cf. Սիղղոբայ.
Առանց ալփաբետաց ուսուցանէ, եւ առանց սողոբայից հեդէ. (Մամբր.։)
cf. Ջրային.
Փոխանակ ջրականացն բղխեաց գետն բազմութիւն գորտոց. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 10։)
Ջրական վտակաց զեղման։ Վտակք լայնակայլակք ջրականաց գետոց յորդաբուղխ ուղխտից. (Նար. ՟Զ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
flooded, swolen, inundated.
Սահեալ ի վերայ օդավար ջրակուտակ յուզակ ալեացն։ Գետն երասխ յարուցեալ գայր ջրակուտակ բազմութեամբ. (Ագաթ.։)
drowned;
— առմել, to drown;
— լինել (ակամայ), to be drowned;
(կամաւոր) to drown oneself.
Յետջրահեղձն լինելոյ շնչականացն. (Յհ. կթ.։)
Զորս ջրահեղձոյցս արար։ Ջրահեղձոյցք եղեն. (Սարգ. յկ. ՟Թ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ։)
cf. Ջրահեղձ.
Յետջրահեղձն լինելոյ շնչականացն. (Յհ. կթ.։)
Զորս ջրահեղձոյցս արար։ Ջրահեղձոյցք եղեն. (Սարգ. յկ. ՟Թ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ։)
covered with rain clouds.
Հաստատութիւն ջրամած սառնեղէն։ Նա ձգեաց զջրամած երկինքն։ Ջրամած եւ օդնտարած երկին։ Ջրամած կամարդ։ Ջրամած վարագոյրդ։ Ժողովեալ զջրամած աշխարհս մասամբք գերագունիցն։ Յեօթներորդ պարունակն ի ներքոյ ջրամած հաստատութիւնեդ. (Ագաթ.։ Ոսկ. խչ.։ Նար. յովէդ.։ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ղ։ Մաշտ.։ Ճ. ՟Գ.։)
marshy meadow;
marsh.
Մարգագետին ջրարբի.
aqueous, aquatic, watery. aquatic animal.
Որս անուամբ՝ բազում է ջրայնոցն, եւ բազում իսկ թռչնոցն, ամենեւին եւ բազում հետեւակ որսորդութիւնքն ցամաքաւս. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
cf. Ջրանցք.
Անցք ջրոց. ջրագնացք. գետ. առու. ուղխ.
cf. Ջրշեղջ.
Հաւուրց՝ օդ. եւ ձկանց՝ ջրաշեղջք եւ գետք եւ ծով։ Ի գետս եւ ի ջրաշիղջս եւ ի ծովս. Հատածք ջրոյ, ծով եւ գետք եւ ջրաշեղջք. (Փիլ.։)
Գետոց եւ աղբերականց եւ մօրաց եւ ջրաշեղջաց։ Ո՛չ մօտք եւ ոչ ջրաշեղջք. (Վեցօր. ՟Բ. եւ ՟Է։)
Գետք եւ ջրաշեղջ յարիւն ներկաւ. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
water-like.
Ընդ հատանել երակաց մարդոյ՝ նախ ելանէ թանձր արիւն, եւ յետոյ սակաւ սակաւ ջրատեսակ, եւ ջուր. (Մխ. ապար.։)
water-drinking;
cf. Ջրարբք;
leakage, leaking.
watery, irriguous;
cf. Ջրկիր.
Եւ սափոր ջրաւորաց յուս իւրում. (Եփր. աւետար.։)
to temper iron.
Ոչ կարուց սատանայ ցցել զջրգեղեալ նետս իւր ի միտս նորա։
water-pipe, conduit, aqueduct.
Իբրեւ զջրմուղ ելի ի գետոյ ... եւ ահա եղեւ ինձ ջրմուղ ի գետ. (Սիր. ՟Ի՟Դ. 41. 42։)
door-keeper in Paradise.
Պետրոս ռահադուռն լուսոյ կենաց. (Ճ. ՟Ա.։)
demagogy;
vulgarity.
Որպէս ռամկապետութիւն. δημοκρατία democratia, imperium populare. Տէրութիւն՝ որ է ի ձեռս ջողովրդեան.
ballista-stone;
ballista, catapult.
Նետից եւ ռմբաքարաց. (Սկեւռ. լմբ.։)
nostrils;
cf. Ընդաղոտ.
Ի ձեռն ռընգաց օդս (ձգի)։ Ռընգամբք ոչ շնչելով եւ ոչ հոտոտելով։ Ռընգամբքն որսալ եւ հետավարել (շան)։ Որ ինչ երեսք (այսինքն աչք) այլոց, ա՛յս ռընգունք շանց որսականաց եւ հետախուզից. (Փիլ.։)
the twenty ninth letter of the alphabet and the twenty third of the consonants;
two thousand, two thousandth.
Տէրս եւ վարդապետս։ Զոր ասեմս, զոր առնեմս, եւ այլն. այսինքն ես տէրս, եւ այլն։
Ի սկզբան բառից նախ քան զայլ բաղաձայն՝ հասարակօրէն հնչէ ըս. զոր օրինակ, սագտանել՝ է ըստգտանել. ստանձնել՝ ըստանձնել. սթափ՝ ըսթափ, ստերջ՝ ըստերջ. սկիզբն՝ ըսկիզբն, որ գրի եւ իսկիզբն, եւ այլն։ Բայց ուր բուն բառն իցէ սու կամ սի վանկիւ, յայնժամ յածանցս իւր՝ որպէս եւ ի հոլովս՝ թէ եւ գրեսցի պարզ ս, հնչէ սը. զոր օրինակ սուգ, սգոյ՝ այսինքն սըգոյ, սգալ՝ այսինքն սըգալ. սուտ, ստոյ, ստել. սուր, սրոյ, սրել. սիկ, սըկանալ. սին, սնոտի, սնանալ, եւ այլն։ զբառսդ՝ սպանանել, սպիտակ, սկիհ, սքեմ, սփիւռ, սփռել, եւ այլն. լույս ուղիղ տեսութեան եւ համեմատութեամբ հայկական եւ օտարազգի արմատոց՝ պարտ է արտաբերել՝ ըսպանանել, ըսպիտակ, ըսկիհ, ըսքեմ, ըսփիւռ, ըսփռել. այլ ի տեղիս տեղիս արտաբերին, սըպանանել, սըպիտակ, սըկիհ, սըքեմ, սըփիւռ, սըփռել։ Որպէս եւ բառդ ոպայ՝ որ առ մեօք հնչի ըսպայ, ուստի եւ ըսպարապետ, ըստ այլ լեզուաց է սէպտ, սիբահի։
goose's foot;
triangular.
Շինէ պայծառ եկեղեցի երկու ... զմինն գմբեթայարկ յանուն սրբոյ կարապետին. եւ զմիւսն սագաշէն՝ հրաշալի յօրինուածովք. (Ուռպ.։)
to persuade, to advise, to excite, to suggest, to insinuate, to stir up, to provoke, to induce;
to help, to contribute;
to be the means of, to procure;
to contrive, to invent, to form;
to betray, to give up, to deliver.
Լիով պատճառք արարածոց՝ սադրեալ ի վարդանայ վարդապետէ (քաղելով ի հացն բանից). (Վրդն. ծն. վերնագիր։)
paved with flagstones;
pavement;
foot-pavement, foot-path.
Ի ձեռն որոյ հոգեւոր ճանապարհն սալայատակ յարդարի։ Հաստակառոյց սալայատակ կարծրութիւն գետնոյս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ. եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Է։)
to take refuge, to hide oneself.
Մարզպանն փախստեայ անկանի (յեկեղեցին), եւ անդ ի միջոց գումբեթին զօղեալ սալարեալ՝ սարսռալից դողմամբ զետեղեալ լինէր. (Արծր. ՟Բ. 7։)
flagstone, flag.
stony, hard, rough.
Զայգետեղն կակղել եւ դիւրել. վասն զի յամառային տօթոյն շողնան քարքն, եւ այրեն զտունկն, թէ փոքր քարուտ լինի եւ սալուտ եւ կոկնուտ. (Վստկ. ՟Հ՟Զ։)
few in number, not numerous.
Կետս խղճիւ եւ ցաւօք մտաց զսակաւութիւն զաւուրս կենցաղոյս։ Սակաւաթիւ գնդաւ երջանկացն. (Փարպ.։ Նար. առաք.։)
living but a short time, short life.
Լինէր ամիրապետ որդի նորա սակաւակեցութեամբ. (Յհ. կթ.։)
want of population.
Առաջին լծորդքն ընդ յետինսն զուգեալք լինէին ամուսնութեամբ, մինչ սակաւամարդութիւն էր. (Վրդն. ծն.։)
cf. Սակաւաժամանակ.
Տէրն մեր յետ սակաւժամանակեան սկզբան քարոզութեան իւրոյ կոչեաց զերկոտասան առաքեաքսն (յն. ոչ յետ բազմաց սկզբնաւորութեանն). (Եւս. պտմ. ՟Ա. 10։)
cf. Սակաւաժամանակ.
Տէրն մեր յետ սակաւժամանակեան սկզբան քարոզութեան իւրոյ կոչեաց զերկոտասան առաքեաքսն (յն. ոչ յետ բազմաց սկզբնաւորութեանն). (Եւս. պտմ. ՟Ա. 10։)
rescript, decree.
Առաւել զանընդդիմակաց հրամանն հանդերձ սակեօք կայսերագիր նշանակելովք։ Պատահեալ սպարապետին հայոց՝ հանդերձ սակերօք կայսեր յանդիման լինէին։ Եւ նորա առեալ սակերս կայսերական նշանօք՝ փութայր վաղվաղակի զհրամանն կատարել. (Կորիւն.։)
double-edged axe, battle-axe;
cf. Սակր.
Լէգէոն սպարակիր հետեւակն՝ վահան ի ձեռն, սակուր զգոտւոյ։ Յանկարծօրէն կից ի վեր առնեալ զսակուրսն՝ զարկանէին թագաւորին պապայ. մին կշիռ զուլն հարկանէր սարկաւն, եւ միւսն եւս սակաւորն զաջ թաթ ձեռինն. (Բուզ. ՟Է. 32։)
cf. Սահանաձայն.
Առու մի սահանակարկաջ։ Ի գլխոյ լերին իջանեն գետք սահանակարկաջք. (Արծր. ՟Դ. 12։ ՟Է. 6։)
sliding, slipping;
mental perturbation, vacillation, agitation, irresolution.
Անասնական գետնաքարշութեան սողնոյ սահեցմամբ։ Որ զորովայն օձին սահեցման հողոյ մտանեցեր։ Անասնաբար սահեցմամբ ըստ հողոյն զիջման ընդ երկիր մածաք. (Նար. ՟Լ՟Բ. ՟Լ՟Զ. ՟Յ՟Զ։)
bound, term, circumscription;
bounds, limits, confines, frontier, borders;
extremity, sphere;
definition;
statute, rule, regulation;
decision, determination;
jurisdiction, extent;
department;
neighbourhood, district, provinces;
—ք, outskirts, suburbs;
—ք հակատոյ, articles of faith;
— երկրի, կալուածոց, landmark;
— հատանել, to fix the boundaries of;
յարդար —ս ամփոփել զիմն, to reduce to its proper limits;
— դնել, to bound, to fix bounds to, to limit, to end;
— դնել անձին, to propose, to deliberate, to resolve;
երդնուլ արդումն —աւ, to bind oneself by an oath;
անցանել ըստ —, to overstep, to pass the limits or boundaries;
—աւ ասել, to say briefly;
յաղետալի — հասուցանել, to reduce to a deplorable state;
cf. Զէն.
constitutional;
constitutionalist;
— միապետութիւն, constitutional monarchy.
bordering upon, adjacent to;
definitive;
indicative;
բանիւ —աւ կապել, to excommunicate.
Զաւետարանական իշխանութիւնն ի գործ առեալ, եւ բանիւ սահմանականաւ կապեալ զիշխանն. (Յհ. կթ.։)
cf. Սալամանդր.
Մինն հուր կերակրի ի յետնա կղզին սիւկիլիայ, եւ ոչ ծախի. որոյ անուն է սալամանդրա. (Լմբ. իմ.։)
to exercise oneself in.
Սաղապելով ի սոյն մետ երանեսցիս. (Պիտ. վջ։)
cf. Սաղարթազուարճ.
Զձիթենի ծառն սաղարթազուարթ արարեալ՝ ետուր մեզ. (Մաշտ.։)
to conceive, to be with child;
cf. Յղանամ.
Եղիսաբէթ զյովհաննէս սաղմնառեաց։ Սաղմնառեաց ամուլն. (Ոսկ. յաւետիս.։)
Աղօթիւք ծերոյն ետ աստուծո զխնդրելին, եւ սաղմառեաց կինն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
conception;
cf. Յղութիւն.
Սաղմնառութիւնն եղիսաբեթի։ Ի վեցերորդում ամսեանն սաղմնառութեանն յովհաննու. (Տօմար.։ Ոսկ. յաւետիս.։)
Սկսեալ ի սաղմնառութէանն յովհաննու, եւ յաւետեաց կուսին. (Մեկն. ղկ.։)
psalmist, psalm-signer.
ψαλμῳδός, ψάλτης psalmista, psaltes, palmicen. որ եւ ՍԱՂՄՈՍԵՐԳ. ՍԱՂՄՈՍԱՆՈՒԱԳ. ՍԱՂՄՈՍԵՐԳՈՂ. ՍԱՂՄՈԻՍԵՐԳԻՉ. Երգիչ սաղմոսաց. սաղմոսասաց. դաւիթ, եւ հետեւօղք նորա. եւ Դպիր. կղերիկոս. երգիչ. փսաղտ.
Զոր եւ սաղմոսերգուն վարդապետէ ի սուրբ հոգւոյն։ Սաղմոսերգուն գոչէ ասելով. (Փարպ.։)
to sin psalms, to praise.
Վասն այսորիկ սաղմոսերգեալ լինի յաւուր եօթներորդի, աւետարանեցէք օրստօրէ զփրկութիւն նորա. (Ոսկիփոր.։)
small psalter;
short psalm.
yoke, wooden collar for draught oxen;
whip-staff, tiller-shaft, tiller ropes.
ζεύγλη jugum. Անուր լծոյ՝ միապաղաղ ոլորեալ, եւ ի սրտէ կապեալ սամետեօք, եւ կամ երկմասնեայ ընդ միմեանս զօդեալ կապով սամետեաց. (ռմկ. սամի, մանկիռ, մանկուռ. արաբ. սէյմ. երկականն՝ սէմըգ ).
Կապիցես սամետիւք լուծ նմա. լուծ զաստուածընկալ խաչն կենարարին ասէ. սամիք աստուածութիւնն եւ մարդկութիւն անորոշելի միութեամբ միացեալ ... քանզի էր աստուածութիւնն ի մարմնի առանց բաժանելոյ. (Նար. յովէդ.։)
Լուծք ստուարք ամոլիցն կցորդութեան (նաւին) բաժանեցան. սամիք ուղղչացն հետոց դալարեցան. (Նար. ՟Ի՟Է։)
cf. Սապէս.
Սայապէս զայսօրինակ վկայեաց։ Ամենայն հայք մտին ընդ հարկաւ, սայապէս եւ ասորեստան եւ ամենայն միջերկրեայք։ Սայապէս եւ մուշեղայ եւս ետ զնոյն դեղ մահու. (Եւս. քր. ՟Ա. Վրդն. պտմ.։ Ուռպ.։)
to slip, to stumble, to trip, to take a false step, to fall;
to falter, to waver, to be unsettled, to go astray, to err.
cf. Սայթաքեցուցանեմ.
Եդին ի մտի այնուհետեւ ոչ այսր անդր սայթաքել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Է. 17։)
Ոչ ինչ այնուհետեւ թոյլ տային սայթաքել խորհրդոց նորա այսր անդր. (Փարպ.։)
cf. Տիտանիք;
Titan;
titanium.
ՏԻՏԱՆՔ, նաց ՏԻՏԱՆ ՏԻՏԱՆՔ, ՏԻՏԱՆԵԱՆ ՏԻՏԱՆԱՑԻՔ որպէս յն. դիդան, դիդանէս. τιτάν, τιτάνες titan, -nes. gigas, gigantes. եբր. Ռափա, ռափայիմ կամ ռափայինք, ռափացիք. այսինքն հսկայ, հսկայք. որպէս Քամ, մանաւանդ Նեբրովթ կամ Բէլ թոռն նորա, քանանացիք։ Ըստ առասպելաց՝ Տիտան ասի արեգակն, եւ տիտանեանք՝ թշնամիք նորա որդիք երկնի եւ երկրի՝ յարամազդայ գետնասուզեալք, այսինքն դեւք, որպէս եւ հսկայք շինօղք աշտարակի.
Յետ ջրհեղեղին տիտանն ընդ կրովնի ի մարտ գրգռէր։ Սկսանէին զբարձրաբարձ զբուրգնն կանգնել. եւ յետ այնորիկ կրովնն եւ տիտանն մարտ պատերազմի ընդ միմեանս բախէին։ Հերկալէս եւ դիոնէսոս էին ի տիտանացն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զրուանն եւ տիտանն եւ յապետոսթէ, սեմ, քամ, եւ յաբեթ։ Ի բռնանալն ասէ զրուանայ՝ ընդդիմացան նմա տիտանն եւ յապետոսթէ։ Արս հզօրս ի տիտանացն։ Այլ զտիտանսն եւ զըռափայիմսն յիշեն աստուածային գիրք. (Խոր. ՟Ա. 5։)