walking with difficulty.
Արագելով հետիոտս եւ տաժանաքայլ՝ (կամ տարժանաքայլ) քրտնաթոր եւ աշխատակիր վաստակօք. (Նար. առաք.։)
cf. Տեղատարափ.
Անձրեւք եւ ձիւն եւ տաղատարափ։ Ե՛րթ առ թեթեւ ամպն, զգացո նմա զիմոյ գալստեանս տաղատարափ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12. եւ Ոսկ. յաւետիս.)
cf. Տաղաւարաշինութիւն.
Ի հնգետասաներորդի աւուր ամսեանն եօթներորդի՝ տօն տաղաւարահարաց։ Աիռնել զտօն տաղաւարահարաց։ Ի տօնի տաղաւարահարացն։ Ըստ բանի աւուրցն տաղաւարահարաց.եւ այլն։
Եւ զի այն տաղաւարահարք օրինակ էին այսր տաղաւարաց՝ որ ի պետրոսէ ասացան, ի նմին ժամու փոխանակ այսր զգալի տաղաւարացս հայր զանձեռագործ տաղաւարն ցուցանէր. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Բ։)
Պետրոս զխորհուրդ սուրբ երրորդութեանդ ի զարհուրմանէն ի տաղաւարաշինութեան բարբառէր ... Զտօն տաղաւարահարութեան. (Ճշ.։)
cf. Տաղաւարաշինութիւն.
Ի հնգետասաներորդի աւուր ամսեանն եօթներորդի՝ տօն տաղաւարահարաց։ Աիռնել զտօն տաղաւարահարաց։ Ի տօնի տաղաւարահարացն։ Ըստ բանի աւուրցն տաղաւարահարաց.եւ այլն։
Եւ զի այն տաղաւարահարք օրինակ էին այսր տաղաւարաց՝ որ ի պետրոսէ ասացան, ի նմին ժամու փոխանակ այսր զգալի տաղաւարացս հայր զանձեռագործ տաղաւարն ցուցանէր. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Բ։)
Պետրոս զխորհուրդ սուրբ երրորդութեանդ ի զարհուրմանէն ի տաղաւարաշինութեան բարբառէր ... Զտօն տաղաւարահարութեան. (Ճշ.։)
erecting a tabernacle or pavilion, building a hut or cottage;
տօն —ահարաց, feast of tabernacles;
scenopegia.
Ի հնգետասաներորդի աւուր ամսեանն եօթներորդի՝ տօն տաղաւարահարաց։ Աիռնել զտօն տաղաւարահարաց։ Ի տօնի տաղաւարահարացն։ Ըստ բանի աւուրցն տաղաւարահարաց.եւ այլն։
Եւ զի այն տաղաւարահարք օրինակ էին այսր տաղաւարաց՝ որ ի պետրոսէ ասացան, ի նմին ժամու փոխանակ այսր զգալի տաղաւարացս հայր զանձեռագործ տաղաւարն ցուցանէր. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Բ։)
Պետրոս զխորհուրդ սուրբ երրորդութեանդ ի զարհուրմանէն ի տաղաւարաշինութեան բարբառէր ... Զտօն տաղաւարահարութեան. (Ճշ.։)
cf. Տաղտկանամ.
ՏԱՂՏԿԱՄ կամ ՏԱՂՏԿԱՆԱՄ. προαχθίζω, -ομαι , ἅχθομαι, βαρύνομαι infensus sum, abhorreo, graviter sive moleste fero ἁποδυσπετέω stomachor. Տաղտուկ համարել զիմն իբր աղտեղի եւ ախտաւոր, եւ դժուարին եւ ձանձրալի. գարշիլ. յետս քարշիլ. նողկտալ, զզուիլ. խորշիլ. տաղտապիլ. դժուարիլ. նեղիլ. ծանր համարել. յափրանալ. գանիլ, քաշուիլ, պեղրիլ, ձանձրանալ, դժարը գալ.
Այսոքիկ (զարդք) յաւուրս հարսնութեան վայելեն, բայց յետոյ տաղտկանան. ((յն. թարշամին) Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
to be disgusted, wearied, sick or tired of, to loathe, to nauseate;
տաղտակացեալ եմ ի մարդկանէ, I am weary of men.
ՏԱՂՏԿԱՄ կամ ՏԱՂՏԿԱՆԱՄ. προαχθίζω, -ομαι , ἅχθομαι, βαρύνομαι infensus sum, abhorreo, graviter sive moleste fero ἁποδυσπετέω stomachor. Տաղտուկ համարել զիմն իբր աղտեղի եւ ախտաւոր, եւ դժուարին եւ ձանձրալի. գարշիլ. յետս քարշիլ. նողկտալ, զզուիլ. խորշիլ. տաղտապիլ. դժուարիլ. նեղիլ. ծանր համարել. յափրանալ. գանիլ, քաշուիլ, պեղրիլ, ձանձրանալ, դժարը գալ.
Այսոքիկ (զարդք) յաւուրս հարսնութեան վայելեն, բայց յետոյ տաղտկանան. (յն. թարշամին) (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
to convert the soul into a temple.
Ճարտարապետն աշխարհաց տաճարացուսցէ զհոգի իմ հրաշալի հողմոյն՝ որ ելից զվերնատունն. (Մխ. այրիվ.։)
to carry, to carry away or off, to bear off, to take or convey away, to lead, to bring, to fetch away, to transport;
to drive at, to tend or lead to;
to hold, to contain, to comprise, to include, to comprehend;
to bear, to suffer, to endure;
to carry to an end, to accomplish, to crown;
to be brought, conducted, led;
յինքն —, to appropriate to oneself, to assume wrongfully, to arrogate, to lay claim to;
ընդ միտ —, to take exception or offence at, to find fault with;
— եւ ածել ինչ, to publish, to celebrate, to make public.
Բարւոք ինչ մտօք տանիցի ոք վշտաց յանիրաւի. (՟Ա. Պետ. ՟Բ. 19։)
Զաւետարանական ընթացսն եւ զվերակացութիւն եկեղեցւոյ սրբոյ շնորհօքն աստուծոյ առանց պակասութեան տանէր. (Բուզ. ՟Գ. 6։)
Յորժամ յաջ ոտնս յենուի, զաջ լեառն ընդ գետին տանէի. յորժամ ի ձախ ոտնն յենուի, զձախ լեառն ընդ գետին տանէի. (Բուզ. ՟Դ. 54. այսինքն ձգէի, արկանէի։)
master of a house, head of a family;
landlord, house-holder;
patriarch, chief of a tribe or race;
— տարւոյ, the Sun's house.
ՏԱՆՈՒՏԷՐ. Ցեղապետ, ազգապետ, նահապետ.
appertaining to the head of a house, feudal.
Սեպհական տանուտեառն եւ տանուտէրութեան. ցեղապետական. ընդհանրական. եւ Հայրենի.
Տանուտէրական պատիւն ազգին պարգեւելով։ Զաշխարհս տանուտէրական իշխանութեանն մինչեւ յայրարատ։ Կազմէ զթագաւորութիւն տանուտէրական ցեղապետութեան. (Խոր. ՟Բ. ՟Դ։ Արծր. ՟Բ. 3։ Վրդն. պտմ.)
condition or authority of the master of a house, or of the chief of a tribe;
feudality.
Տանուտէրն գոլ. իշխանութիւն տանուտեառն. ցեղապետութիւն. եւ Կարծեցեալ իշխանութիւն աստեղաց.
Զքոյրն (կոչել) ասպապապետի պահլաւ՝ յառնն տանուտէրութենէ զանունն որոշեալ։ Զիւրաքանչիւր ուրուք զտանուտէրութիւն տամ, եւ զգահ եւ զպատիւ. (Խոր. ՟Բ. 27։ Փարպ.։)
rack, instrument of torture.
Տանջանարան կետոսի. (Փիլ. յովն.։)
torturing, setting on the rack;
tormentor, torturer, executioner.
Ահագին տանջիչ յանցաւորացն։ Այնուհետեւ զգուշացաւ նոցա տանջիչն։ Զմերն տանջեաց տանջիչս բանն աստուած։ Հազարապետ տանջիչ ընկերաց իւրոց։ Զնոսա համարիմք մեզ տանջիչս, որք զմարմին հալածեն. (Ոսկ. եբր.։ Եզնիկ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Լմբ. սղ.։)
to rough-hew, to roughen down, to chip, to square, to plane, to smooth, to polish.
Ի տաշել զփայտն։ Վէմք սրով տաշին։ Հիպատոսն զորդի իւր տաշեաց տապարաւ, թէ ընդէ՞ր առանց նորա կամաց ճակատս ետ, եւ յաղթեաց. (Զքր. կթ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Եւս. քր. ՟Բ։)
to fell or throw to the ground, to beat down, to prostrate, to overturn, to overthrow, to upset;
to subvert, to demolish, to destroy, to ruin, to roll, to turn;
— զխորհուրդս ուրուք, to destroy a person's projects;
cf. Խոչ.
Զքերթողացն արուեստ տապալեն։ Տապալէր իբրեւ զօձ։ Գելոյր եւ տապալէր երկդիմի մտօք։ Յիսկական էուեւենէն ոչ երբեք տապալի։ Տապալէր այնուհետեւ զմիութիւն եկեղեցւոյ ի մասունս բազումս. (Թր. քեր.։ Արծր.։ Եղիշ.։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատեն.։)
specified.
Պետրոս երագ ցանգորդ, եւ վաստակաւոր ազգի տեսակաւոր. (Ճ. ՟Ա.։)
to see, to perceive;
to regard, to contemplate;
to observe, to consider, to remark, to examine;
to know;
to provide, to supply, to furnish;
to take care of, to tend;
to go to see, to visit;
to spy, to watch;
— զմիմեանս պատերազմաւ, to engage in war amongst themselves;
to grapple with each other;
— զպէտս ուրուք, to provide with necessaries;
զտուն —, to manage household or domestic affairs;
չ-ոյն առնել, to pretend not to see;
տեսէք զինչ լսէքդ, pay attention to what you hear;
տեսջիր, զամենայն նշանսն արասցես, take care to work all the wonders;
աստուած տեսցէ իւր ոչխար յողջակէզ, God will provide himself with a lamb for the burnt offering;
հիւանդ էի եւ տեսէք զիս, I was sick, and you visited me;
տես ինձ, see, you see;
ապա թէ ոչ՝ տեսից վասն քո, if not you will see how I will pay you;
տես քեզ արս զօրաւորս, choose valiant men to accompany you.
Ի թշնամիս իմ (յն. ներգոյ) ետես ակն իմ։ Տեսցէ ի թշնամիս իւր (յն. ի վերայ թշն)։ աչք իմ տեսցեն ի նա։ Եւ ես տեսից ի թշնամիս իմ։ Դարձի՛ր, եւ տեսցուք մեք ի քեզ. եւ այլն։
Տեսջի՛ր, զամենայն նշանս՝ զոր ետու ի ձեռս քո, արասցես. տեսջի՛ր՞ զազգն ղեւեայ մի՛ խառնեսցես ընդ նոսա ի հանդէս։ Տեսէ՛ք եւ զգո՛յշ լերուք։ Տեսէ՛ք զի՛նչ լսէքդ։ Տեսէ՛ք այսուհետեւ զիա՛րդ լսէքդ. եւ այլն։
visual;
prophetic;
—ն, the eyes.
Աչք տեառն ի վերայ արդարոց, այսինքն տեսանողական զօրութիւնն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
vision, sight;
prophecy.
Գրուանաւ անիրաւութեանն զիւրեանց տեսանողութիւնն իբրեւ զճրագ ծածկեցին, եւ կուրացան փարիսեցիք. (Եփր. աւետար.։)
Կամ Մարգարէութիւն. հոգետեսութիւն.
theatre, spectacle;
scene;
sight, the eyes;
landscape, scenery;
watch-tower;
look-out man, top-man;
vedette;
շուրջ —, amphi-theatre;
— աշխարհի լինել, to be a subject of scorn or opprobrium.
Կեղծաւորելով իբրեւ ի տեսարանի։ Զորօրինակ ի տեսարանսն է տեսանել, որ ռամիկն՝ զօրավար եղեալ, եւ որ ծառայն է՝ թագ ի գլուխ ադեալ. (Փիլ. իմաստն.։ Նիւս. երգ.։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
to make oneself seen, to become visible, to be in sight, to appear;
to have an interview, a meeting.
Յերից միութենէն մին ի մարմնի տեսաւորի։ Զիա՛րդ անտեսանելին տեսաւորեցաւ։ Մարմնովն տեսաւորեցաւ աշխարհի, այլ ոչ յատուկ աստուածութեամբ. (Ճ. ՟Գ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։ Ոսկիփոր.։)
Տեսաւորի հոգի եւ մարմին։ Յորժամ ինչ ըստ ինքեան տեսաւորի, ոչ է առնիչ։ Որով տեսակք եւ պատահմունք տեսաւորին։ Անձնաւըորութեամբ տեսաւորեալ։ Յատուկ անձնաւորութեամբ ոչ տեսաւորի, բակյց ի պետրոս եւ ի պօղոս եւ յայլոց մարդկան անձնաւորութեանն. (Դամասկ.։)
theory;
vision;
the eyes;
interview.
Ի հետակայում տեսաւորութեան (կամ տեսութեան) ուսցուք։ Պղատոնական տեսաւորութիւնք խորինք եւ դժուրաք. (Սահմ. ՟Ա։ Անյաղթ պորփ.։)
aspect;
appearance, look, sight, view;
air, mien, visage, image;
spectacle, representation;
vision, apparition, phantom, spectre, dream;
phenomenon;
contemplation;
theory, idea;
գեղեցիկ —, — գեղոյ, beauty, loveliness;
գեղեցիկ տեսլեամբ, handsome, beautiful, charming;
երկնային —, celestial vision;
— դիմաց, figure, physiognomy;
ի — ածել, to represent, to perform, to put upon the stage;
— լինել աշխարհի, to be made a spectacle unto the world;
— տեսանել, to have a vision;
արար տօն տեսլեան, խաղու, he held a festival with public games;
ի — ամենեցուն, before all men, or all eyes;
եղեւ բան տեառն առ աբրամ ի տեսլեան, God spoke in a dream to Abram;
տեսլեամբ բնութեան պարապեալ, given to the contemplation of nature;
— աչացն է հաւատարիմ եւ ոչ լուր ականջացն, hearing is believing but seeing has no fellow.
Սքանչելի տեսլիւք եւ ահագին արուեստիւք։ Ահագին տեսլեօք. (Եփր. աւետար.։)
Որպէս տեսիլս աչաց զարեգական զլոյս։ Տեսիլ աչացն է հաւատարիմ, եւ ոչ լուր ականջացն։ Միայն տեսլեանն զգայութեանց աստուած ծագեաց լոյս. (Յճխ. ՟Գ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։ Փիլ. իմաստն.։)
visual;
contemplative, ascetic, intellectual.
Առ տեսողական ունակութիւն եւ զօրութիւն, ամենասուրբ աչօք մտաց վերամբարձեալս։ Տեսողական աստուածապետականին վայելչութեան (քերովբէն)։ Զտեսողականսն զօրութիւնս (հրեշտակաց)։ Միայն ստոյգ գիտել ասեմ տեսողականին նոցա կատթարողապետութեանն. (Դիոն.։)
cf. Տեսանողութիւն;
theorem;
vision, visibility.
Եւ յապագայսն տեսողութին հարամյեցեր աստուածայնապէս։ Զոր ետես հռչակաւոր մարգարէն եզեկիէլ ի տեսողութեան իւրում. (Նար. գանձ հոգ.։ Մաշտ.։)
intelligence, flash of wit, conceit, witticism.
Զսկիզբն եւ զմէջն եւ զծայրն բոլորովին յերեսս բերելով լուսաձեւ յայտական տեսուած. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
sight, vision, look, view;
theory, plan, speculation;
visit;
contemplation, consideration;
idea, conception, knowledge, notion;
vision, dream;
prophecy;
ecstasy;
տեսութեան or դիտական ասպարէզ, field of view or vision;
համառօտ —, cursory view, short notice, sketch;
հասարակաբար տեսութիւն, at or with a single glance, in a summary way.
Եսայիաս իբրեւ տեսութիւնս ետես. քանզի գրեալ է, տեսութիւն՝ զոր ետես եսայիաս. (Բրս. թղթ.։)
inspector, director, overseer, intendant, guardian;
bishop.
Կարդաց առ տեսուչն իւր աստուած։ Որոց ամենայնի տեսուչն յաւէժ աստուած է։ Այլ այժմ դարձարուք առ հովիւն եւ տեսուչ հոգւոց ձերոց։ Ամենայն հօտիդ, յորում եդ զձեզ հոգին սուրբ տեսուչս՝ հովուել զժողովուրդ տեառն. (Եսթ. ՟Ժ՟Ե. 5։ ՟Ժ՟Զ. 4։ ՟Ա. Պետր. ՟Բ. 25։ Գծ. ՟Ի. 28։)
Providence;
direction, inspection, superintendence, survey, watch;
incarnation;
police;
government;
աստուածական, վերին —, Divine Providence.
Բազում արտասուօք ժտէր ի տեառնէ զտեսչութիւն իրացն (այսինքն տեսանել եւ իմանալ) թէ յորո՛ւմ պատուի էր նա։ Տեսանեմ զարհաւիրս գեհենին, եւ զսոսկալի աղետիցն զտեսչութիւնն (այսինքն զտեսիլն). (Վրք. ոսկ.։ Մանդ.։)
Եւ այս յիշատակ դարձեալ իբրեւ ի տեսչութեան անտի հրէութեանն առանց գրոց։ Ի տեսչութենէ ասէ ուսայ ես վասն չորից աւետրանչացն. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 22։ ՟Զ. 25։)
cf. Տերեւալից.
full of leaves, leafy.
cf. Տերեւախիտ.
Իբրեւ զծառ տերեւաշատ՝ անբաժ ի պտղոցն արգասաւորութենէ։ Աճեցուցանել, եւ պտղաւէտ եւ տերեւաշատ առնել. (Սարգ. յկ. ՟Ե. եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։)
Estate, State;
domination, rule, power;
sovereignty, empire;
Barony, lordship;
—ք, the dominions;
— ձեր, Your Majesty;
առաջի քոյոյ հզօր տէրութեանդ, before your high Majesty;
— քո ազգէ մինչեւ յազգ, your dominion endures throughout all generations.
Եթէ աթոռք, եթէ տէրութիւնք, եթէ պետութիւք, եթէ իշխանութիւնք. (Կողոս. ՟Ա. 16։)
Զօրութեանց եւ տէրութեանց, իշխանութեանց եւ պետութեանց. (Շար.։)
cf. Տէրունական.
Տէրունեան սուրբ մարմինն։ Տէրունեան մարմնոյ եւ արեան։ Ի տէրունեան մեծի սուրբ զատկին։ Խոյս ի չարէն ետու առ ի լրըումն տէրունեան հրամանին։ Ծառայո չար եւ վատ ըստ տէրունեան յանդիմանութեանն. (Անյաղթ բարձր.։ Շար.։ Եղիշ. ՟Ե։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Է։)
discontent, malcontent, dissatisfied.
Նա զմարմինն գոհութեամբ եւ զոյգ ետ, եւ դու մի՛ հացիդ տժգոհ թ անզոյգ տանիր. (Տօնակ.։)
cf. Դիաթիկ.
Ուխտն դաշն է, թեւ երգումն է, կտակ եւ տիաթիկ գրելն է։ Տիաթիկ ոչ կամիցի ոք գրել ի ծանրանալ ցաւոցն. (Վրդն. աւետար.։ Բրս. մրկ.)
lancer, pikeman, halberdier.
Վահանաւորք եւ տիգաւորք։ Ասպար ի ձեռին տիգաւոր հետեւակ։ Աղեղնաւորք եւ տիգաւորք։ Արս հեծեալս՝ տիգաւորս։ Հեծեալս եօթանասուն, եւ տիգաւորս երկերիւր.եւ այլն։
spoken or published through all the world.
Հնչեցուցանէ ի սկզբանն տիեզերախօս աւետարանին. (Ագաթ.։)
spread over the world, everywhere.
Ծաւալեալ ընդ տիեզերս. սփռեալ յաշխարհ ամենայն. Տիեզերածաւալ լուսոյ աւետարանին. (Խոր. հռիփս.։)
saving the world, all-saving.
Հաւատալ տիեզերակեցոյց վարդապետութեան. (Ոսկիփոր.։)
making every one, or all the world tremble.
Զգետնեալ լինէր կոյսն մանուկ զտիեզերասաստ բռնաւորն։ Տիեզերասաստ զօրութեամբ նուաճեցին. (Խոր. հռիփս.։)
preached, published to all the world.
Ինքնակալ եւ տիեզերաքարոզ թագաւորաց։ Ի տիեզերաքարոզ վարդապետէն իւրմէ պօղոսէ. (Յհ. կթ.։ Ճ. ՟Ա.։)
mistress, Mrs, dame, lady;
princess, queen, empress;
վիկտորիա տիկնանց —, Queen Victoria;
— մանկամարդ, young lady, miss, damsel;
— երկնից, queen of heaven, moon;
— վանաց, superioress, abbess.
Արկանել խունկս տիկնոջ երկնից. (Երեմ. ՟Խ՟Թ. 18. այն է ի չաստուածուհիս անահիտ. ըստ յն. դեմետրիա. լտ. տիա՛նա։)
ladyship;
Highness, Majesty.
Ի վերայ թողուլ նորա զտիկնութիւն ամենայն միջագետաց։ Ելոյծ ի կենցաղոյս սակս տիկնութեանն մախանաց. (Խոր. ՟Բ. 32։ ՟Գ. 24։)
cf. Վաղվաղուն.
Պետրոս սահմանեալ վաղվաղուկ, եթէ ոչ լուասցես զոտս իմ ի յաւիտեան. (Բրս. հց.։)
merchant, trader;
tradesman, shopkeeper, dealer;
մեծաքանակ կամ փոքրաքանակ —, wholesale merchant, retail-dealer;
cf. Նաւ.
Ո՛վ անմիտ վաճառական, զանմահ եւ զանանց պատիւն ետուր, եւ զանցաւորդ գնեցեր։ Զվաճառականն եւ զվաճառն ի միասին թշնամանեն. (Եղիշ. է։ Փարպ.։)
ՎԱՃԱՌԱԿԱՆ. ἁγοραστής obsonator, emptor. Գնօղ առ տնին իրաց ի վաճառէ, հազարապետ կամ մատակարար տան. պազարա կիտէն, վէքիլխարճ.
commerce, trade, dealings, business;
— առնել, to carry on commerce, to trade, to deal, to traffic.
Ըստ վաճառականութեան ոմանք փափաքանօք ստացուածոց նաւելով։ Նաւապետութիւնք եւ մշակութիւնք. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին. ՟Գ. 16։)
gain, lucre, profit;
cf. Շահավաճառութիւն;
կենցաղօգուտ —, benefit that commerce confers on the world.
Սիմոն մոգն եկն առ Պետրոս՝ առ վաճառաշահութիւն։ Ոչ վարձու առաք զիմաստութիւն, եթէ ի վաճառաշահութիւնս զսա ի կիր արկանիցեմք. (Լմբ. պտրգ.։ Վրք. ածաբի.։)
woe, cry of pain or grief, lament, wail, moans;
disaster, calamity, misfortune;
— զ—իւ աղաղակել or ճիչել, to cry bitterly, to wail, to lament aloud, to deplore, to complain;
— կարդալ անձին, to create misfortunes for oneself;
արդարեւ —ի են արժանի, they are truly unhappy.
Վա՛յ ի վերայ վայոց լինի։ Որում վա՛յն ասի, ամենայն պատուհասք տանջանաց առ ետեղ ի գարշապարս վային եկեսցեն ի վերայ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18. 21։)