more, ahove, beyond;
աւելեաց բանք, exaggeration;
աւելեաց, the five epagomene days of the Armenian calendar.
bad, wicked, low, vile, base, contemptible, ignoble, degenerate, unworthy, puny, sorry;
cowardly.
• = Պհլ. vattar, vatar, պազ. vadtar, պրս. [arabic word] badtar, [arabic word] battar, [arabic word] batar. ո-րոնք նախորդ vat>vad>bad «վատ» բա-ռի բաղդատական աստիճանն են ներկայաց-նում և նշանակում են «աւելի վատ, աւելի գէշ, աւելի չար». մասնիկն է -tar։ Պրս. ձևից են փոխառեալ քրդ. batar, betir, թրք. beter, ռմկ. պէթէր «աւելի գէշ»։-Հիւբշ. 243։
• ԳՒՌ.-Տփ. վաթար, վաթթար «աւելի գէշ»ւ
step mother.
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mātruyā-ձևից, հմմտ. լն. μητροιά́ և հ. պրուս. pomatre «մո-րու». աւելի յետոյ կարծուած է հայկական ածանց, ինչպէս յօրայ, որ յետոյ դարձել է հօրու։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս մայր։
baron.
• ՆՀԲ լտ. baro։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս Տէր։
letcher, whore-monger;
adulterer;
— կին, prostitute, abandoned or debauched woman, harlot, street-walker, courtesan, whore, strumpet, wench, trull;
adulteress.
• նից՝ -իկ վերջաւորութիւնը բացատրւում է աւելի պատշաճ ձևով։
• = Յն, λάδανον ձևից փոխառեալ. աւելի ընդարձակ մեկնութիւնը տե՛ս լատտն.
footman.
• = Պրս. [arabic word] payik «սուրհանդակ», որից փոխառեալ են նաև արաբ. ❇ fayǰ «սուրհանդակ» (տե՛ս Կամուս, թրք թրգմ. Ա. 432), քրդ. peik «թղթատառ. նա-մակաբեր». աւելի ընդարձակ տե՛ս պայիկ, որ նոյն բառի աւելի հին ձևն է՝ փոխառեալ պահլաւերէնից։
spot, stain, blemish;
vice, fault, defect;
sign, natural mark;
blot, disgrace;
յ— հայել, to regard amorously or indecently.
• «արագիլ»? անստոյգ նորագիւտ բառ, որի մասին աւելի ընդարձակ տե՛ս Արիովդ։
cf. Ծիտ.
• =Վրաց. ჩიტი չիտի «ճնճղուկ». աւելի ըն-դարձակ տե՛ս ծիտ։-Աճ.
cf. Ծիտ.
• =Վրաց. ჩიტი չիտի «ճնճղուկ». աւելի ըն-դարձակ տե՛ս ծիտ։-Աճ.
cf. Երգիոն.
• = Եբր. բառի յն. έργάς տառադարձու-թիւնից. աւելի ընդարձակ տե՛ս անդ։-Աճ.
scepter.
• = Եբր. [hebrew word] nēzer «արքայական թագ», որի վրայ աւելի ընդարձակ տես յեզեր։
tartar, dregs, sediment.
• = Պրս. [arabic word] durd «մրուր, դիրտ», որ աւելի ընդարձակ տե՛ս դիրտ։
cf. Թաղթ.
• = Պրս. [arabic word] taxt «գահ, գահոյք», որի վը րայ աւելի ընդարձակ տես տախտ։-
emery.
• = Մրք. օ [arabic word] sənpara, ռմկ. սըմփարա «աւազաթուղթ». աւելի ընդարձակ տե՛ս սմպատակ։
pinna-marina.
• = Յն, αὶ πίνναι ձևից, յօդը միասին առ։ նելով. աւելի ընդարձակ տե՛ս Պին։-Աճ
muzzle, snout.
• Մառ. հյ. բերան և վրաց. Յირი պիրի բառերի հետ. աւելի ընդարձակ տե՛ս բերան։
juggler;
conjurer.
• «ձեռնածու» Լծ. Փիլ. Ոս-կիփ. աւելի ընտիր ձև է աճապարար, որ ու-նի միայն ԱԲ։
cf. Կապանք.
• ՆՀԲ դնում է յն. συνδεσμος «կապ» բառից. անշուշտ աւելի լաւ է դնել յգ. τύνδεσμϰ ձևըս
cf. Ծոթոր.
• = Արաբ. [arabic word] sa'tar կամ [arabic word] sa'tar ծոթրին». աւելի ընդարձակ տե՛ս ծոթոր։-Ոճ.
bundle, bunch;
— խոտոյ, truss, bottle;
— փայտի, faggot, bundle of wood;
— մագնիտական, pencil of magnetic rays;
առնել տրցակ or տրցակեմ, to truss, to tie in a bundle, to bottle, to bind up in faggots.
• = Պրս. [arabic word] dasta «փունջ, տրցակ» բառից. աւելի ընդարձակ տե՛ս տստակ բա-ռի տակ։-Աճ.
pooh ! fie ! fie for shame !.
• Աճառ. ՀԱ 1908, 124 դնում է յոյնից. բայց իբրև Բժշկարանի բառ՝ աւելի յարմար է դնել արաբերէնից։
height, eminence, precipice;
eyebrow.
• = Կազմուած է դար «բարձրութիւն» +ւանդ բառերից. հմմտ. սարաւանդ, գահաւանդ, բարձրաւանդակ. աւելի ընդարձակ տե՛ս այս բառի տակ։
ասացից զայս ինչ եւ զայն, I shall say this and that, so and so.
• ԳՒՌ.-Ունինք սեղանայս Վն. (որ և սեղա-նակ) «պտուտկող ուժեղ քամի, որից աւելի ուժեղը փոթորիկ է կոչւում»։
evil genius, evil spirit, demon, devil;
genius, spirit, ghost, apparition;
goblin, imp, sprite, hobgoblin, familiar, elf, fairy;
tempest, storm;
thundering noise, hurly-burly.
• ԳՒՌ.-Ունինք սեղանայս Վն. (որ և սեղա-նակ) «պտուտկող ուժեղ քամի, որից աւելի ուժեղը փոթորիկ է կոչւում»։
yellow
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է դեղ<հնխ. dhel-արմատից՝բ աճականով. աւելի վան. րամասն տե՛ս դեղ։-Աճ.
cf. Ունկի.
• = Միջնադարեան եւր. մի ձևից. հմմտ. հին ֆրանս. once նոյն նշ.-աւելի ընդար-ձակ տե՛ս յաջորդը։-Հիւբշ. 369։
cf. Վասիլիսկոս.
• = Յն. βασιλίσxος՝ նոյն նշ. որի համաձայն վերի բառն էլ պէտք է ուղղել վասիլիսկոս. աւելի ընդարձակ տե՛ս բասիլիսկոս։
• «բրդոտ ռեհան, ocy-mum pilosum» Խոր. աշխ. 615. սրա աւելի նոր ձևերն են փաղանգամուշ, ֆարանճա-մուշկ, ֆալանճմուշկ Բժշ.։
intendant, steward, furnisher, purveyor, provider, contractor.
• = Պհլ. anbārakpat «համբարակապետ», որ կազմուած է anbār-ak «համբար»+pat «պետ» բառերից. աւելի ընդարձակ տե՛ս Ամ-բար։-Աճ.
height, eminence, top, summit, peak;
cape, promontory, point;
սարք, furniture, moveables, equipage;
harness;
all that follows, rest.
• = Պհլ. ❇ sar, պրս. ❇ sar «գլուխ» բառից. աւելի ընդարձակ տե՛ս. նախորդ-սար բառի համեմատութեանց մէջ։-Հիւբշ. 236։
who, which, what, that;
որ միանգամ, որ ոք, who, whoever, whosoever;
որք միանգամ, all they who;
որ ինչ, what;
which;
all that;
whatever;
այրն որ գայ, the man who is coming;
զոր դու գտեր, what you have found;
եւ որ չար եւս է, որ չար քան զամենայն է, and what is worst of all;
այրն զոր եմ սիրեմ, the man whom I love;
չգիտէ զոր գործէն, he does not know what he is doing;
յորմէ, whence, therefore;
որ եւ իցէ, whoever, whosoever;
any thing whatever, aught;
որ զինչ եւ իցէ, whatever or whatsoever it may be;
be that as it may;
ընտրեա զոր եւ կամիս, choose which you please;
որոյ աղագաւ, for this reason;
որ բարիս գործէ, գտցէ զբարիս, who acts well will be rewarded;
որ խնդրէ՝ առնու, he who asks will receive;
ժողովեցին որ շատ եւ որ սակաւ, some have gathered much, some little;
հանապազօր մեղանչեմք՝ որ խորհհրդով, որ բանիւ, we continually sin either in thought or word.
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո<հնխ. kxo-բառից՝ ր մասնիկով. հմմտ. *ի-իր. աւելի ընդարձակ տես ո։-Հիւբշ. 481։
that;
որ զի, that, in order that, so that;
since, as;
կարծեմ որ գայ, I believe that he will come;
որ թէպէտեւ նոքա վեհք են, although they are superior.
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո<հնխ. kxo-բառից՝ ր մասնիկով. հմմտ. *ի-իր. աւելի ընդարձակ տես ո։-Հիւբշ. 481։
aposteme, imposthume, abscess, suppuration, pustule;
— երանաց, bubo.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. bol-«ուռիլ, ու-ռուցք» արմատի ստորին bկ-ձայնդարձից, ար մասնիկով. ցեղակիցների մասին աւելի ինդարձակ տե՛ս պղպջակ։
• = Զնդ. vīzуana-հոմանիշ ձևից, որ կազ-մուած է yī-նախամասնիկով՝ zуāna-ռա-ռից. աւելի ընդարձակ տե՛ս զեան։-Հիւբշ. 150, 512։
barley-bread.
• = Պհլ. *kašken ձևից, որ հաստատում է արս. ︎ kaškin կամ ❇ [arabic word] kaškīna «գարեհաց»։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս կասկ։ -Հիւբշ. 257։
seed, grain;
berry;
corn, pulse;
progeny, race, descendants;
germ, bud, seeds, cause, principle;
cotyledon;
— արութեան, sperm;
— ձկանց, spawn;
— շողգամի, rape-seed;
ի — տալ զցորեան, to sow corn;
ելանել արութիւն սերման, to be afflicted with gonorrhea;
— առնուլ կնոջ, to conceive.
• =Բնեև հայ բառ. կազմուած է -մն մաս-նիկով սեր-<հնխ. k'er-արմատիռ. հմմտ. ջեր-ջերմն, կող-կողմն. աւելի մանրամասն տե՛ս սեր։
even, notwithstanding;
այս —, this once;
այլ —, another time;
առաջին —, the first time;
մի —, only once;
բազում —, many times, often;
միւսանգամ, once more, over again;
առ — մի, at once, this time;
քանիցս —, every time;
how many times?
• = Պհլ. պազենդ. hangām «ժամանակ, մի ջոց, տարուայ եղանակները», պրս. [arabic word] hangām «ժամանակ, միջոց»և [arabic word] ︎ angām նոյն նշ. վերջինը՝ որ չէ յիշած Հիւբշման, աւելի ուղիղ է ներկայացնում մեր բառը, մինչդեռ միւսները աւելի վերաբերում են հանգամ-անք բառին։ Կազմուած են han-մասնիկովgām-արմատից, որից ունինք նաև aiwi մասնիկով՝ զնդ. aiwigāma-«ձմեռ, տա-րի» (տե՛ս Horn, § 1109 և Bartholomae, Al-tir. wórt. 89)։-Հիւբշ. 97։
cf. Դագաղ.
• «երկաթէ միլ կամ ասեղ՝ գուլպայ գործելու և այլ նման բաների համար. 2. եր-կաթէ կամ փայտէ ձողերով վանդակապատ». ունի միայն ՀՀԲ, իբր գաւառական բառ. վը-կայութիւն ունինք ժԵ դարից՝ Թլկր. էջ 49. «Ես իմ սրտիս դանակ ածեմ, զաչքս ճաղի տամ հանելու». աւելի ուշ է ճաղեր «վան-դակապատ» Արձ. 1732 թ. (Վիմ. տար. 209)։ Սակայն անշուշտ շատ աւելի հին է, ինչպէս ցոյց է տալիս ղ ձայնը՝ փխ. լս
little;
— ինչ, — մի, a little, very small quantity, however little;
— ինչ ժամանակ, a short time;
— ինչ իրք են, there is very little;
ի — վայրկենի, in a moment, in an instant.
• = Պհլ. *xuān «սեղան»+հյ. աւագ բառե-րից բարդուած, իբր «սեղանապետ, հացե-րեց». հմմտ. պրս. [arabic word] xvansalār «խոհարարապետ»։ Աւելի ընդարձակ տես խան «սեղան»։
ounce.
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 146. յն. ούγγια ձևից։ Աւելի լաւ է ՆՀԲ։ Ասո-րերէնի համեմատութիւնը դրաւ Վար. դանեան ՀԱ 1920, 332։
cf. Շարապ.
• (գրուած նաև շարապ) «խոտերից կամ պտուղներից պատրաստւած ըմպելիք՝ իբր դեղ» Վրդն. երգ. Շնորհ. առակ 54. Բժշ. աւելի յետին ձև է շէրապ Վստկ. 8։
huntsman, hunter.
• կոչեն), եթէ սակայն ասպականի իրօք նշանակէր «շուն», ինչպէս ունի Պիտ. և ոչ թէ «որսորդ», ինչպէս ցոյց է տա-լիս Փիլ. որ աւելի վստահելի է։
smelted, cast, founded;
massive, heavy;
pure, fine;
font, cast;
mass, ingot, wedge;
weight, heaviness.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'heu-lo-ձևից. որ յառաջանում է g'heu-«թափել, հեղուլ, ձուլել» արմատից՝ -lo-մասնիկով. աւելի ըն-ռարձակ տե՛ս Չև բառի տակ։
leather, Morocco leather.
• «ողորկեալ կաշի՝ գրքի կազմի համար» Մագ. քեր. 223= Երզն. քեր. որից քեմխտական «մագաղաթեայ, կաշեայ» Մագ. քեր. և աւելի հնից՝ քեմխտապատ «կաշե-պատ» Խոր. բ. 82։
peach.
• = Բնիկ հայ բառ. նախապէս նշանակում էր «դեղին» (հմմտ. տակը դեղձան) և ծագում է դեղ արմատից՝ ձ աճականով. աւելի ըն-դարձակ տե՛ս դեղ բառի տակ։-Աճ.
spinning;
circular motion, turn, revolution;
— առնուլ, — գալ, to turn, to move round;
to take a walk;
պտղոց —, bloom on fruit;
cf. Մանանայ;
mina (measure).
• = Եբր. [hebrew word] mān «մանանայ» բառի յն. μάν տառադարձութիւնից փոխանցուած է մեզ՝ Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամանակ։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս մանանայ։-Հիւբշ, 310։
• = Պհլ. *man ձևից, որ աւանդուած չէ. այժմ կայ պրս. ժողովրդական լեզուի մէջ mán «լիտր», որ սխալմամբ համարում և գրում են արաբ. [arabic word] mann։ Աւելի ընդար-ձակ տե՛ս մնաս։-Աճ.
• = Արմատն է գալ, որից աճած է ձ աճա-կանով, ինչպէս որ բառիս հոմանիշը՝ գեղձ «պատատուկ» կազմուած է գել արմատից՝ ձ աճականով։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս գել։-Աճ.
smart, smarting, tingling;
twinge, twitch, sharp pain;
regret, vexation, displeasure, evil, affliction, heart-rending anguish.
• ՆՀԲ մեկնում է «կծօղ և կիզօդ»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Այտր-նեան, Քննակ. քեր. էջ 309 և աւելի լաւ՝ Meillet MSL 7, 164, յետոյ Աճառ. ՀԱ 1899, 233։
envoy, deputy;
commissary, emissary, agent, mandatary, proxy.
• -Պհլ. *patvεδak «ծանուցիչ, յայտառա-րող», որ իրանեան -ak մասնիկով կազմուած է պհլ. *patveδ>պատուէր բառից. ձևի և նշանակութեան համար հմմտ. նուիրակ, հրաւիրակ. աւելի մանրամասն տե՛ս պատ-ուէր։-Աճ.
inexpiable, irremis sible, unpardonable.
incomprehensible, immeasurable, infinite.
blamable, blameworthy, reprehensible, censurable.
redundant, superfluous, excessive;
trascendent;
more, rather;
too much;
— եւս, more, over and above, besides, so much, the more, cf. Աւելի, cf. Առաւելապէս, cf. Առաւելագոյնս, cf. Մանաւանդ;
— քան, more than;
— քան զ—, —ագոյն, more and more, too much;
— եմ, լինիմ, գատնիմ, cf. Առաւելում.
little;
brief, short, succinct, concise;
*dear, high-priced;
short;
— ինչ, իմն or մի, a little, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի, cf. Սակաւ մի;
— ինչ յառաջ, some time before;
— ինչ կանխագոյն, a little before;
— ինչ զկնի, some time after;
յաւելից այլ եւս — ինչ, one word more;
ի — բանս, — բանիւ, in few words;
— իշխանութիւն, իշխանք, cf. Սակաւապետութիւն."
to add, to increase, to augment;
to join, to adjoin, to insert, to interpolate, to apply, to supply;
to reckon, to add up;
— խօսել, to repeat, to say again, to reply, to rejoin;
— ի զօրութիւն, to redouble one's strength;
— ոյժ ումեք, to sustain another's efforts;
— զինչս իւր, to increase one's wealth;
աւուրս յաւուրս —, to lengthen life;
— զվարձս ծառայի, to raise the wages of a domestic;
յաւել յիս զօրութիւն, it gave me new strength;
եւ յաւել ծնանել, and then brought forth;
ոչ եւս յաւելից անիծանել, will never curse again;
մի եւս յաւելուցուք տեսանել զերեսս իմ, see my face no more.
on, upon;
over, above;
for, in behalf of, on account of;
յայնր —, upon that;
about that;
ի — ամենայնի, above all, before all else;
յորոց — աշտարակն անկաւ, on whom the tower fell;
ի ճշմարտութեան — չեւ է հասեալ, he has not yet heard the truth;
յաւելին ցաւս ի ցաւոց —, they increased my sorrows, they added to my grief;
հարուածս ի — նոցա հասուցանէին, they charged them with the massacres;
առած ի — արաբացւոց, threatening announcement for Arabia;
փակեմ զդուռն ի —ս, I shut the door behind me;
կործանումն նմա ի — կայր, he was on the brink of ruin, on the point of ruining himself cf. Կամ;
cf. Հասանեմ.
cf. Բասրելի.
• «պարսաւելի, անարգելի» Նար. որից բասրել «պարսաւել, վար զարնել» Եփռ. թգ. էջ 455. Ոսկ. ես. բասրիլ Խոր. բասրելի նառ. բասրանք Սիր. լը. 16. Ոսկ. ա. կոր. բասրական Երզն. մտթ. անբասիր Յհ. կթ. ևն։ր ձայնի տեղափոխութեամբ յառաջացած է բարսել, որ մէկ անգամ գործածել է Ոսկ. ես. յն. βλασφήμω «հայհոյել» բառի դէմ (ըստ ՆՀԲ).-Նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. անարգել, որ նոր գաւառականներում գործածւում է «հայհոյել» նշանակութեամբ (տե՛ս արգ բառի տակ)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. გასრობა բասրոբա «ծաղ-րել, այպանել». Խոլո իգինի հբասրոբդես մաս «Եւ նոքա ծաղր առնէին զնա» Ղուկ. Ը. 53. გამახრვა գաբասրվա «նախատել, վրան խնդալ», საბახრობელი սաբասրոբելի «բաս-րելի, պարսաւելի, այպանելի»։
limit, end;
— առնել, to end, to finish;
— առնել կենաց (ուրուք), to exterminate, to extirpate;
— լինել, to end, to be bounded.
• «վերջ, վերջանալը» Ոսկ. ես. մտթ. կող. Եւս. քր. «կեանքի վերջը, մահ» Արծր. որից զրաւել «վերջացնել (մի բան)» Սամ եր. «սպանել (մէկին)» Յհ. կթ. զրաւիլ «վեր-ջանալ» Ճառընտ. «մեռնիլ» Լաստ. զրաւա-մահ լինել Յհ. կթ. զրաւարար «սպանող» 3հ կթ. զրաւեցուցանել «ազատել» Պիտ. եղբայ-րազրաւ «եղբայրասպան» Յհ. կթ. երագազ-րաւելի Յհ. իմ. ատ. անզրաւ Փարպ. անօրա-ւական Ագաթ. հանճարազրաւ «անխելք» Նար. չարազրաւ Կղնկտ.։
how ! oh ! o strange ! wonderful !
• ՆՀԲ «որպէս և պրս. ջի՛, արաբ. զիհի «քանի՞, ո՞վ, ո՛րչափ», իսկ բեք բառի տակ՝ «որպէս թրք. չէ՛ք, չօգ, եիւքսէք»։ Պատահական նմանութիւն ունի ալթայ. թթր. [arabic word] ček «ամբիծ, մաքուր, ան-պարսաւելի, անարատ» (Будaговъ 7, 506)։
cf. Ջեք.
• ՆՀԲ «որպէս և պրս. ջի՛, արաբ. զիհի «քանի՞, ո՞վ, ո՛րչափ», իսկ բեք բառի տակ՝ «որպէս թրք. չէ՛ք, չօգ, եիւքսէք»։ Պատահական նմանութիւն ունի ալթայ. թթր. [arabic word] ček «ամբիծ, մաքուր, ան-պարսաւելի, անարատ» (Будaговъ 7, 506)։
worm-wood, absinth.
• = Պհլ. *afsind-. աւելին տե՛ս ափսինթ։
cf. Քրքիջ.
• = բնիկ հայ բառ, աճած հնխ. kū-«գոչել, ևանչել» արմատից. աւելին տե՛ս քուք։-Աճ.