ՍԵՓԱԿԱՆԵԼ. cf. Սեպհականել.
Երկիր՝ որ վիճակեցաւ, սեփականեցաւ նոցա. (Շ. բարձր.։)
ի մենջ (՛ ի մեռելոցս) ուսուրուք, եւ սեփականեցէք զձեզ. իմա, ազատ կացուցէք, կամ ապահովացուցէք։
cf. Սեպհականութիւն.
Պահք՝ երիտասարդաց հաստատութիւն, աղայոց պահապան, ծերոց սեփականութիւն. այսինքն ապահովութիւն, կամ սեպհական առաքինութիւն. (Մաշկ.։)
ՍԻՄՈՆԱԿԱՆ կամ ՍԻՄՈՆԱՑԻ, եւ ՍԻՄՈՆԵԱՆ. որպէս լտ. simoniacus. Սեպհական կամ Հետեւօղ սիմոնի կախարդի. աղանդաւոր. եւ կաշառատու եւ կաշառ առու ի հոգեւորս. ուստի եւ Սիմոնեան ախտ կամ Սիմոնականութիւն է կաշառակրծութիւն վասն հոգեւոր իրաց.
Զսիմովնական զմիտսն ունիս, որ ասէր, աղաչեցէք զտէր վասն իմ. (Ոսկ. ես.։)
մի երբեք լինիցիս սիմոնական, զի եւ զայս տէրն մեր ամենայնիւ ատեայ. (Մաշտ.։)
Սիմոնական ախտ, այսինքն ցանկութիւն ունել վաճառել զհոգեւոր իրքն. (Կիր. երզն. խր.։)
Ոդին ոչ ի չորիցն հիւթոց, այլ ի պարզական բնութենէ. (Եզնիկ.։)
Ստորագրական սահման է՝ բան համառօտ յայտնիչ գոյացութեան եւ պատահմանց. (Անյաղթ առածք.։)
Ստորադասական մասնկանցն երրորդումն։ Ոչ զստորադասականն (զմարմին) մակաւասար կացուցանել (հոգւոյ). (Մագ. ՟Ձ՟Բ։)
ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ եղանակ բայի, է յետինն ի հինգ եղանակաց ըստ յունաց, ի մեզ նոյն ընդ ըղձականի, եւս եւ ընդ սահմանականի՝ յաւելուածով շաղկապի կամ միջարկութեան.
Խոնարհութիւնք (բայից) են հինգ. սահմանական, աներեւոյթ, հրամայական, ըղձական, ստորադասական. (Թր. քեր.։)
Ստորադասական. եթէ կոփեմ, գործեմ. (այսինքն կոփիցեմ, գործիցեմ) որպէս թէ յետ այլոցն եւ ես գործեմ. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.) (ուր մեկնութիւնն ոչ ի դէպ գայ իրացն)։
Տեղական. ետեղական.
Մի՛ ոք վայրական փոփոխումն զանմարմնոյն կարծեսցէ։ Վայրական փոփոխմամբ կարծես առաքեալ. (Սեբեր. ՟Ե։)
Վարժապետական շնորհիւ. (Նար. գանձ եկեղ.։)
Զմիտս վարչական իսկ, եւ բժշկական եւ զօրավարական ասասցուք. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Ի ձմերանի ժամանակ ըմբռնելով զվարչականն՝ զմեծամեծս առնէ, եւ կամ ոչ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Սեպհական վարսից, եւ զարդուց հերաց. κοματικός, κομματικός.
Մազն եթ ի վարսական խնամակալութենէ իմեքէ օծանիցի. (Նիւս. երգ.։)
Հուր, օդ ... վերաբերական՝ հանապազաթռիչ թեթեւութեամբ. (Եղիշ. հոգ.։)
ἁναγωγικός sursum ferns, conduens եւ anagogicus, mysticus. Վերածօղ. վերբերիչ. վերբերական. խորհրդական.
Ի հեշտութեանց՝ գոլով սոյն զէն արիութեան, եւ յաշխարհիս ըղձից հոգւոյ վերածական։ Տեսակ սորա է գուժարկու մեռելութեան, եւ զօրութիւն՝ արագ առ կեանս վերածական. (Շ. ոտ. բարձր.։)
Առ վեհագոյնսն նուաստիցն վերածականքն զօրութիւնք. (Դիոն. ածայ.։)
Վերաբերական. որպէս այն՝ որ ի վեր կոյս բերի, եւ որ ինչ ի վերայ բերեալ լինի.
Վերբերականաւ բանիւս ծանօթացուսցուք (կամ ծանօթասցուք). (Պիտ.։)
Սեպհական վէս բարուց.
Ըմբոստացաւ խոսրով, եւ խրոխտով վէսական պատասխանեաց. (Խոր. ՟Գ. 50։)
Սեպհական վիպասանից եւ վիպասանութեան, եւ քերթողական. բանաստեղծական.
Մի նիւթ բանաւորական վարժիցն զվիպասանական պատմութիւնս ունէին։ Դրուատիք վիպասանականք. (Երզն. քեր.։ Ճ. ՟Ժ.։)
Վշտալի. տխրական.
Ցաւոց դիւրիչք՝ ախտից վշտական(աց). (Գանձ.։)
Վաղվաղակի զվշտական պատմուճանն ի մէնջ ի բաց մերկացոյց. (Ոսկ. ի մելիտ.։)
ՏԱՐԱՇԽԱՐՀԱԿԱՆ ՏԱՐԱՇԽԱՐՀԵԱՅ ՏԱՐԱՇԽԱՐՀԻԿ. ἁποδημητικός , ξενικός peregrinus, -a, -um. Որ ինչ սեպհական եւ հեռաւոր աշխարհի, կամ երթողաց ի տար աշխարհ. պանդխտական. նժդեհական. հեռաւոր. օտար.
Երթալ ի հեռաւոր եւ ի տարաշխարհական ճանապարհ։ Չի՛ք ինչ հանգոյն այնմ հանգստեան, յորժամ անխիղճ մտօք ոք զայն զտարաշխարհական ճանապարհն (երկնից) երթայցէ։ Ի տարաշխարհական գերութենէ զերծեալ ապրեսջիք. (Ոսկ. ես.։)
Յայլ տարաշխարհական ճանապարհ փութայցեմք երթալ։ Թռչունքն դիւրաւ հարկանեն զտարաշխարհական ճանապարհս. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
Սրով մաշեցեր բաբելովնական, եւ գերութեամբ տարաշխարհական. (Սկեւռ. աղ.։)
Տալով համբերութիւն ժուժկալութեան ի տարաշխարհիկ պանդխտութեանս։ Ի տարաշխարհիկ գերութենէն զերծեալ ապրիջիք։ Եւ այլք ի պարթեւական տարաշխարհիկ բարբառս նոցա պատասխանեն. (Սարկ. աղ.։ Գէ. ես.։ Լմբ. ստիպ.։)
Եւ որպէս ἁπόδημος, ἁποδημητής, ξένος peregrinator, peregrinus. Նա՝ որ է ի տար աշխարհէ կամ երթեալ է ի տար աշխարհ. պանդուխտ. օտարական. վտարանդի. գաղթական.
Աստուածապետական. եւ որ ինչ բերի ի տիրապետութիւն.
Տիրապետականին աստուածատեսակութեան միշտ հաղորդեալ. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Խուժ.
βάρβαρος barbarus. նոյն ընդ խուժ՝ դուժ. խժդուժ որհէս բարբարոս, եւ Բարբարոսական.
to startle, to alarm, to frighten, to terrify, to appal, to strike with terror;
to frighten away;
to hasten, to precipitate.
Ընդէ՞ր զարհուրեցուցանես զմեզ, եւ խուճապես։ Թոյլ տայ նախ տրտմականացն խուճապել։ Զքառասուն օր խուճապեաց զնոսա երկիւղ։ Զերկոտասան այր ի մէջ առեալ ամենեցուն՝ կապանէին տանջէին, այսր անդր խուճապէին։ Խուճապէր եւ ըմբերանէր. (Ոսկ. ՟ա. կոր. եւ Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Խուճապօղ է եւ դժուարահաճոյ այնոցիկ՝ որ զյապահով հանդարտութիւնն սիրեցին դրակցութիւնքն. (Փիլ. տեսական.։)
cf. Խուճապեմ.
Ընդէ՞ր զարհուրեցուցանես զմեզ, եւ խուճապես։ Թոյլ տայ նախ տրտմականացն խուճապել։ Զքառասուն օր խուճապեաց զնոսա երկիւղ։ Զերկոտասան այր ի մէջ առեալ ամենեցուն՝ կապանէին տանջէին, այսր անդր խուճապէին։ Խուճապէր եւ ըմբերանէր. (Ոսկ. ՟ա. կոր. եւ Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Խուճապօղ է եւ դժուարահաճոյ այնոցիկ՝ որ զյապահով հանդարտութիւնն սիրեցին դրակցութիւնքն. (Փիլ. տեսական.։)
to be startled, alarmed, terrified;
to waver, to be in suspense;
to be hasty, precipitate;
to flee precipitately.
Որպէս ի հրէից հաւատացեալքն՝ խուճապէին յիւրեանց ազգականացն. (Ոսկ. գղ.։)
crowd, concourse, multitude, throng of people;
affluence, great quantity;
noise, tumult, confusion;
thick, close, dense, crowded;
many, numerous;
in crowds, in throngs;
— առ —, — ի —, in a huddle, pell-mell, disorderly, hurriedly;
ի խռան, among the crowd;
ի խռան մարտին, in the thickest of the fight;
— բազմութիւն, a numerous crowd, a throng;
— բազմութեամբ մտանել, ելանել, to crowd in;
to crowd out;
— բազմութիւն ժողովրդեան, immense concourse of people;
— հասանեն աստ օտարականք, strangers flock here.
to emit a gurgling sound;
— շանց, to howl.
Խռնչէին եւ կատաղին զօրետ շանց. (Փիլ. տեսական.։)
perturber;
disturbing, seditious, factious.
Հրձիգ արար զխռովիչսն ժողովրդեան իւրոյ։ Ժողովեցան առ նա ամենայն խռովիչք ժողովրդեանն։ Բարբաբբա՝ կապեալ ընդ խռովիչսն։ Ապականիչ եւ խռովիչ ամենայն հրէից. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 5։ ՟Է. 22։ Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 7։ Գծ. ՟Ի՟Դ. 5։)
bushy, briery.
φρυγανώδης . Որ է որպէս զխռիւ. խռուական.
harsh, threatening or bitter words.
Սպառնական խստաբանութեամբ յղէ առ նա պատգամս. (Արծր. ՟Բ. 2։)
cf. Խստակրօն.
Համբերօղ խստութեան. ճգնազգեաց. եւ Ճգնաւորական.
stubborn, stiff necked, pertinacious, opinionative, dogmatic.
Ժողովուրդ, կամ այր խստապարանոց։ Խստապարանոցք, եւ անթլփատք սրտիւք եւ ականջօք.եւ այլն։
life of privations & hardships, a Spartan existence.
Զլակոնական խստավարութիւնն թողացուցեալ։ Ի պաճուճեալ եւ ի փափուկ կենաց ի խստաւարութիւն. (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. ել. ՟Ա. 16։)
elephantiasis;
venereal disease;
a Cretan grape;
—ք, garlic sauce.
ԽՍՏՈՐԱԿ կամ ԽՍՏՈՐՈՒԿ, կամ ԽՈՍՏՈՐՈՒԿ. ἑλεφαντίασις elephantiasis. Խիստ եւ կոշտ կեղ. քոսոտութիւն. որպէս յն. եղեփանական (այսինքն փղական) բորոտութիւն։ Գաղիան.։
to condense, to thicken, to grow thick, to coagulate, to congeal.
Յանկելոց դիականացն յոյժ խտացեալս առ միմեանս. (Արծր. ՟Ե. 3։)
cf. Խտղտումն.
Բանից տռփականաց, եւ սրտից խտղտանաց. (Նար. երգ.։)
to tickle, to titillate;
to dazzle, to bedazzle;
to tickle, to please, to gratify, to delight, to flatter.
Որ զցանկականն խաղտեցուցանէ։ Հեշտութեանց աշխարհիս, որք խաղտեցուցանեն զմարմինս եւ զմտածութիւնս. (Լմբ. առակ.։ ՃՃ.։)
cf. Խտղտեմ.
Որ զցանկականն խաղտեցուցանէ։ Հեշտութեանց աշխարհիս, որք խաղտեցուցանեն զմարմինս եւ զմտածութիւնս. (Լմբ. առակ.։ ՃՃ.։)
cf. Խտղտեմ
Որ զցանկականն խաղտեցուցանէ։ Հեշտութեանց աշխարհիս, որք խաղտեցուցանեն զմարմինս եւ զմտածութիւնս. (Լմբ. առակ.։ ՃՃ.։)
cf. Խտղտեմ.
Երեւելի զարդս նոցա պատրաստեալ յարդարէին առ ի խտտղել ական տեսանելոյ. (Յհ. կթ.։)
physiognomist.
ի յոմանց իմաստական ախտարակայ խտրադիմայ հմայից, իբր թէ ստեղծչին ասեմ ազդեցմամբ՝ կոչեցաւ զգօն. (Նար. մծբ.։)
interval, space;
division, separation;
distinction, difference;
— ընդ մէջ անկանիլ, to interpose;
to interfere, to intermeddle.
Զեւն խտրոց հարցն, որ ի մէջ մեր եւ քաղկեդոնականացն. Մաշտոց վարդապետ առ (Յհ. կթ.։)
to distinguish, to classify.
(Շաղկապք) անջատականք են, որ եզանգամ զայլսն մակշաղկապեն, բայց սակայն յիր յիր խտրոցեն. եւ են այսք. կա՛մ եւ կամ, եւ կամ թէ. (Թր. քեր.։)
rejoicing, cheerfulness, merriment;
banquet, feast;
joyful, gay, merry, cheerful;
— առնել, to make merry, to rejoice;
— լինել, to rejoice, to be delighted.
Շինեաց տունս խրախից, կամ վայելչական տեղի խրախից։ Ուրախ արար թագաւորն զնախարարսն հայոց ի տաճարի խրախից. (Արծր. ՟Դ. 11. եւ ՟Գ. 13։) cf. ՈՒԱԽՈՒԹԻՒՆ, (կոչնոց)։
cheerful, merry, joyful, gay, joyous;
— լինել, to joy, to rejoice.
Ուրախամիտ յոյժ յոյժ. խնդամիտ զուարթամիտ. եւ Ուրախական. շէն, ուրախ զուաղթ. շաղ, շատ.
banqueting-room;
place of feasting or entertainment.
Ի վերայ սովորական թատերացն, եւ խնջոյից խրախարանացն. (Ուռպ.։)
shout of encouragement or incitement, encouragement, comfort, incitement;
encouraging, animating;
exhorting;
— տալ՝ մատուցանել, to encourage, to give heart to or inspirit, to rouse, to excite, to urge on;
— բառնալ՝ հարկանել, to shout encouragingly;
— առնուլ, to take heart, to cheer up, to take courage.
ԽՐԱԽՈՅՍ ԲԱՌՆԱԼ, կամ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. որ եւ ԽՐԱԽՈՒՍԵԼ. βοάω, ἁναβοάω clamo, reclamo κατάρχω praecentorem ago, auctor sum etc.. Գոչել. ձայն արձակել յորդորական.
ԽՐԱԽՈՅՍ. ա. իբր Խրախուսօղ. եւ Խրախուսական. Սոքա խրախոյսք ընտրական տօնից։ Խրախոյս հանդիսիւ, միախումբ դասակցութեամբ. (Նար. առաք. եւ Նար. խչ.։)
rejoicings, feasting, entertainment;
—նս առնել, to feast, to hold a feast, to give a banquet.
Թագաւորական պատուով պատուեալ՝ ապա խրախունս առնէ. (Իգն.։)
breaching, making breaches;
separating, dividing.
Բնական օրինացն խրամահատ եղեր պարսպին. (Վրդն. ծն.։)
admonition, warning, advice, counsel.
Բան խրատու. խրատ. առատ խրատական. իմաստ.
Մեծն ի նոսա դիոգինէս հռչակի՝ փայլեալ իւրովքն միշտ խրատաբանութեամբք։ Քան զամենայն խրատաբանութիւնս նորա այս վայելչագոյն ասաւ բան։ Զյոքնագոյն նորա ասացեալ դիւցազնական տաղիւք խրատաբանութիւնս. (Պիտ.։)
admonishing by letter;
letter or book of admonition.
Գրեալ առ ի խրատ. խրատական.
cf. Խրատուկ.
Ըստ առաջին խրոհրդական խրատտուացն։ Պատգամ ի ներքս յղէին զնոյն խրատուն իւրեանց. (Եղիշ. ՟Բ։)
to put on shoes;
to lace on boots or shoes.
Խրացեա՛ զոտս աւետարանական ուսմամբն քրիստոսի. (Նեղոս.։)
to thrust in, to plunge;
to stick in the mire, to be mire;
to run aground, to strand.
Ի պարսկական մայրապականութեանցն վայր վտանգեալ խրին խոհերս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
obscure, dark;
hidden, enigmatical.
Թէ յաջ կողմ գնասցես, ի տիւ արեգականն. եւ թէ յահեակ, յերեկս կոյս ի խրթինն եւ յարեւմուտս. (Միսայէլ խչ.։)
imperious, haughty, insolent, proud, arrogant, boastful, supercilious, braggart;
haughtiness, pride, arrogance;
—, խրոխտաբար, haughtily, proudly, in a bold manner.
γαῦρος superbus, ferox ἁλαζών arrogans. Յանձնապաստան. սէգ եւ սոնք, գոռ, գոռոզ. մեծաբան. յոխորտ. ամբարտաւան. ամբարհաւաճ. յանդուգն, եւ յանդգնական. ահարկու. համարձակ. անարգել. անվեհեր. վստահ. պանծաձօղ, եւ պանծալն. աթըփ թութուճու, հիւճիւմլիւ, ֆօրթաճը, մաղրուր, քիւսթախ, խօտպին, սէրպէսթ, էօրֆլիւ, ճիւրաէթլի.
Տիրեաց ի վերայ իմ ծառայականն խրոխտ. (Պիտ։)
Բնական է առիւծուն խրոխտ յարձակել ի վնաս մարդկան. (Լմբ. առակ.։)
cf. Խրոխտալիր.
Երիվար բարձրավիզ, խրոխտալիր՝ յարմարական առ ընթացս պատերազմականս. (Արծր. ՟Գ. 12։)
full of haughtiness.
Երիվար բարձրավիզ, խրոխտալիր՝ յարմարական առ ընթացս պատերազմականս. (Արծր. ՟Գ. 12։)
to carry the head high, to bid defiance, to bully, to hector, to gasconade, to brag, to laugh to scorn, to rail at, to use insolent language, to swagger, to be disdainful, overnice, to turn up one's nose at, to be proud, pretentious, defiant, arrogant.
Իմաստասիրել բանականին, խրոխտանալ սրամտականին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Խրոխտամ.
Իմաստասիրել բանականին, խրոխտանալ սրամտականին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
to shut;
to faint;
to be extinguished;
to be blinded.
Առընթեր եղեալ անապականի՝ իբր ի հարկանէ խափանուլ ապականութեան. (Սանահն.։)
to strike, to clash, to shock, to knock, to hit;
to vex, to torture;
— եղջերօք, to butt;
to toss, to gore.
Զեղջերացն պահպանողականութիւնն ... եւ խեթելով զհակառակօղսն. (Շ. հրեշտ.։)
that butts, clashes
Մարմինս օգնական, եւ զգայութիւնս խեթկիչ մեղաց առնելով. (Լծ. կոչ.։)
intelligent, well-informed, skilful, learned;
— առնել՝ կացուցանել, to initiate, to instruct, to inform;
— լինել, to be well-informed, to have profound knowledge, to be well versed in, to understand thoroughly, to know perfectly;
— լինել ապագայից, to penetrate the future;
— լինել ի մէջ բարւոյ եւ չարի, to distinguish, to know good from evil;
— լինել յամենայն ճանապարհս իւր, to be have prudently or wisely;
— լինել ի սրտի իւրում, to revolve, to turn over in one's mind, to reflect, to consider, to mediate, to ruminate, to ponder;
— լինել ոգւոյ նորա, to seize the meaning, to enter into the spirit of;
— ամենայն իմաստութեան, learned in all knowledge.
Եւ իբր Խելամտական, հասուն.
hare-brained, giddy-pated, cracked, foolish.
Յեղեալ կամ այլւայլ խելօք. խելագար. եւ Խելագարական. խելքը ժուռ եկած. խեւուկ.
cf. Խելագարութիւն.
Անհանճարութիւն եւ խելայեղութիւն եւ ի մարմնականս գայթագղեցուցանէ, եւ ի կենացն՝ որ առ աստուած օտարացուցանէ. (Լմբ. առակ.։)
cerebellum, coats of the brains, meninges.
Խելապատակն, կամ խելապատակքն. քանզ այսպէս անուանեն զպարունական խելացն զպարուտակ. (Նիւս. կազմ.։)
Բանականին կայումն է ի գլուխ, եւ ի խելապատակ, եւ յուղեղ. (Գր. հր.։)
intelligent, clever, sensible, judicious, steady, prudent, wise.
Այր խելացի եւ խորհրդական։ Այր խելացի մտադիր՝ իմաստահայեաց. (Փարպ.։)
raving, mad, furious, frantic.
Եւ Խելագարական.
to distract, to madden, to craze, to drive to fury, to goad to insanity.
Խելացնորեցուցանեալ առ ի տալ պագանել երկիրուրուականաց. (Ագաթ.։)
brains;
mind, sense, wit, understanding, intelligence, wisdom;
խելօք, skilfully, ingeniously, cleverly, dexterously;
bench for rowers;
— կամրջաց, bridge-head;
— գետոց, source of ariver;
—լս ունել, to be wise, judicious, prudent;
ի խելաց ելանել, to lose one's reason, to become mad;
գնալ խելօք, յայլ խելս շրջել, յայլոյ խելս լինել, to be out of one's mind, to turn mad;
ցնորիլ ի խելաց, to faint, to swoon;
ի խելս գալ, to come to one's self, to recover one's self;
to amend;
խելս խառնել, to tax one's ingenuity, to contrive, to set one's wits to work, to try, to attempt;
to dupe, to outwit, to use artifice, craft, guile;
ի խերս կերպարանեալս, feignedly, with simulation, in appearance;
astutely, cunningly;
բանք բազում — սակաւ, much tongue and little judgment;
ի խելաց եւ ի մտաց թափեալ, hair-brained, cracked, foolish, insane, mad;
գինին կալաւ զխելս նորա, he became intoxicated, tipsy.
— նաւի, poop, stern of a ship;
ի խելս նաւին, on the poop.
Լսելոյ զօրութիւն ի խելսն եւ յականջսնդնէր խլին. (Սարկ. հանգ.։)
ԽԵԼՔ. Միտք (որպէս տիրապէս բնակեալ ի խելս, այսինքն յուղեղն). բանականութիւն. արուեստ, ւ խորագիտութիւն կամ խորամանկութիւն. Խելք.