of right or just judgment, judging equitably, just, right.
Ուղղադատ քննութիւն. (Վրդն. աւետար.։)
to speak correctly or properly.
Զդաստակերտն՝ զոր շինեաց յանուն իւր մշակ կողմնապետն արամայ, անուանէին հինք աշխարհին մաժաք, որպէս ոչ կարելով ուղղախօսել։ Կոչիւր աւագ այր. զայս ոչ կարելով ուղղախօսել յունաց եւ ասորւոց՝ կոչեցին աբգարիոս. (Խոր. ՟Բ. 13. 25։)
to conduct directly.
Ուղղածեցար ի յաջորդումն նախաթոռոցն ազգապետիւք՝ քահանայապետութեամբ. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։)
right, direct;
nominative.
Եւ կամ ետեղափոխ շարժութեան, ո՛չ զուղղականն, ոչ զշրջաբերականն, ո՛չ զոր յերկոցունցն. (Դիոն. ածայ.։)
right;
rightly, directly;
correctly.
Նետ ի կորովեաց քոց թողեր ուղղակի. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Հանդէպ ուղղակի զնետաձգութիւնսն հարկանել։ Դիմացն ուղղակի ճահեցուցանէ. (Մագ. ՟Ա. ՟Կ՟Ա։)
Ուղղակի փառատրութեամբ։ Վարդապետաց քանոն ուղղակի. (Սարկ. աղ.։ Գանձ.։)
sound doctrine.
Ուղիղ ասացուած. ողջամիտ վարդապետութիւն.
orthodox, catholic.
Ամենայն ճշմարիտ ուղղափառ հաւատք վարդապետք մերժեցան յիւրաքանչիւր ժողովրդոց. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
orthodoxy , catholicism.
Որք յաղագս ուղղափառութեանն արտասահմանեալ էին ի մետաղս։ Դրդուեցաւ ուղղափառութիւն. (Խոր. ՟Գ. 33. 68։)
rudder, helm;
regulator;
cf. Ղեակ.
Ունիցիս բաւանդակ զպատուիրանացն ուղղեակ։ Իմաստուն նաւապետն որ նստեալ իցէ յուղղեակս նաւին հմուտ դիտութեամբ ուղղել զնաւն. (Մաշկ.։)
Որ յուղղեակս (կամ ի ղեակս) նաւին նստի, յո՛ր կոյս կամի՝ շրջէ զնա։ Զմեղացն պատերազմ ի բաց ընկենլով ուղղեկօք առաքինութեանցն։ Պարտ է հաստատուն կալ յուղղեակս նաւին. (Սարգ. յկ. ՟Ը. ՟Թ։ եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Գ։)
to make straight, to trim, to straighten;
to erect, to raise, to hold up;
to address, to direct;
to conduct, to govern, to rule;
to correct, to rectify;
to correct, to reclaim, to improve, to reform, to make better, to amend;
— զգնացս, զվարս, to regulate one's conduct or actions;
to repent, to amend;
— զսխալանս, to confess one's errors, to redeem one's faults;
— զբան, զխնդիր, to address, to direct one's words to, to question;
ատեան —, to assemble or convoke a council;
նիզակ ումեք —, to hurl a javelin at;
— զկայմ, to mast.
Այսուհետեւ ես ոչ կարեմ երթալ ի վերայ թշնամեացն, եւ ոչ նիզակ ումեք ուղղել. (Բուզ. ՟Ե. 30։)
straight (road);
just, virtuous.
Ոչ այնպէս ծովու ալէկոծութիւնք հարկանեն նաւուղղին յուղղընթաց ճանապարհէն, որպէս վարդապետաց բռնութիւն (լինին) ուսողացն զանազան յօժարութիւնքն. (Եփր. աւետար.։)
corrector;
reformer;
rector, director;
conductor, leader;
driver, coachman;
steersman, helmsman;
cf. Ղեակ;
regulator, governor, moderator.
Ըստ ոտինն զհետ երթիցէ առաջնորդին եւ ուղղչին. (Ածաբ. աղք.։)
Իբրեւ զնաւապետ ոք վստահ՝ յուղղիչ եւ ի սամիս առաքինութեան նստեալ. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Բ։)
kind, bountiful, beneficent.
Պետրոս եւ պօղոս՝ ամոլք սուրբք, ումեկաւորք նախահարցն. (Ճ. ՟Ա.։)
useless, worthless, futile, flimsy;
whatever, whatsoever;
uselessly.
Ումպէտ գործոց հետեւիք։ Զբաղեալ յումպէտ գործս։ Ի չնչին եւ յումպէտ իրսն. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։ Լմբ. պտրգ.։)
to habituate, to accustom oneself.
Բնաւորիլ ունակութեամբ. ունել, գտանիլ յիմիք. տարեալ լինել. եւ Զետեղիլ. կրթել. եւ կրթիլ. կամ գրաւել, իլ. վարել. (յն. ոճով) որպէս ἕχομαι եւ այլն.
word or discourse void of meaning;
chatter;
erroneous doctrine.
Ունայնաբանութիւն. եւ Մոլար վարդապետութիւն. նորաձայնութիւն. զի ի յն. մերձաւոր են ձայնիւ բառքս. κενοφωνία եւ καινοφωνία.
cf. Զրաջան.
Յետ բազում ունայնաջան եւ զրավաստակ լինելոյն յաղօթս ապաւինէին. (Ճ. ՟Ը.։)
cf. Ունայնարուեստ.
Որ զհետ վարի ունայն իրաց. եւ Որ ինչ ի զուր ի վար արկանի.
attached to vain things, applying oneself to futilities.
ματαιότεχνος vanis artibus deditus. Որ զհետ է ունայն արուեստից կամ հնարից.
chaff, straws, trifle.
ՈՒՆԳ որ եւ ՈՒՆԿ. χνοῦς, χοῦς lanugo, pulvus. Փոշետեսակ մանրուք, եւ մաղուք իրաց. մղեղ. փոշի. փշուր. մռեղ. ... (լծ. եւ եօնկա, ուն, էօն ).
holding, taking.
Իբրեւ ետես զունելիսն, զո՞ ասէ խնդրէք. (Ոսկ. ես.։)
Որ կարաց բարբառով միայն զունելիսն զարկուցանել զգետնի. (անդ։)
tongs;
pincers, pliers;
nippers;
snuffers;
cf. Մազխիլ;
— խեցգետնոյ, claws;
— շաքարի, sugar-tongs;
— վիրաբուժից, forceps;
— վարսավիրայի, curling iron, curling tongs.
possession, dominion.
κατάσχεσις posessio. Ունելն. ստացումն. տիրապետելն. տէրութիւն.
auditor, listener, hearer;
listening, obedient, docile, submissive;
—ք, auditory, audience, the public.
Զիմաստուն ճարտարապետ, եւ զհանճարեղն զունկնդիր։ Լեզուի նորա ունկնդիր։ Բան իմաստուն յունկնդիր լսելիս. (Ես. ՟Գ. 3։ Իմ. ՟Ա. 6։ Առակ. ՟Ի՟Ե. 12։)
to fertilize, to render fertile;
cf. Յուռթեմ.
Ուլունս ուռթել ... ի մէջ գետին անցեալ յուռթելն. եւ ընդ ուռթելն մերձենան ի նա դեւք. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
willow, osier;
վարսաւոր or վայրակախ —, weeping willow;
դնդագլուխ —, pollard-willow;
—ք, willow-plot, willow-hedge, osier bed.
Առ գետովքն բաբելացւոց զուռեաց կախեցաք զգործարանս մեր. (Ղեւոնդ.։)
to fish with a net, to fish;
to take as in a net, to catch, to draw into a snare.
Որով ձկնորսքն զաշխարհ զբաւանդակ աւետարանին կապանօք ուռկանեցին. (Ածաբ. կարկտ.։)
cf. Ուռճալիր.
Անօթ ընտիր, եւ ուռճալի լուսով լցեալ. (Անան. ի պետր.։)
flourishing, flowery, in full bloom or vegetation;
filled up, abundant, plentiful.
Անօթ ընտիր, եւ ուռճալի լուսով լցեալ. (Անան. ի պետր.։)
to be vigorous, rank, flourishing;
fig to be in a thriving or prosperous condition;
to be full, brimful;
to abound, to redound.
Ուռճացեալք հոգեւորական մասամբք։ Պետրոս ուռճացեալ լիապատար հոգւովն սրբով. (Պիտ.։ Անան. ի պետր.։)
to be swollen, to swell, to puff up, to stuff out, to rise up;
to bloat;
to be swollen or puffed up, to be inflated, to grow proud.
Ուռուցեալդ յանճահ ճարտարութենէ։ Հպարտանայ յանձն, եւ ուռուցեալ պերճանայ։ Ուռուցեալ հրէայք (առ նախանձու՝) ընդ մէջ կտրել կամէին զվարդապետութիւնն. (Սեբեր. ՟Է։ Իսիւք.։ Ոսկ. մտթ.։)
to learn, to study, to read;
to be instructed;
to exercise oneself in;
— զդասն, to learn, to study one's lesson;
— ի բերան, to con over, to study by heart;
cf. Թոշակ.
shoulder-strap, shoulder-piece;
ephod;
epaulet;
cf. Վակաս.
Վակասն, որ այժմ կոչի ի մեզ ուսանոց։ Վակաս՝ ուսանոց։ Զգենոյր քահանայապետն, եւ դնէր յուսանոցն զերկոտասան ակունս. (Լմբ. պտրգ.։ Նախ. ել.։ Վրդն. սղ.։)
student, studier;
mathematician.
Դոմետիանոս զուսողս եւ զփիղիփոփայս հռոմայեցւոց մերժեաց։ Դարձեալ զուսողս եւ զփիղիսոփայս հալածեաց. (Եւս. քր. ՟Բ։)
study, lecture, teaching, instruction;
doctrine, science;
religion, sect;
ուսման ձեւ, affectation, studied effort, endeavours;
առ ուսմանէ, by instruction;
նուիրել յ— զժամանակն, to consecrate all one's time to study;
cf. Թեւակոխեմ.
μάθημα, διδαχή, διδασκαλία dottrina, disciplina. Ուսանելն. ուսողութիւն. տեղեկութիւն. հմտութիւն. գիտութիւն. արուեստ. կրթութիւն. սովորութիւն. վարդապետութիւն. կրօնք. դեն. աղանդ.
Ի բա՛ց լիցի չար վարդապետին եւ չար ուսմունքն. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)
Բարձցես զամենայն ուսմունս մոլորութեան մարդկանն։ Հանդէս առնէր ամենայն ուսմանց։ Կալցին զուսումն վարդապետութեան մոգաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Մերթ՝ Ուսուցանելն. վարդապետելն.
scientific;
mathematical;
mathematician;
scholar, learned man.
Բազմացան քահանայք եւ պաշտօնեայք եւ մանկունք ուսումնականք (ի վանս գետկայ). (Կիր. պտմ.։)
fellow-student;
school-fellow.
ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԻՑ կամ ՈՒՍԸՄՆԱԿԻՑ. συμμανθάνων simul vel una discens συμμαθητής condiscipulus, collega եւ ejusdem doctrinae, sectae. Աշակերտակից. կրթեալն ի նոյն վարդապետութիւն. հաւատակից, եւ աղանդակից.
Գայր առ ուսումնակիցսն իւր ի վարդապետարանն։ Եւ յովհաննէս գնաց առ ուսումնակիցս իւր։ Պօղոս անուն ուսմնակից նիւսացւոյն։ Լեալ էին միմեանց ուսմնակիցք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Վանակ. հց.։ Վրդն. պտմ.։)
ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԻՑ. ա. որպէս Ուսուցչակից, վարդապետակից. συνδιδασκαλίτης condoctor.
to preserve the knowledge or doctrine acquired.
ՈՒՍՈՒՄՆԱՊԱՀ ԼԻՆԵԼ. Պահել զուսեալ վարդապետութիւնն.
studiousness, love of study;
phylomathy.
φιλομάθεια, -θία, φιλομαθές discendi cupiditas, studium. Ուսումնասէրն գոլ. սէր՝ տենչ եւ փոյթ առ ուսումն կամ առ վարդապետութիւն. հետազօտութիւն եւ խելամտութիւն գրոց.
to become mad, to play the fool, to commit folly;
to rage, to be in a fury, to be mad for, to eagerly long for, to fall madly in love, to be desperately in love, to be agitated by violent transports for, to love to distraction, to dote upon;
to be wanton, lustful;
— ի կանայս, to woo, to court, to rave, to be in love to extremity.
Որ յետոյ շամշեցաւ . յն. մոլեգնութեամբ հարաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
full of canes or reeds;
— տեղի, cane-brake.
Բնակութիւն ունի սա (որթ) ոչ միայն ի դաշտային, շամբուտ, ախտաժետ վայրս, աւազինս. (Պիտ.։)
tetrarchy.
ՇԱՄՇՏՈՒԹԻՒՆ կամ ՇԱՄԸՇՏՈՒԹԻՒՆ. τετραρχία tetrarcha. Չորրորդապետութիւն. պետութիւն քառորդ մասին տէրութենե, կուսակալութիւն. (գուցէ ի թ. սէմթ, կողմ. կամ ի յն. լու. ի՛միսիս, սէ՛միս։ կէս, կիսեալ կիսոյ կէս).
Առաջնորդէին եղբարք նորա շամըշտութեամբք. այսինքն մի ի չորից մասանց անտի երկիրն իսրայելացւոց։ Զագրիպպաս կացոյց թագաւոր, ի վերայ թշնամւոյ նորա շամշութեան՝ փլիլպպոսի եւ լիւսինեաայ, եւ ընդ նոսին եւ յետ սակաւ ժամանակի եւ զշամշութիւն եւս հերովդի ետ նմա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8, կամ 9։ ՟Բ. 4. 10։)
Samaritan.
Շամարիտն ետես զանծանօթն եւ զօտարն ի նմանէ, եւ չարար զանց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
cf. Շանթընկէց.
Զարհուրեալ եւ դողացեալ ի շանթաձիգ նետիցն հրեղինաց։ Զշանթաձիգ բարկութիւն հրեղէն անձրեւացն է իմանալ. (Նար. յովէդ.։)
thundering;
fulminating;
— բարկութիւն, thunder, cf. Շանթ, cf. Կայծակն;
— ամպք, thunder-cloud.
Ո՞վ զթանթընկէց բարկութիւնն (յն. զկայծակունս) թոյլ ետ գալ ի վերայ սոդոմայեցւոց երկրին. (Ոսկ. հռ.։)
to make a noise, to rumble, to clash;
to clack, to crack, to crackle;
to boil violently, to burst, to blow up;
to shiver, to crepitate;
to rustle, to murmur;
to thunder, to detonate;
— սողնոց, to hiss;
to whistle;
to whiz;
— մեղուաց, ճանճից, to buzz, to hum.
Մռնչեն իբրեւ զառիւծ, շաչեն իբրեւ զօձ, գոռանզ որպէս վիշապ. (Վրդն. աւետար.։)
mass of rock salt;
— սառի, block of ice;
iceberg.
Ետ կապել շառաշիղս տղի ի վերայ ողին նորա. (Ագաթ. յորմէ եւ այլք. իսկ Սարկաւագ վարդապետ բացատրէ՝ Արձանս տթղի։)
Շառաչիւն (յն. ձգումն) նետից։ Զշառաչիւն զերիվարացն։ Նոր անձրեւօք կարկտի, եւ անհրաժեշտ շառաչմամբք (յն. ջաղբիւք) հալածեալք. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 5։ ՟Ա. ՟Գ. ՟Զ. 41։ Իմ. ՟Ժ՟Զ. 16։)
Ըստ նմանութեան տեղատարափ շառաչման՝ նետաձիգ սաստկութեամբ զգունդս պարսկացն ահաբեկէին. (Փարպ.։)
cf. Շաչիւն;
cf. Թնդիւն;
tinsel.
Շառաչիւն (յն. ձգումն) նետից։ Զշառաչիւն զերիվարացն։ Նոր անձրեւօք կարկտի, եւ անհրաժեշտ շառաչմամբք (յն. ջաղբիւք) հալածեալք. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 5։ ՟Ա. ՟Գ. ՟Զ. 41։ Իմ. ՟Ժ՟Զ. 16։)
Ըստ նմանութեան տեղատարափ շառաչման՝ նետաձիգ սաստկութեամբ զգունդս պարսկացն ահաբեկէին. (Փարպ.։)
Շառաչիւն (յն. ձգումն) նետից։ Զշառաչիւն զերիվարացն։ Նոր անձրեւօք կարկտի, եւ անհրաժեշտ շառաչմամբք (յն. ջաղբիւք) հալածեալք. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 5։ ՟Ա. ՟Գ. ՟Զ. 41։ Իմ. ՟Ժ՟Զ. 16։)
Ըստ նմանութեան տեղատարափ շառաչման՝ նետաձիգ սաստկութեամբ զգունդս պարսկացն ահաբեկէին. (Փարպ.։)