՒՌ.-Խտջ. սավառա «սրինգ՝ որ սովո-րաբար արծիւի ոսկորից են շինում»։
urn, amphora, pot, pitcher, jug, jar.
• , ո հլ. «հեղուկների խեցեղէն ա-ման» ՍԳր. Եփր. դտ. էջ 331, համաբ. էջ 129։
• 2ՀԲ և Աւետիրեան, Քերակ. 1815. էջ 313 ըստ հին քերականների՝ սա է փոր։ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 160 պրս. ❇ sabū «սափոր» կամ շա-ֆուլ(?)։ ԳԴ պրս. սէպու։ ՆՀԲ «որպէս թէ փորով աման, լծ. և այլազգ. սէպու, շաֆուլ»։ Հիւնք. պրս. սէպու։ Յակո-բեան, Բիւզանդիոն л 743 պրս. սէպու-եբր. էսըբար, եթովպ. սաֆարա, մասի-ֆարի։ Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. [syriac word] zābūrā «մի տեսակ հողէ աման»։
sycophancy;
juggling tricks.
• ՆՀԲ մեննում է «նշանակ հմայից և թովչութեանց կամ վնասակարութեանց. ռեռևս որպէս յն. συϰοφαντία, որ և «զըր-պարտութիւն»։ ԱԲ մեկնում է «ձեռնա-ծուներու խաղերը, որ կը ձևացնեն թէ սուր կամ գչիր կը խոթեն մարմիննուն մէջ»։ Տէրվ. Altarm. 76 կարծում է «յն. περίαμμα, վզից կախուած յուռթուլունք» և մեկնում է սաք (=սանս. saǰǰ «կա-խել», լիթ. segti «կապել», թերևս նաև լտ. saga «կախարդութիւն»)+ փաթանք «շոր, քուրջ» (=հյ. փանդամ, զնդ. pai-ti-dāna «շորի կտոր, որ փարսիները աղօթքի ժամանակ իրենց բերնին են կապում»)։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ, էջ 1185 և 1406) «փխ. սաքարփաթանք, պրս. սիհրպազի, աճպարարի խաղ, ո-րով, օրինակի համար՝ մարմնոյն մէջ սուր մը խոթել կը ձևացնէ»։ ունի Եփր. թգ. «Սկսաւ սաքթաքել՝ ճշմար-տասոյզ բանիւք խօսել»։
black;
sad, gloomy;
ink;
negro;
black;
— փայտ, cf. Եբենոս.
• (ի, ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց վկայու-թիւնները յետին են) «սև» ՍԳր. Սեբեր. «թանաք, մելան» Փիլ. իմաստ. որիզ սևա-նալ Երգ. ա. 5. սևակ «թանաք» Երեմ. լզ. 18. սևագործ Եզն. 155. սևագունդ Ագաթ. սևադեղ Սեբեր. սևազգած Ոսկ. ես. սևա-ներկ Վեցօր. և առանց սղման՝ սեաւական Ոսկ. փիլիպ. յետնաբար ռմկ. սև Վրք. հց. Վրդն. երգ. Բրս. մրկ. որից կիսասև, քաջա-սև Խոր. աշխ.-նոր բառեր են սևահեր, սևաչեայ, սևայօն, սևամորթ, սևահող, սևա-հոգի, սևաւոր ևն։
• -Պարթև. *siyāv «սև» ձևից փոխառեալ. սրա մայրն է հպրս. *siyāva=զնդ. ❇ syava-«սև», որ պահուած է միայն յատուկ անունների մէջ. հմմտ. սանս. [other alphabet] cyāvá «թուխ, սևաթոյր», օսս. sau «սև», և փո-խառութեամբ՝ մանդ. [hebrew word] syāvε «սև» (ZDMG 33, 147)։ Այս *siyāv ձևի հետ կար նաև պհլ. *sāv հոմանիշ ձևը (հմմտ. սոգդ. šaw «սև», վախի šu, սանգլ. šói «սև» Horn § 761), որից փոխառեալ են վրաց. მავი շավի «սև», ինգիլ. მავ շավ «սև» և հյ. *շաւ (պահուած միայն Շաւարշ, Շաւասպ յատուկ անունների մէջ)։ Աւելի յետոյ երևու ձևերն էլ գործածութիւնից ընկնելով՝ փոխա-նակուեցան պհլ. 1 sivāk և siyāh ձևերով, որոնց յաջորդներն են պրս. օ [arabic word] siyāh, սեմն. sūah, քրդ. բելուճ. siyāh, զա-զա siá «սև» ևն։ Բայց *siyav ձևը շարու-նակւում էր անշուշտ Պարթևականում, որից էլ անցաւ հայերէնին (ըստ Meillet REA 3, 6), որովհետև, ինչպէս այժմ հաստա-տուած է, հայերէնի իրանական փոխառու-թիւնները պարթևական են և ո՛չ պարսևա-կան։-Իրանեան բառի նախնականն է հնխ. *k'lēuá-, որ ծագում է պարզական k'ei-ար-մատից՝ «մութ կամ մուգ գոյնով». սրանից ղանազան աճականներով յառաջանում են 1) ր աճականով՝ միռլ. ciar «մութ», հհիւս hā̄rr, անգսք. hār «ծերութիւնից գորշ ևամ սպիտակ գոյն ստացած», հբգ. her «պա-տուաւոր (տարիքի մեծութեան պատճառով, իբրև ախսախկալ)», գերմ. Herr «տէր, պա-րոն», herrschen «իշխել» (Kluge 208-9, 215-6),-2) m աճականով՝ տանս. cvam». «սև», լիթ. sēmas «մոխրագոյն» լտ. sīmex «մլուկ» (իբր «թխատեսիլ»), հյ. ն-սեմ (տե՛ս այս բառը).-3) n աճականով՝ հսլ. sini, ռուս. cиniи, cnne, սերբ. sinǰi, չեխ. siny «կապոյտ».-և 4) վերջապէս v աճականով՝ սանս. çyāvá-«թուխ», հսլ. sivū «մութ մոխ-րագոյն», սերբ. Տīv «գորշագոյն», լիթ. šῦ-vas «ճերմակ ձի», չեխ. sivy, սլով. siy. ռուս. cивыи, հին պրուս. sуwan «գորշ», որոնց պատկանում են նաև իրան. *siyāv և հյ. սեաւ (Pokorny 1, 361, Walde 107, Boisacq 156 Trautmann 306)։ «Սև» բառի նման մի շատ հասարակ բառի փոխառեալ լինելը իրանեանից՝ մեկնւում է (բացի այն՝ որ բո-ւոր գլխաւոր գոյները փոխառեալ են իրա-նեանից, ինչ. կարմիր, կապոյտ, սպիտակ,-գոյն, երանգ) նաև թաբուով։ Արդի բերբե-րական լեզուների մէջ ընդհանրապէս խու-սափում են արտասանել «սև» բառը և ամէն մի գաւառ ունի առանձին մի ձև՝ արտայայ-տելու համար այս իմաստը։ Դրա համար է որ հնդևրոպական լեզուների մէջ չկայ «սև իմաստով ընդհանուր բառ։ Հին է սանս. krsná-= հպրուս. kirsnan=հսլ. črunū «սև». բաւզ այս խմբից դուրս՝ ուրիշ լեզունեռև մէջ չի գտնւում (Meillet BSL Л 84, էջ 45-46)։-Հիւբշ. 489։
• Klaproth, Asia pol. էջ 105 պոս. siyāh բառի հետ, իսկ Mémoires 1, 432 նաև սանս. chiama, օսս. saw։ ԳԴ պրս. սիեահ «սեաւ»։ ՆՀԲ վրաց. շա՛վի, սի-ա՛վի, թրք. սիյահ, սիյէհ։ Peterm. 21 34 սանս. cyāma, պրս. siyāh։ Win-disch. 19 սանս. çyāva, çyāma, յն. ϰυανεος «մութ կապոյտ, թուխ»։ Böt-tich. ZDMG 1850, 361, Arica 82, 374 սանս. çyā̄va, զնդ. syāva, օսս. sau յն. μανεος, լակոն. ϰούαμα «սև»։ Սրանց համեմատ են նաև Lag. Urgesch. 773, Müller SWAW 38, 576, Justi, Zendsp. 305 ևն։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 91, 182-3 աւելացնում է սրանց կպդովկ. čivo, čino «մութ կապոյտ, սև»։ Bugge KZ 32, 67 հնդ. çyava-, լիթ. šyvas «ճեր-մակ ձի», հին պրուս. sуwan «գորշ», հսլ. sivu «գորշ» ևն ձևերի հետ՝ իբր բնիկ հայ, բայց աւելի ուզում է կցել սանս. eyāmá-ձևին, Հիւնք. պրս. սիե-ահ և արար. էսվէտ, սէվաթ։ Հիւբշ. KZ 23, 402, Arm. Stud. § 248 և Arm.
• Gram. 489 շարունակ տատանում է փո-խառեալ կամ բնիկ դնելու մէջ. բայց վերջինի մէջ տուած պատճառաբանու-թիւնները այնպէս են, որ աւելի փո-խառեալ լինելն են հաստատում։ Էս-զէթ, Արրտ. 1915, 498 արաբ. ❇ savda' կամ պրս. ❇ siyāh «սև»։
• ԳՒՌ.-Ոչ. սև, սեվ, Ալշ. Հճ. Մշ. Սլմ. Վն. սեվ (սեռ. Վն. սիվու), Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. սէվ, Ասլ. սէ՛վ, Ղրբ. սըէվ, Զթ. Հմշ. Մկ. Մրղ. Սվեդ. Տիգ. Տփ. սիվ։ Նոր բառեր են սեա-գլուխ, սևագնտիկ, սևաշոր, սևատաւար, սև-ուզք, սևջրկիլ ևն ևն։
• ՓՈԽ.-Յն. ἕαβαρτοιάσταλοι իբր հյ. սևոր-դի ձևից փոխառեալ՝ տե՛ս Որդի բառի տակ։-Հայերէնից է նաև sev «էսրար, ծխե-լու ափիոն, հաշիշ», որ շատ գործածական t Պօլսի տաճիկ բանտարկեալների ծածկա-լեզուի մէջ (տե՛ս Թէոդիկի Ամէնուն տարե-ցոյցը, 1920, էջ 221)։
melon;
շերտ —ի, slice of -;
— մշկահոտ, musk-melon.
• ՆՀԲ յն. σιϰνος, Pictet 1, 311 յն. հiϰς οιxiα. որ դնում է սանս. sič արմատից։ Հիւնք. սոխ բառից։ Patru-bány ՀԱ 1908, 153 հմմտ. սոխ, իսկ էջ 246 հնխ. k'ela-«պառկիլ» արմատից։ Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [syriac word] sīxā «artemisia» եբր. [hebrew word] sīxa «անապատային մի թուփ», ասուր. sahu «աճիլ»։ ❇.︎ ---
dressed leather, morocco, cordwain.
• Աճառ. ՀԱ 1908, 121 համարում է թաթարական ծագումով բառ. հմմտ. մանչու թթր. suko «կաշի» (ուրիշ է պրս. [arabic word] č̌akī «սեկ»)։ Patrubány ՀԱ 1908, էջ 213 հնխ. k'ei «պառկիլ» ար-մատից։ Յիշատակելի են նաև սանս. çik-«կապ, ցանց», լիթ. sikšna «ռա-րակ կաշի», յն. ϰισσηρις «արջառաջիլ», որոնք միասին հանւում են հնխ. k'īq-«փոկ, կաշի» բառից (Pokorny 1, 451)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. սէկ «այծի կաշի», Այշ. Հճ. Մշ. սեգ. Ռ. սէգ «կօշիկի երեսի կաշին», Սեբ. սէգ «կաշի, սախտիյան», Եւդ. սէգ «մո-մապատ շոր, որի վրայ շռհողն են դնում», Խրբ. սէք՝ «ամանի բերանը ծածկելու կա-շեայ կափարիչ, սերեկ»,-նոր բառեր են նեկել «այծի կաշիով պատել», սեկեմուկ (հմմտ. կաշաթև, մաշկաթև) «չղջիկ»։
secundicerus.
• «երկրորդ կարգի պաշ-տօնեայ» (առաջինը կոչուած պռիմիկուռ)։ մէկ անգամ ունի Յայսմ. հոկտ. 7. «էր սուր-բըն Սարգիս պատուեալ պռիմիկուռ դասուց
table, board;
meal, food, table;
altar;
banker's counter;
աւագ —, grand, high altar;
— գրելոյ, writing-table;
— խոհակերոցի, kitchen-table;
dresser;
— մարմարեայ, marble-table;
— գործոյ, work-table;
սփռոց —ոյ, table-cloth;
անօթք, սպասք —ոյ, plates and dishes;
պատառաքաղ, դանակ, դրգալ —ոյ, table-fork, table-knife, table-spoon;
զրոյցք ի —ի, table-talk;
— յարդարել, ուղղել, դնել, to lay out a table, to spread the table;
— ուղղել, to erect or place an altar or Communion-table;
բեզմել ի —, to sit down to table;
ծառայել —ոյ, to wait at table;
ի —ի լինել, to be at table;
ելանել ի —ոյ, to rise from table;
բառնալ զ—, to take away, to clear the table;
ծախք —ոյ, table-expenses;
cf. Կողապտեմ;
cf. Ճաշ;
cf. Պատիւ;
• ՆՀԲ պրս. ջիլան (իմա՛ [arabic word] slān «թագաւորական սեղան», որից են ար-ևել. թրք. [arabic word] šilan «սուլթանների և էմիրների սեղան, հասարակաց ճաշ», օրդ. šilan «խնջոյք, պատրաստուած սեղան, սեղանի վրայ դրուած բաժին-ները»), եբր. շօլխան։ La Croze (առ
• Lag. Urgesch. 827, Gesam. Abhd. 18) եբր. [hebrew word] šulxān «սեղան», որ մեր-ժում է Հիւբշ. 316։ Հիւնք. պրս. շիյլան։ Ալիշան, Հին հաւ. 434 լտ. sella «թամբ, աթոռակ»։ Patrubány SA 1, 188 իռլ. clár «սեղան»։ Մառ. Teксть xIII, էջ 23 եբր. [hebrew word] sulxān ձևի հետ. հայը ծառում է selqan ձևիռ։
• ԳՒՌ.-Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. սեղան, Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Պլ. Սեբ. սէղան, Ագլ. սէ՛ղmն, սէ՛ղան, Ասլ. սէղտ, Հճ. Հմշ. սէղօն, Զթ. սէղօն, սէղոն, որոնք նշանակում են «սեղան». իսկ Սվեռ. սիղուն «կերակրի սալա», Ննխ. սէղանք «սե-ղանատամ», Տփ. սուրփ-սիղան «մեռելի քառասունք և այդ առթիւ տրուած ճաշ»։ Նոր բառեր են սեղանատախտակ, սեղանահաց, սեղնակ։
• ՓՈԽ.-Գնչ. salan կամ selan «սեղան»։ Տառադարձութեամբ մտած է Ս. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ. Սեղան քի ժի մը տի (Գտի բագին մի). Գծ. ժէ. 23.-Սէղանան թալան տրքի՞ (Զսեղա՞ն կողոպտես). Հռովմ. բ. 22։-Պատահակսն նմանութիւն ունին աբազ. sexan, կաբ. sexan, սվան. sayn, շապս. saxane «պնակ», որոնք ծագում են արաբ. [arabic word] šahn «սան» բառի թրքացած sahan «սկաւառակ» ձևից։
fornicator, whorekeeper;
suitor, gallant, sweet-heart, admirer.
• , ի-ա հլ. «շնացող մարդ, կնոջ ա-պօրինի սիրականը» Եզեկ. ժզ. 33, 34. Կոչ. 98. Խոր. Փիլ. որից սեղեխաբար Խոր. Կղ-նկտ. սեղեխասպանութիւն Պիտ. բազմա-սեղեխ Եփր. յես. էջ 302. գրուած է նաև նեղեղ, սիղեխ, սիղեղ Վրք. հց. ա. 82, 83, նիղիխ, սիղիղ, որոնցից նոր գրականը ըն-դունել է միայն սեղեխ ձևը։
close, dense, compact, firm, strait, narrow, compressed, confined.
• Տէրվ. Altarm. 100 սեռն և սերտ բա-ռերի հետ՝ սանս. sara «ամրութիւն»։ Նոյն, Նախալ. 128 վերջաձայն մ հա-մարում է մասնիկ։ Հիւնք. սաղմն բա-ռից։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, 934-5 թրք. səγ-maq «պարփակուիլ, ամփոփուիլ, տեղաւորուիլ»։
• ԳՒՌ.-Մշ. սէղմել, Զթ. սէղմիլ, Տփ. սիղ-միլ, Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. սըխմէլ, Ասլ. սըխմէլ, Ագլ. Սվեդ. սխմիլ, Հմշ. սրխ-մուշ, Ակն. Ատ. զխմէլ, Խրբ. զըխմիլ, և շրջուած ձևով՝ Արբ. ղոմէլ. նշանակում են «սեղմել, ճնշել». այս ձևերը ազդուած են թրք. [arabic word] səq-maq «սեղմել» հոմանիշից և անկանոն կերպով վերածած են ե>ը և ղ>խ. տե՛ս Աճառ. MSL 10, 324 և Բազմ. 1897. 260։ Նոր բառեր են սխմուիլ, սխմուն, սխմոտել, սխմռտկել։
• «մի տեսակ ծանր հիւանդութիւն, հալևմաշ կամ բարակցաւ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ ունի Մխ. բժշ. էջ 4. «Իսկ այն ազգ ջերմն, որ պատճառն չոր և ռենա անռամունքն լինին, հոռոմն լխթկօն ասէ, և տաճիկն դեկ, որ թարգմանի հալևմաշ. և այլ ոմանք սեղմ ասեն. և Հայք բարակ ա-չի
• Շփոթելով հյ. սեղմ բառի հետ՝ սոյն բառի վրայ ոչ ոք ուշադրութիւն չէր դարձրած։ Seidel, Մխ. հեր. § 29a մեկ-նում է վերի ձևով, բայց միևնոյն ժա-մանակ յիշում է արաբ. ❇ sahm «նիհար»։ Անշուշտ ուղիղ է միայն ա-ռաջինը՝ ղ ձայնի պատճառով, որ է արաբ. [arabic word] (և ո՛չ օ), առանց որի հյ. սեղմ բառի հետ շփոթութիւն չպիտի յառաջանար։
cf. Սեմիար.
• «սղագիր, սղագրող արագա-գիր քարտուղար» Եւս. պտմ. զ. 23, էջ 468։
• = Յն. σημειογράφος հոմանիշից, որ կազ-մուած է σημεῖον «նշան» և γράρω «գրել» բա-ռերից։ Յոյն բառի առաջին մասը տառա-դարձուած, երկրորդ մասը թարգմանուած է հյ. գիր, ճիշտ ինչպէս վրաց. სიმიათა-ϑნე-რალი սիմիաթա-մծերալի «արժանայիշա-տակ բաների գրող, nисатель достопри-мeчaтельносcтeиl» (Չուբինով 1174)։-Հիւբշ. 378։
• ՆՀԲ սեմիարի հետ յն. սիմա, սիմի՛օն նշան բառից։ Ուղիղ մեկնեց Brockel-mann, Ուս. փոխ. բառից, էջ 106։
tachygrapher.
• «սղագրող արագագիր քարտու-ղար». մէկ անգամ ունի Բուզ. էջ 89։
• ՆՀԲ սեմագիր բառի հետ յն. սիմա, սիմի՛օն «նշան»։ Վերի ձևով մեկնեղ Gelzer Anfánge ver arm. Kirche IIl ծան.։ Նոյնը նաև Brockelmann, Ուս. փոխ. բառից, էջ 1Ա6։
cf. Խոստուկ.
• ՆՀԲ ռնում է իբր անստոյգ բառ։ ՋԲ և ԱԲ չունին։ Brosset համարում է «dy-sentérie», որով անշուշտ կապում է փոր բառի հետ, ինչպէս որ Վենետ-կեան հրատարակիչն էլ սրբագրում է «ախտս իմն փորի» փխ. ախտ սեմփո-րի։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Հյ. նոր բառերի հին մատ. Բ. 15-16։
chancellor.
• = Յն. συγϰελλος «եպիսկոպոսական կամ աբբայական ձեռնասուն, կրօնական տե-սուչ» (Sophocles 1020), որից նաև լտ. sуn-cellus. ըստ այսմ հայերէնի մէջ ուղիղ ձևն է սինգելոս (ν տառի յետին ի աոտասանաւ-թեամբ), ինչպէս ունի Ուռհայեցին. տառերի շփոթութեամբ ձևացած է սենգելոս (ե փխ. ի), իսկ սիւնկեղոս հին գիտական տառա-դարձութիւնն է, որ չկայ տպագրեալում։ Յոյն բառը ծագում է σνν-մասնիկով ϰἐλλα «խուց» բառից և նշանակում է բուն «խցակից»։-Հիւբշ. էջ 378։
peak, point, summit of a rock, steep rock;
peg, wedge;
steep, cragged, a-peak, precipitous.
• Klaproth, As. pol. 104 պրս. [arabic word] čōb «ցուպ, գաւազան»։ ՆՀԲ (բևեռ բառի տակ) լծ. թրք. čivi «գամ»։ Lag. Urgesch. 1056, Btrg. bktr. Lex. 18 զնդ. safa «եղջիւր, սմբակ»։ Հիւնք. սևեռ բառից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 300 նոյն ընդ շեպ։
• ԳՒՌ.-Երև. Շմ. սէպ, Մշ. շեպ, Գոր. Ղրբ. սէպ, սըպ «երիթ, ատամ», Ագլ. սիպ «գամ».-նոր բառեր են սեպաւոր «սուր ծայրը դուրս ելած (ժայռ)», սեպռիկ «առջևի ատամները ընկած», սեպել «խոթել, մէջը խրել»։
peer, noble, gentleman, patrician, esquire;
Sebooh (name of mount in Armenia);
— զատք, the highest nobility;
— գունդն ազատաց, knighthood, chivalry, squirehood.
• , ի-ա հլ. (կայ և սեռ. սեպու-հեաց) «ասպետ, ազնուականութեան մի աստիճան» Եղիշ. Փարպ. Լաստ. (Հին բռ. մեկնում է «հարկևոր, մեծարգոյ», նոր գրա-կանում «գլխաւոր, առաջնակարգ» (օր. սե-պուհ պարտականութիւն). որից սեպհական (նաև գրուած սեփական, սեփհական) ռա-ռանձնական, իւրական, իրեն պատկանած, տէր եղած» ՍԳր. Աթագ. Ոսկ. մ. բ. 20։ սեպհականեալ Եզն. էջ 8. սեպհականութիւն Կոչ. Սեբեր. սեպհականագոյն Փարպ. սեպ-հականատէր (նոր բառ). հնագոյն ձևն է *սեպուրհ, ինչպէս ցոյց է տալիս վրաց. սազեպուրո փոխառեալ ձևը (տե՛ս տակը)։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. զնդ. ❇. ❇ ︎vīsō-puϑra«(իշխանական) տան որդի», հիւս. արևմ. պհլ. vispuhr, մա-նիք. պհլ. [hebrew word] vispuhr(), ︎︎) «իշխան» (Salemann ЗAH 8, 75), հր. արևմտ. պհլ. vis pus «իշխան», սոգդ. višpus «ժառանգ», որի թարգմանութիւնն է արամ. bəne baitā [hebrew word] «որդիք տան» (որ է «աւագանին, արքայական իշխաններ»)։ Հայերէնը ենթա-դրում է իրան. *visya-puϑra, որի մէջ բար-դութեան իբր առաջին եզը դրուած է գոյա-կանի տեղ ածականը, որից *վսեապուրհ> *վսեպուհ և վ-ի անկումով՝ սեպուհ։
• ՆՀԲ նոյն է դնում հյ. սպայ կամ ըս-պահ, պրս. սիփահի բառերի հետ։ Էմին, ռուս. թրգմ. Ասող. էջ 254 (արտ. Иe-тор. М.Хорен. 1893, 303) սպահ բա-ռի հետ հանում է ասպ «ձի» բառից։ Müller SWAW 42, 256 պահլ. [arabic word] šahputr «արքայորդի»։ Տէրվ. Altarm. 98 սեպհական բառը սրանից բաժանե-լով՝ մեկնում է դերանուանական *sabha արմատից, իբր յն. σφεῖς, σգός, հպրուս. subha, suba «ինքն, իւրեան», գոթ. silba «ինքն» ևն։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ առաջին անգամ Մառ ЗВО 5, 288-9 (թրգմ. ՀԱ 1892, 165), որ հա-մարում է զնդ. vīsō-puϑra «տան որդի» ձևից կրճատուած։ (Նոյնը Ադոնց, Aрм. въ ən. Юст. 401)։ Մերժում է Հիւբշ, ZDMG 46, 327-8, թրգմ. ՀԱ 1892,
• aš5, ընդունում է Ած. Խաչատրեան, Լումայ 1896 Ա. էջ 294։ Հիւնք. էջ 282 նեպուհ=պրս. իսբէհ, սեպհական<սեպ բառից, իսկ էջ 344 սեպուհ =պրս. շա-պուր «արքայորդի»։ Մառ ЗВО 11 165-170 պնդում է ընդդէմ Հիւբըշ-մանի, իբր կռուան առնելով վրաց. საზეβურო սազեպուրո բառը, որ երևան է հանում հնագոյն հյ. *սեպուրի և աւելի է մօտեցնում զնդ. vīsō-puϑra ձևին= պհլ. vis-pūhrak։-Գ. Փառնակ, Անահիտ 1907, 21 Սեբէոսի մէջ գտնե-լով ի սեպհական գնդին կողմանսն՝ դրուած իբրև Վասպուրական, այս եր-կու բառերն էլ դնում է=զնդ. vīsō-pu-ϑra> *վսպուհր >*սպուհր>*սպուհ= սեպուհ։ Salemann, Manich. Stud AAН 8 (1908), էջ 75 մանիք. պհլ. vīspuhr ձևի հետ։ Marquart ՀԱ 1911, 541-2 բուն ձևը դնում է *սեփուն, թրգմ. վրաց. սեփեծուլի ձևից. -ուե, իգ. -ուհի՝ ծագում է հպրս. puthra «որ-ռի» բառից։ Meillet MSL 17, 248 հա-մարում է իրանական փոխառութիւն. բառի երկրորդ մասը հիւս. պհլ. puhr (=puϑra) «որդի» բառն է. անծանօթ է նե-, որ կապ չունի vis-«տուն» բառի հետ։ Վերի ձևով պատճառաբանեց ու մեկնեց վերջին անգամ Benveniste ՀԱ 1927, 762 և REA, 9 (1929), էջ 9։ Lidén, Göteborgs högskolas arsskriit 1933, Jջ 52-54 ալբան. ϑep «տեպ ժայռ» բառի հետ, իբր հնխ. k'epoo--
• ՓՈԽ.-Ըստ Մառ՝ ЗВО 5, 289 և 11, 166-170, Иnnoл. 64 Qизioлorтъ 1904 էջ xxxTI հայերէնից են փոխառեալ վրաց. სეუე սեփե (ռմկ. նեփե, մեփե) «թագաւոր» (որից სეუეცული սեփեցուլի «ազնուական»), Ֆემური զեպուրի «սեպուհ», საზეჭურო սա-ռեպուրո «սեպհական». վերջինը գործա-ծուած է Օր. ժդ. 2, իզ. 18 և տառառառձու-թեամբ ձևացած է հյ. սեպուհ, սեպհական բառից, որ գործածուած է բնագրի համա-պատասխան տեղերը։ Ըստ այսմ վրացին նախապէս ունէր *სახეჭურო սասեպուրդ ձևը, որ յետին մեկնիչները վրաց. Գეεური զեպուրի «երկնային հաց» ձևից համարելով՝ այսպէս են սրբագրել։
September.
• = Յն. σεπτέμλριος, որ փոխառեալ է լտ. september ձևից. նշանակում է բուն «եօթ-ներորդ ամիս» և ծագում է լտ. septem «եօ-թը» թուականից. (հին հռովմէական տարին սկսում էր մարտից և սեպտեմբերը լինում է եօթներորդ ամիսը). մտած է բազմաթիւ լեզուների մէջ, ինչ. ֆրանտ. septembre, ռ. ceнтябрь ևն։ Ամսանունները, որովհետև ա-ւանդուած են Ե դարից, պէտք է փոխառեալ լինին յունարէնից և ո՛չ թէ լատիներէնից։ Ըստ ձևի յունուար, փետրուար, մարտ, ապ-րիլ, մայիս, յունիս և օգոստոս թե՛ յն. և թէ լտ. նոյն են, այնպէս որ չեն կարող նպաս-տել ծագումը որոշելու յուլիս (յն. ἰούλις) և նոլեմբեր (νοέμβριος, november) յունաձև են, իսկ սեպտեմբեր, հոկտեմբեր և դեկտեմ-րեր լատինաձև (յն. վերջաւորութիւնն է -βριος, լտ.-ber). նոյեմբեր ամսանունը ա-ռաջին կէսում յունաձև է, երկրորդ կէսում լատինաձև։ Այս բոլորը ի նկատի առնելով՝ պէտք է եզրակացնել թէ ամսանունները նա-խապէս ունէին յունական ձև, աւելի յետօյ վերածուեցին լատինականի. հմմտ. յատ-կապէս փետրուար, որ Ե դարում ունէր փեբ-րուարիոս ձևը, շատ յետոյ դարձաւ փետ-րուար։-Հիւբշ. 367։
• ԳՒՌ.-Գործածւում է սեկտեմբեր (Շմ. սէկտէնբէր) ձևով, որի մէջ կ յառաջացած է նոկտեմբեր և դեկտեմբեր բառերի ազդեցու-թեամբ. այսպէս են նաև վրաց. սեկտեմբերի, թուշ. սեկտեմբեր։
kind, species, race, generation;
nature, complexion;
*height;
gender;
— եւ տեսակ, the genus and the species;
մարդկային —, mankind;
հայկական —, the Armenian nation.
• , ի հլ. «ազգ, ցեղ, տոհմ» Փիլ. Շար. Մագ. Յայտ. իբ. 16. «ըստ տրամաբանից՝ առաջինն ի հինգ ընդհանրից» Պորփ. Արիստ. ստորոգ. «ըստ քերականաց՝ անունների ա-րական, իգական կամ չեզոք լինելը և բայերի ներգործական, կրաւորական կամ չեզոք լի-նելը» Թր. քեր. որից սեռական, սեռային, նեռաբար, սեռակոտոր, սեռանալ, եռասեռե-ան, կիսասեռ, յոգնասեռ ևն, բոլորն էլ յե-տին։
• ՓՈԽ.-Ըստ Փառնակ, Անահիտ 1906, էջ 238 սեռ ձևից է փոխառեալ ալբան. siri բսեր. տեսակ»։
axle, axis, pivot.
• «զուտ, անխառն, պարզ, մաքուր» Ոսկ. գղ. և մտթ. Սեբեր. Փիլ. որից սեռնու-թիւն «յստակութիւն» Սեբեր. Ոսկ. մտթ. դ Ասող. -նշանակում է նաև «սերտ, հոծ, խիտ, պինդ», որից ունինք սեռնիլ «լցուիլ, խտա-նալ» Սեբ. իդ. էջ 79 (Լցեալ սեռնեցան վայր-քըն բուսով դալարոյ), սեռել «պնդացնել, ամրացնել» Դամասկ.։
clean, pure, clear, limpid;
sincere, true, simple.
• «զուտ, անխառն, պարզ, մաքուր» Ոսկ. գղ. և մտթ. Սեբեր. Փիլ. որից սեռնու-թիւն «յստակութիւն» Սեբեր. Ոսկ. մտթ. դ Ասող. -նշանակում է նաև «սերտ, հոծ, խիտ, պինդ», որից ունինք սեռնիլ «լցուիլ, խտա-նալ» Սեբ. իդ. էջ 79 (Լցեալ սեռնեցան վայր-քըն բուսով դալարոյ), սեռել «պնդացնել, ամրացնել» Դամասկ.։
kind, race, species;
sex;
cream;
— գինեմրրոյ, cream of tartar;
gender;
գեղեցիկ —, the fair sex, womankind;
գալ ի ծնունդեւ ի —, to increase and multiply.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ke'r-«աճիլ, ա-ճեցնել, սնուցանել» արմատից. ժառանգներն են՝ լտ. čreo «ստեղծել, գոյացնել, յառաջ բերել, արտադրել, զաւակ կամ ձագ սերել», cresco «ծնիլ, աճիլ, զարգանալ», cerus «ա-րարիչ», Ceres «երկրագործութեան աստաւա-ծուհին», procerus «երկար, մեծ, բարձր, աճած», creber «խիտ աճած, թաւ, լաճախա-կի», օսկ. caria «հաց», յն. ատտ. ϰόρος «տղայ, երիտասարդ», յետնաբար «ընձիւղ, մատաղ ոստ», ϰορεσω «յագեցնել», հոմեր. յոն. ϰοῦρος, դոր. ϰῶეος, ատտ. ϰὸρη «աղ-ջիկ, երիտասարդուհի», ϰλωρ (<*k'êror) «որդի, սերունդ», լիթ. šeriu, šērti «սնուցա-նել», paš̌aras «կեր», šermens, šermenys «մեռեւահառ» (Walde 200, Boisacq 433, 497, Ernout-Meillet 223, Pokorny 1, 408)։
• ՆՀԲ նոյն ընդ սեռ. Windisch. 20 լտ։ sero «սերմանել»։ Տէրվ. Altarm. 91 սաղմ, սերմն, զարմ ևն ձևերի հետ՝ յն γλόη «դալարիք», լիթ. zelti «աճիլ, կանաչիլ», želmn «թարմ դալարիք», զնդ. zarəmaya «կանաչ», իսկ էջ 99 սանս. sar «սուրալ, վազել» արմատի հետ, որից նաև հյ. սուրալ, սողալ ևն։
• Հիւնք. լատ. sero։ Bugge KZ 32, 64 սեր, սեռ և սերմն դնում է հնխ. spér-si, spéros ձևից. հմմտ. յն. σπὲρμα։ Ու-ռիղ մեկնութիւնը մտածեց նախ Pat-rubány SA 1, 216, որ բառս կասկա-ծով կցեց լտ. creo ձևին։ Նոյնը հաստա-տում է մի առանձին մենագրութեան մէջ Osthoff, Etymol. Parerga էջ 1-71, յատկապէս էջ 6 և 33, նաև Schef-telowitz BВ 28, 283, Meillet Esquis se 108։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծան. 16 ահլ. զերհունդ=հյ. սերունդ։ Սա-դրզեան ՀԱ 1909, 336 սումեր. sar «սե-րունդ, աճիլ»։ Karst, Յուշարձան 400 ատուր. zēru «սերմ, ցանք», zaru «սեռ, սերունդ», 407 սումեր. sar «սերունդ»։
• ԳԴ պրս. ❇ ❇sar-šīr «սեր» (բուն նշ. «գլուխ կաթի»)։ ՆՀԲ սրա հետ նաև լտ. serum «շիճուկ»։ Տէրվ. Altarm. 99 սանս. sā̄ra «թթու սեր, սեր»։ Հիւնք. պրս. šir «կաթ» և sar-i-šīr «րեռ». Գաբրիէլեան, Բազմ. 1908, 501 նոյն ընդ. հյ. կեղ «վէրք», լտ. cera «մոմ»։ Pictet բ. տպ. Բ. էջ 39 սանս. sara «սեր» կամ kšira, պրս. ❇ šir «կաթ»։
• ԳՒՌ.-Այ». Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. սեր. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Ննխ. Շմ. Սեբ. սէր, Ասլ. սէրիւնց, սէրիւսգ. Ագլ. (այժմ. անգոր-ծածական). Հմշ. Մկ. Սվեդ. Տփ. սիր (իսկ Ղրբ. ի՛րէս և Ագլ. կխցի՛րիս՝ իբր «կաթի երես». միւսները թրք. ղայմաղ, խայմախ). նոր բառեր են սերակալել, սերակեր, սերո-տուիլ, սերոց, սերուց։
cf. Սեկ;
leather-lid, leather-cover.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «սեկ, կաշի» Լծ. նիւս. որից ներեկել «ամանի բերանը կաշիով պատելով կապել» Թուոց ժթ. 15. Ոսկ. ա. տիմ. էջ 114։
• ՆՀԲ լծ. յն. σειράω, σειρεύω «կապել»։ Հիւնք. թրք. սարղը «ծածկոց»? Աբեղե-ան, Հայոց լեզ. տեսութ. էջ 211 սեր+ եկ (գալ բայից), իբր սերեկ «սեր գալը, երեսը սեր բռնելը». սակայն այս նշա-նակութիւնը այլուստ ծանօթ չէ և սե-րեկ միայն խնոցու կամ կաթնամանի կաշէայ կափարիչը չէ, այլ ամէն տե-սակ ամանի. հմմտ. Թուոց ժթ. 15 «Ա. մենայն աման բաց, որ ոչ իցէ խփեալ կամ սերեկեալ, պիղծ լիցի»։
today, this very day;
— եւ վաղիւ, զ— եւ զվաղիւ, today and tomorrow.
• «այսօր» Երզն. քեր. Տիմոթ. կուզ. 77, 194. Իրեն. ցոյցք (գրուած մերկ. այսպէս են ուղղում Անդրիկեան, Բաղմ. 1911, 43 և Ակինեան ՀԱ 1911, 307). որից սերկէան «այսօրուայ» Պիտ. Մագ. ճշ. Սհկ. կթ. արմ. սերկածին «այսօրածին» Թէօդ. խչ. Անյ. էջ 496. սերկս «այժմ, հիմայ, արդ» Տիմոթ. կուզ, էջ 52։
• «այվա» Ագաթ. Խոր. աշխ. Վստկ. 41 (ունի սերկիւիլ), Մխ. բժշ. որից սերկևլի «սերկևիլի ծառ» Մխ. առակ. գըր-ուած է սրկևիլ Մծբ. 189։ Հին գաւառական ձև է սորովիլ, որ երկու անգամ ունի Խոր. աշխ. հրտր. Սուքրեանի, էջ 35, որի դէմ Վե-նետ. 1865, էջ 610 գտնում ենք սերկեւիլ։-
• Պատկ. հրտր. Խոր. աշխ. 1877, էջ 52 արաբ. և պհլ. ձևերի հետ։ Հիւնօ. արաբ. սէֆէրճէլ-ից։ ՀԲուս. § 2738 արաբերէնը դնում է հայերէնից փոխա-ռեալ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. սէրկէվիլ, Ալշ. Մշ. սէր-գէվիլք, Երև. սրգէ՛վիլ, Նորք (և Երևանի այլ գիւղեր) սերկէֆիլ, Շմ. սիրկէվիլ, Մկ. սըր-կըվիլ, Ագլ. սըրկի՛վիլ, սըրկէ՛վիլ, սըրկվի՛լ, Վն. սիրկիվիլ, սիկիվիլ, Ջղ. սարկիվիլ, Սլմ. նէվկէլիւ, սէվկէլիւկ, Ղրբ. սըվգէ՛լուկ, սըվ-կ'է՛լուկ, սըլկըհէ՛վիւլ, Գոր. սըլկըհէ՛վիլ, Զթ. նինգիվիլ, Հճ. սիվուգmլիյ։
large, great, voluminous;
thick, dense;
strong, lusty;
harsh, close;
— գունդ, բանակ, numerous, powerful army;
— ծանրութիւն, great weight.
• Klaproth, Asia pol. 99 հբգ. stor բա-ռի հետ։ ՆՀԲ յն. στιβαρός, στερεός, պրս. սիդէպր, իւսդիւար, սանս. սթա՛վառա։ Windisch. 20, Böttich. Arica 65, 54, Müller SWAW 38, 574, Justi, Zendsp. 299 սանս. զնդ. և պրս. ձևերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 114 սանս. սթա՛վարա, նթո ւրա, լտ. restaurare, գոթ. stlurjan ձևերի հետ՝ հնխ. stu, sti «ցցուիլ» արմատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 50-51 չի յիշում բառս, որից իմացւում է թէ իբր փոխառեալ է ընդունում։ Յայտնա-պէս փոխառեալ է համարում Horn, Grdr. 158, ծան. 2 (այսպէս և Թիրե-աքեան, Պատկ. աշխ. գր. 208 և Հիւնք.)։ Սակայն Հիւբշ. Arm. Gram. 493 առանց պատճառաբանութեան, ընդունելով հան-դերձ թէ հայ բառը բնիկ լինելու պա-րագային *ստուր կամ *ստևար ձևը պի-տի ունենար, ստուար համարում է բնիկ և ոչ փոխառեալ։ Scheftelovitz BВ 29, 2Ո սանս. sthura-կամ լիթ. stiprus «ուժեղ», հպրուս. po-stippan «բոլորո-վին» բառերի հետ համարում է բնիկ հայ։-Viggu Brondal, Mots scythes en nordique primitif (Kobenhavn 1928) աշխատութեան մէջ, սկիւթական և սար-մատական ցեղերի միջոցով փոխառիալ է համարում՝ իսլ. storr «մեծ, ուժեղ», ֆրիզ. stór, հանգլ. stór, հբգ. stur, հշվէդ. stur, ֆինն. suuri, լապ. šuք, վե-պս. sur, վոթյ. sur և դան. stor, որոնք բոլորն էլ նշանակում են «մեծ, խոշոր»։
• , ն հլ. (գրծ. ստգամբ) «որկոր. կերակրի ճանապարհը». մէկ անգամ միայն գրծ. ստգամբ ձևով ունի Նիւս. երգ. այս պատճառով ՆՀԲ և ՋԲ դնում են ուղ. ստիգն կամ ստուգն. իսկ ԱԲ դնում է միայն ստուգն, որ նոր գրականի էլ ընդունած ձևն է։ Տաթև. ձմ. ճէ գրում է կրկին ձևով՝ ստոք և ստոքս. «Ստոքսն, ընդ որ մտանէ կերակուրն ի ստա-ռօսն.. թէ լինի ինչ արգելումն կամ ցաւ ի տոքին՝ ընդ որ մտանէ կերակուրն»։
shadow;
shadow, figure, sign;
—ք, shade, manes, ghost, spectre, spirit;
սին —, vain shadow;
—ք մահու, shades of death;
the dark grave;
—ք գիշերոյ, the shades of night;
— երեկորին, the evening shades;
— եւ լոյս ի նկարս (լուսաստուեր), light and shade in painting, chiaro-oscuro;
— արկանել ի նկարս, to shade a drawing;
իբրեւ զ— անցանել, to pass away like a shadow;
իբրեւ զ— են կեանք մարդոյ, life is but a fleeting shadow.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար ի հլ.) «շուք, շուաք, հովանի» ՍԳր. «մեռելի ուրուական, հոգեգէշ» Ճառընտ.-Ժ դարուն արդէն ջնջուած էր բառս ժողովրդական լեզուի մէջ, տեղի տալով շուք բառին. հմմտ. Խոսր. պտրգ. էջ 29. «Ստուեր ասի, զոր շուք մեք կոչեմք, որ անկանի ի մարմնոյ. եթէ ի ևեն-դանւոյ և եթէ յայլ ինչ իրէ»։-Որիզ ստուե-րացուցանել Եւագր. ստուերանի «ստուերներ» Մագ. մեծ են. էջ 37. ստուերագիր իմ. ժե. 4 Կոչ. ստուերածս ածել Բ. թագ. ի. 6. ոտու-երական Ոսկ. ես. մ. ա. 1. Եւագր. ստուերա-մած Առաթ. ստուերանիստ Ագաթ. անստուեր Ագաթ. Վեցօր. նսեմաստուեր Նար. խչ. առ. ստուերագիր Եղիշ. բարեստուեր Շնորհ. յուդ. երկստուերեան Վեցօր. ստուերախիտ, ստուերաշատ, ստուերոտ (նոր բառեր) ևն։
cf. Ստախօս;
adulating.
• «գրգիռ». ունի միայն Բռ. երեմ. էջ 293։
cf. Ստրատիգիոն.
• -Յն, στρατήγιον կամ στρατηγεῖον «զօրա-պետի վրանը. 2. Աթէնքի մէջ այն ժողովա-րանը, ուր ռազմագէտները նիստ էին գու-մարում»։
general's tent, habitation, or quarters, head-quarters.
• -Յն, στρατήγιον կամ στρατηγεῖον «զօրա-պետի վրանը. 2. Աթէնքի մէջ այն ժողովա-րանը, ուր ռազմագէտները նիստ էին գու-մարում»։
strombus, turbinite, (a testaceous univalve).
• «պտուտկած ձևով մի խեցե-մորթ». մէկ անգամ ունի Վեցօր. էջ 140. «կոնքն և կտինքն և կոքղիք և ստրոմք»։
cf. Ստռոբիլոս.
• «երախայական խաղալիք, շռնչան» Վեցօր. 104. «Ջոր օրինակ ստրով-բիւղք... շրջանս հանապազորդս առնուն և ինքեանք յինքեանս շրջին».
drawing-room, hall, saloon;
curtain;
church-porch, portico, court;
corridor.
• , ի հլ. «մեծ սենեակ, դահլիճ. 2. սրահի մէջ կախուած վարագոյր կամ պատի զարդ» ՍԳր. որից սրահակ «փոքր սրահ կամ վրան. 2. սենեակի մէջ կամ դռան վրայ կա-խուած վարագոյր, առագաստ» ՍԳր. Ագաթ Բուղ. Ոսկ. (յաճախ սխալմամբ գրուած սը-րահանգ, որ տե՛ս). Եղիշ. ը. 156. սրահակա-ձև Ագաթ. սրահականք «ստոյիկեան փիլիսո-փաները» Ոսկիփ. ընդարձակասրահ Եփր. վկ. արև. 38, երեքսրահեան Եզեկ. Խբ. 3, 6։ Նոր բառեր են ճաշասրահ, թատերասրան, խաղասրահ, պարասրահ, նախասրահ։
• = Պհլ. *srāh ենթադրեալ ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց ունինք փոխառութե-ամբ պարսկական հր. [hebrew word] srāh «նա-խասրահ», մանդ. [hebrew word] srādqā «վրանի գլուխը՝ տանիքը», արաբ. [arabic word] ❇ surādīq «վրանի վերի կողմը՝ տանուտէրի բնակարա-նը բաժանող վարագոյրը. 2. առասասա» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 925)։ Սրանզից առաջինը (մեր բառի հետ) ենթադրում է հպրս. *srāδa-, իսկ միւս երկուսը՝ հպրս. *srāδaka->սրահակ։-Հիւբշ. 241։
• Schroder, Thesaur. 46 ասոր. [hebrew word] sr h ձևից փոխառեալ։ Lag. Btrg, bktr. Lex. 69 կցում է իրանեանից փոխառեալ արաբ surādiq բառի հետ։ Justi, Zendsp. 139 զնդ. ϑraiti «սը-նունդ», պհլ. srāyašn, պրս. աֆղան, sarāi «տուն» բառերի հետ։ Նոյնը նաև Horn § 727, Փ. Տէր-Մովսիսեան ՀԱ 1893, 190 շատ նման է գտնում պրս. և թրք. [arabic word] ❇sarāy «պալատ» բառի հետ։ Հիւնք. արաբ. սարհ, սէրա «ապարանք», սարա «գետին, հող», պրս. սէրաչէ «տնակ»։ Վերի ձևով մեկնեց Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 199։
• ԳՒՌ.-Գոր. Երև. Ղրբ. սրահ «դիւղական տների առջևը գտնուած մասը, որի երեսը բաց է և սիւնազարդ, և որի ետևը գտնւում են սենեակները» (ընդարձակ նկարագրու-թիւնը տե՛ս Փ. Տէր-Մովսիսեան, Arm. Ba-uernhaus 140, թրգմ. ՀԱ 1893, 189 ևն), Մկ. Սլմ. սրախ, Ալշ. Մշ. սրախ «միջանցք», Զթ. սօյօֆ, սօրոֆ։-Նո՞յն է նաև սրա «մա-ռան» (Մշ.)։
• ՀՀԲ սուր ի նա կայ։ ՆՀԲ նոյն է հա-մարում սիկարեան<լտ. sicarius բառի հետ և մեկնում է «ոյր կայ սուր կամ որ ի զուր կայ, այն է դատարկապորտ»։ Հիւնք. սիկարեան բառից։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ, էջ 1222 և 1406) հմմտ. շու-տիկ «դատարկապորտ»։ Աւգեր. Բազմ. 1925, 171 անգսք. cearu, cearig։
minium.
• «նօթից հանուած ազնիւ մի ներկ» Խոր. աշխ. 616 (այլ ձ. սորիոն, սկիւ-թիկոն). ունին միայն ՀՀԲ, ՋԲ և ԱԲ։
flute;
flageolet;
fife;
syringe;
— հաւորսաց, bird-call;
— հովուական, shepherd's pipe, reed;
նուագել սրնգաւ, to play the flute;
to pipe.
• , ի-ա հլ. «շեփորայ, փչելով նուա-գելու մի գործիք, դուդուկ» ՍԳր. Մծբ. «Գ2 ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, 600), որից սրնգել «սրինգի ձայն հանել» Մագ. թղ. 125. Արծր. սրնգահար, սրնգական ԱԲ. գրուած է նաև սրինկ և արիք՝ որ տե՛ս ՀԱ 1913, էջ 623։
• ԳԴ պրս. [arabic word] čiring «ձայն հնչման զանգակի և լախտի», յն. սիրինքա։ ՀՀԲ և ՆՀԲ յն. συριγς ձևից։ Այսպէս նաև Հիւբշ. 382։ Բայց յն. σύριγς չի կարող տալ հյ. սրինգ. պիտի լինէր *սիւրինքս կամ *սուրինքս ևն։ Այս պատճառով մեր համալսարանի դասախօսներից Պ. Սոտնիկեան մերժում է յունարէնից փո-խառութիւն ընդունել և հիմնուելով Ա. պոլլոնի առասպելի վրայ, համարում է փռիւգական փոխառութիւն։ Յոյն բա-ռը Boisacq 935 և Pokorny 1, 752 դնում են նուաղական *συ-ρος ենթադ-րեալ ձևից և այս էլ կցում են σωλή «խողովակ», սանս. tvna-, հսլ. tulъ «կապարճ» բառերին, ինչ որ շատ ան-բաւարար ստուգաբանութիւն է։ Հայ. բա-ռը իբրև բնիկ կարելի էր թերևս կցեւ նաև սանս. çriiga-«եղջիւր» բառին (ար-մատը հնխ K'er-«եղջիւր» Pokorny 1, համապատասխան չեն։
cf. Սրոբէ.
• , ի հլ. «առաջին կամ երկրորդ կարգի հրեշտակ» Ես. զ. 2, 6. Ոսկ. ես. ասւում է նաև սերովբէ Շար. սերովբիմ Եփր. աւետ. Սարգ. ա. պետր. ը (ա տպ. էջ 420,բ տպ. էջ 329), սերովբին Իրեն. ցոյցք 8, սերափիմ, սրովբիմ Շար. Շնորհ. հրեշտ. բառախաղով յարմարեցրած է սէրարփի կամ սերարփի «հրեշտակ կամ նիրով արփիացեալ» Նար. խչ. 398 և մծբ. 439. որից սրովբէագունդ Ագաթ. սրովբէա-գոչ Գնձ. սրովբէական Յհ. կթ. սրովբէափակ Շար. Բենիկ. ևն։ Նոր գրականում ընդունւած է միայն սերովբէ, որ նաև յատուկ անուն է։
• Ուրիղ մեկնութեան ծանօթ էին հնե-. րից՝ Ոսկ. ես. 64 (Ի հեբրայեցի լեզու՝ հրեղէն բերանք թարգմանին սրոբէք), Եղիշ. հրց. 9-49 (Սերովբէքն որ թարգ-մանին կիզիչք կամ ջեռուցիչք), Գիրք առաք. 232բ մեկնում է «Սերօբէից, որք թարգմանին կիզիչ կամ ջեռուցիչ», Տա-թև. ձմ. ճիդ և ամ. 566 (Սերովբէն անուն որ թարգմանի յեբրայեցւոցն ի մերս, կիզիչ կամ ջեռուցիչ), Բառ. երեմ. 284 (Սեփարեմ. հոգիք համբարձեալք լուսով)։ Նորերից նախ ՀՀԲ դրաւ եբր. ՆՀԲ յն. և եբր. ձևերը, Հիւբշման՝ ասո-րուց։
seraph;
—ք, seraphim.
• , ի հլ. «առաջին կամ երկրորդ կարգի հրեշտակ» Ես. զ. 2, 6. Ոսկ. ես. ասւում է նաև սերովբէ Շար. սերովբիմ Եփր. աւետ. Սարգ. ա. պետր. ը (ա տպ. էջ 420,բ տպ. էջ 329), սերովբին Իրեն. ցոյցք 8, սերափիմ, սրովբիմ Շար. Շնորհ. հրեշտ. բառախաղով յարմարեցրած է սէրարփի կամ սերարփի «հրեշտակ կամ նիրով արփիացեալ» Նար. խչ. 398 և մծբ. 439. որից սրովբէագունդ Ագաթ. սրովբէա-գոչ Գնձ. սրովբէական Յհ. կթ. սրովբէափակ Շար. Բենիկ. ևն։ Նոր գրականում ընդունւած է միայն սերովբէ, որ նաև յատուկ անուն է։
• Ուրիղ մեկնութեան ծանօթ էին հնե-. րից՝ Ոսկ. ես. 64 (Ի հեբրայեցի լեզու՝ հրեղէն բերանք թարգմանին սրոբէք), Եղիշ. հրց. 9-49 (Սերովբէքն որ թարգ-մանին կիզիչք կամ ջեռուցիչք), Գիրք առաք. 232բ մեկնում է «Սերօբէից, որք թարգմանին կիզիչ կամ ջեռուցիչ», Տա-թև. ձմ. ճիդ և ամ. 566 (Սերովբէն անուն որ թարգմանի յեբրայեցւոցն ի մերս, կիզիչ կամ ջեռուցիչ), Բառ. երեմ. 284 (Սեփարեմ. հոգիք համբարձեալք լուսով)։ Նորերից նախ ՀՀԲ դրաւ եբր. ՆՀԲ յն. և եբր. ձևերը, Հիւբշման՝ ասո-րուց։
• «մի տեսակ բարձր խոտաբոյս, տզկանեփայտ, լտ. ricinus» Գաղիան. (ֆր. millepertuis, լտ. hypericum ըստ Քաջունի, հտ. Գ. 224, որի համար ասում է թէ «հա-մարէին ևս ունել զօրութիւն հալածելոյ զդևս, և տային խելագարաց և լուսնոտաց»)։ ՀԲուս. § 2949 և § 2840 գիտէ սրոյ հունդ, որ ցոյց է տալիս թէ բարդուած է սուր + հունդ բա-ռերից. բայց հմմտ. նաև Լ. Ղք. ըրօ՛հունդ, որ է «լտ. lappa fomentosa, ռուս. лопуxъ, лопуաникъ» կոչուած բոյսը՝ բոլորովին տարբեր նախորդ երկուսից։
phial, flagon, bottle;
cruet;
gauge;
— վիրաբուժից, cupping-glass.
• , ի-ա հլ. «իւղի շիշ» ՍԳր. Եփր. թգ. 434-5. «չորս քսեստ պարունակող մի չափ, կամփսակ» Շիր. «մարմնից արիւն առ-նելու եղջիւր» Վեցօր. էջ 57. 133, Շիր. Երզն. երկն. նոր գրականում «փոքրիկ բարակ ու երկար շիշ»։
• = Պհլ. *sruvak ձևից, որ բուն նշանակում է «եղջիւր». հմմտ. պհլ. sruv, srūv (գրուած srūb), զնդ. ❇❇ srva-, sruvā-, պրս. [syriac word] ︎ surū. ❇ sarūn «եղջիւր», որոնցից փո-խառեալ բելուճ. surum, srunbē «սմբակ». հունո. szaru, szaro «եղջիւր» (Horn § 734)։ Արևելքում եղջիւրը մինչև այսօր էլ գործած-ւում է իբր շիշ զանազան հեղուկների հա-մար. հմմտ. եգիպտ. tnw.t «եղջիւր. 2. գինու աման» (MSL 23, 303)։ Բացի սրանիս սրուակ իբրև արիւն առնելու եղջիւր՝ պա-հում է իր նախնական նշանակութիւնը։ Վեր-ջապէս երկու գաղափարների նոյնութեան շօշափելի ապացոյց է Դ. թագ. թ. 1՝ «Ա՛-զսրուակ իւղոյս ի ձեռին քում», որ Ա. թագ. ժզ. 1, 13 դառնում է «Լից զեղջիւր քո իւղոմ.. և առ Սամուէլ զեղջիւրն իւղոյ և օծ զնա»։-Իրանեան բառերը ծագում են հնխ. k'er-«եղջիւր» (u-բնով k'eru-) ձևից, որի զա-նազան ժառանգներից յիշենք յն. ϰέρας «եղ-ջիւր», ϰεραῦς «եղջիւրաւոր», ϰερατίας «եղջիւ-ռաւոր», նյն. ϰερατας «կաւատ» (որ է «եղջիւ-րաւոր»=թրք. [arabic word] kerata>ռմկ. քէրաթտ «կաւատ»), ϰερατιον «եղջիւրիկ, 2. շատ փոք-րիկ մի քաշ, կերատ» (>ռուս. kapáтъ. ա-րաբ. [arabic word] qirrat>ռմկ. քրաթ «ադամանդի կշիռ». տե՛ս կերատ), լտ. cornu «եղջիւր», cervus «եղջերու», կիմր. carw, կորն. caroա. բրըտ. karó, հբգ. hiruz, անգսք. heorot «եղ-ծերու». գոթ. haurn, հբգ. հհիւս. գերմ. անգլ. horn, հոլլ. horen «եղջիւր», գերմ. Hirsch «եղջերու», լիթ. kár-vē «կով», հպրուս. kurwis «եզ», հսլ. krava, ռուս. корова «կով» (այն է «եղջիւրաւոր»), ալբան. kā «եզ» ևն ևն, տե՛ս և սար բառի տակ (Pokor-ny 1, 403-8, Walde 156, 193, Trautmann 119, Berneker 577, Boisacq 437, Kluge 224)։
• Սոյն գեղեցիկ մեկնութիւնը տւաւ Ա. Խաչատրեան, 1898 թ. Հիւբշմանին գը-րուած մի նամակի մէջ (անձնական)։ Հիւնք. հանում է սուր բառիզ։
cabinet, lady's private room, boudoir;
nuptial bed, thalamus;
bed-curtain.
• = Իրան. *srisk-pān բառից, որ թէև ա-ւանդուած չէ, բայց նոյնն է հաստատում պրս. ❇ siriskvān, որ և ❇ siris-kān, [arabic word] siriškūn. այս բառը կազմուած է srisk «արցունք» (սրա ծագումն էլ տե՛ս տակը՝ սրսկել) +pān «պահող» բառերից և բուն նշանակում է «արցունքը պահող՝ ծած-կող»։ Այս բանաստեղծական բացատրու-ռեամբ հասկացւում է «քօղ հարսին զոր ար-կանեն զերեսօք հարսին յայնմ գիշերի, յո-ռռամ ռնելոց իցեն զնա յառագաստ»։ Ար-դարև հարսը իր հօր տնից բաժանուած ժա-մանակ լաց է լինում և նրա երեսը ծածկող քօղը իբր նրա արցունքն է ծածկում։ Այս մասնաւոր նշանակութիւնը պարսկերէնի կամ հայերէնի մէջ յետոյ աւելի լայնաբար առ-նուելով դարձել է «առագաստի վարագոյր». այսինքն այն մեծ քօղը՝ որ հարսի անկողի-նը միւսներից բաժանում է, և աւելի լայնա-բար՝ «հարսի սենեակ, առագաստ». ճիշտ ինչպէս առագաստ «փռելու շոր, նաւի առա-գաստ» նշանակում է նաև «հարսի սենեակ». -Աճ.
cf. Սփիւռ.
• «ցրուած, տարածուած. ռեռուռան, Վեցօր. 68, 74, Եփր. ծն. 5, որ և սփիւռ Վեցօր. Սեբեր. որից ի սփիւռս կամ ի սփի-որս «ամբողջ տարածութեան մէջ» ՍԳր. Եւա-գր. սփռել «տարածել, ցրուել» ՍԳր. սփռիչ «ճարմանդ» Ել. իզ. 17, լզ. 22. լուսասփիտ Յհ. կթ. համասփիռ կամ համասփիւռ. Զքր. կթ. ընդհանրասփիւռ Անան. եկեղ. լայնա-սփիւռ Վեցօր. խաչասփռել Կլիմաք. հագա-գասփիւռ Կոչ. 187. հագագսփռութիւն Կոչ 187։
• ՆՀԲ սփիւռ=լծ. յն. սփի՛ռա, սփօ՛ռա և թրք. սէռփմէք, իսկ սփռել՝ «սրփռել, սփիւռ, որպէս և ռմկ. փռել, յն. σπείρω լտ. spargo», Pictet 2, 99 «արդեր։ յոյնից փոխառեա՞լ է. հմմտ. նաև հիռլ. pór «հատիկ»
cf. Սփոփանք.
• = Կազմուած է *փոփ արմատից՝ զ սաստ-կականով, որ յետոյ դարձել է ս, յաջորդ փ ձայնի պատճառաւ. արմատը առանձին չէ պահուած, բայց նոյնը գտնում ենք (հ)ամ մասնիկով՝ ամ-փոփ բառի մէջ. հմմտ. նաև փոփոգել։
sedge, rush;
rush-rope.
• «մի տեսակ խիժաբեր ծառ. հերձի, lentisque» Վեցօր. էջ 101. «Այլազգի կերպարանս ունի հոյզն ծառոյն՝ որ անուա-նեալ կոչի սքինոս». ունին միայն ՀՀԲ, նորայր, Բառ. ֆր. 740բ, ՀԲուս. § 2845 Քաջունի, հտ. Գ. 225։
• Ուղիղ մեկնեց ՀՀԲ։ Չունի ՆՀԲ. իսկ ՀԲուս. նոյն է դնում նախորդի հետ՝ նկատելով հանդերձ թէ խիժաբեր ծառն ու ևնիւնը տարբեր բաներ են։ Վերջին անգամ ուղիղ մեկնեց Նորայր ՀԱ 1924 73։
• = Յն. σχολαστιϰός «ուսումնական, գիտուն». ծագում է σχολαςω «պարապիլ, ուսմամբ պարապիլ» բայից. յոյնից են նաև լտ. scho-19-2045 lasticus, ֆրանս. scolastique «միջնադա-րեան վարդապետութեանց հետևող»։-Հիւբշ. 518։
cf. Սրտուկ.
• «տունկի միջուկը» Վստկ.։
• ՆՀԲ մեկնում է «հոծեալ կամ ձիւթա-յին միջուկ», որով ուզում է հանել սոթ «հոծ» կամ ձիւթ բառից։
plane-tree, platane;
white poplar.
• , ի հլ. «անտառային բարձր ծառ է. չինար. platanus orientalis L» (ըստ Ար-թինեան, Ածաշնչի տունկերը 51 և Տիրա-ցուեան, Contributo § 80) Սիր. իդ. 19. Ես. խա. 19. խդ. 14. կ. 13. Ագաթ. Վեցօր. 93. որից սօսի «նոյն նշ.» (սեռ. սօսւոյ, սօսեաց) Նն. լ. 37. Նէեմ. ը. 15. Վեցօր. 92 (գրուաձ սուսոյ Եփր. երաշտ. էջ 209 կամ սաւսոյ Կալիսթ. 169, որի յոգնակին է սօսոյք Եզեկ. լա. 8, Կալիսթ. 156), սօսանուէր «հին Հա-յոց Սօսեաց սրբազան անտառին ձօնուած» Յհ. կթ. սօսասարաս Նար. խչ. 373. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 34. սօսինաթագ? (տե՛ս ՀԱ 1928, 228)։ Փոխաբերական իմաստով է սօս «պերճ, հպարտ, սէգ» Խոր. ա. 11, Յհ. կթ. 172, 249, Անկ. գիրք հին կտ. 378.-սխալ ձև է սաւոք Վեցօր. որ ՆՀԲ ուղղում է իրա-ւամբ սաւսք։
• «պայծառ գոյնով». անստոյգ բառ, որի համար ՆՀԲ տալիս է հետևեալ վկայու-թիւնները. «Եւ այս ինչ է նշան հողոյն. կա-նաչ և կապոյտ, սև և դեղին, սօս և սպի-տակ» Ճառընտ. «Անտառից սաղարթ սօս երփինից (կամ սօսերփնից), բարձր ի ծագ ծառոց զարդարին» Շնորհ. տաղ։ ՋԲ մեկ-նում է «է անուն անծանոթ գունոյ ևամ պայծառ». չունի ԱԲ։