to have patience, to be patient, to endure, to suffer, to support, to bear, to undergo, to sustain;
to persevere, to remain firm and constant, to persist;
to wait;
— յամուսնութէնէ, to live single;
to live continently, chastely;
որ համբերեսցէ ի սպառ՝ նա կեցցէ, he that shall endure unto the end, the same shall be saved.
Նեղութեան համբերեցէ՛ք։ Վասն քո համբերի նախատանաց։ Չարեացս ոչ համբերիցեմք։ Բարկութեան տեառն համբերից (կամ համբերեցից)։ Որպիսի հալածանաց համբերի։ Երանեալ է այր՝ որ համբերիցէ փորձանաց։ Համբերեցէք աւուրս եւս հինգ։ Ես համբերես ձեզ։ Եւ ես քեզ համբերի զօրհանապազ։ Համբե՛ր տեառն, եւ քաջալերեա՛ց։ Համբերելով համբերի տեառն։ Համբեր անձն իմ բանի քում։ Համբերից անուան քում։ Վասն անուան քո տէր համբերի։ Որ համբերեսցէ կամ համբերեացն ի սպառ, նա կեցցէ.եւ այլն։
flavorous, savoury, sweet, delicious.
εὕχυμος sapidus. Որ ունի զհամ ախորժ եւ զօրաւոր. անոյշ, քաղցր, իրօք կամ նմանութեամբ. համով.
well flavoured, pleasant to the taste, savoury.
Համեղ ճաշակաւ, կամ ախորժելի ճաշակելեաց. համեղ, համով, անուշ.
exquisite flavour, agreeable taste, relish.
Աղ չափաւոր խառնել ի կերակուր՝ զանհամեղութիւն ի համեղութիւն ածէ. իսկ աւելին կամ պակասն յանհամութիւն ածէ. (Մեկն. ղկ.։)
Համեղութիւն խօսից, կամ ի բանս. (Լմբ. իմ.։ Տօնակ.։)
seasoned, flavoured;
aromatic, spicy, fragrant.
Զհամեմաւոր անոյշ արմատ ոք ծամեսցէ, եւ զհամ անուշութեան բուրեսցէ. (Ոսկ. խչ.) (յն. միւռոն, կամ իւղ անուշութեան։)
to season, to flavour;
to scent, to aromatize, to spice, to powder;
— աղիւ, to sprinkle with salt, to salt.
ἁρτύω condio, apparo. Համ տալ. ախորժահամ առնել. համեմիւք անուշել, իրօք կամ նմանութեամբ.
Համեմել աղիւ կամ զօրութեամբ աղի։ Աղն զկերակուրս կամ զանհամութիւն կերակրոց համեմէ. (եւ այլն. Նար. ՟Կ՟Գ. ՟Ղ՟Զ։ Իգն.։ Շ. մտթ. եւ այլն։)
to make modest or moderate.
Զայս ասէր կանխաւ՝ կամելով համեստացուցանել. (Մխ. երեմ.։)
saddle;
harness;
կողմնակի —, side-saddle;
pillion;
կոճղ —ի, saddle-tree;
հանել ի բաց զ—ն, to unsaddle;
cf. Թամբ.
ἑπίσαγμα, σάγμα sagma, stramen, stragulum. Կազմած իշոյ կամ գրաստու՝ առ ի նստել ի վերայ, կամ բառնալ զբեռն.
to saddle, to harness;
հոյակապ —եալ, in superb trappings.
ἑπισάσσω , -ττω ephippia insterno. Հանդերձել կազմել զէշ կամ զգրաստ. եբր. խապաշ.
to persuade, to induce, to gain or bring over;
to impel, to urge;
to calm, to appease, to reconcile.
Մարտեան ընդ միմեանս երկոքեան յանդի, եւ ոչ ոք էր՝ որ համոզէր ի մէջ նոցա. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 6.) յն. կորզէր, կամ ընտրէր. ἑξαιρέω
skirt of a garment.
Բառ անյայտ. իբր Ստորոտք, կամ վայրաբեր մասունք, եւ այլն.
to taste, to savour.
ՀԱՄՏԵՍԵԼ. Բառ ռմկ. իբր Ճաշակ առնուլ՝ առ ի տեսանել կամ իմանալ զհամն։ (Վստկ.։)
whole, total, entire, universal;
all, entirely, totally, wholly;
ընդ — աշխարհ, throughout the world;
— կալ ի վերայ, understand perfectly, to know to the bottom, to penetrate deeply, to pierce to the inmost parts.
Համօրէն ազանց, կամ ախտացելոց, յանցաւորաց։ Ի համօրէն աշխարհէ աստի։ Ընդ համօրէն աշխարհ քարոզել։ Զհամօրէն զվնասակարացն զգունդ։ Ո՛չ եղերանօք ջայլից համօրէն։ Համօրէն աւետարանին։ Համօրէն աւետիս. (Նար.։)
Համօրէն ծնունդք ադամայ, կամ մարդիկ, ժողովուրդ, հաւատացեալք. (Անյաղթ բարձր.։ Յհ. իմ. երեւ. եւ այլն։)
Համօրէն տեղեկութեամբ։ Զհամօրէն բարեկամութիւն ընդ յոյնս կալեալ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ Մխ. երեմ.։)
speaking Armenian.
Հայաբարբառ հայերէնախօս, կամ հայաբարբառք հայերէնախօսք գտան. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
armenizing, having religion, persuasion, the policy, the customs of the Armenians.
Անեցի՞ք էին սոքա, եւ դըւնեցիք, կամ հայադաւան լեզուաւ եւ ազգաւ. (Գր. տղ. թղթ.։)
cf. Հայկազն.
Րամիցն հայազանց (կամ հայկազանց) երբեմն տէրն եւ թագաւորն. (Տաղ.։)
Armenian, of — race.
Որ է ի սեռէ հայոց, կամ ի սերնդոց հայկայ. հայ.
fond of Armenians, philarmene.
Որ սիրէ զհայս կամ զազգս հայոց.
the Armenians.
Բնակիչք կամ ազգ հայաստան աշխարհի. հայք.
Իսկ թագաւորն տրդատ ամենայն հայաստանօքն իջեալ ի դաշտն. իմա՛, հայաստանեօքն կամ հայաստան ազգօք։
looking-glass, mirror, speculum;
—ք, eyes;
visible, observable;
— կիզիչ, burning glass.
ἕξοπτρον, κάτοπτρον speculum. Գործի երեւեցուցիչ դիմաց հայեցողին՝ ի մաքուր ապակւոյ, եւ յայլ նիւթոց, իրօք կամ նմանութեամբ. հայլի.
ՀԱՅԵԼԻ. ա. իբր Հայեցիկ. կամ Թափանցիկ. երեւելի.
Ոչ են կարօտ աչք արդարոց լուսով, զի լոյսն նոցա խառնեալ է հայելիս նոցա. իմա՛ իբր ի հայելիս, այսինքն ի տեսարանս կամ յաչս նոցա։
Armenian;
in Armenian;
— գիր, Armenian writing;
— տառիւք, in Armenian letters or characters;
— լեզու, դպրութիւն, the Armenian language, literature;
ուսնանել զ—, to learn, to study -;
— թարգմանել, to translate into -;
— գիտ՞էք, խօսի՞ք, do you know Armenian ? do you speak Armenian ?.
Հայերէն լեզուոյն կամ լեզուին. (Կորիւն.։)
speaking Armenian.
Որ հայերէն խօսի. հայրէն կամ հայնակ խօսօղ.
Armenian.
ՀԱՅԵՑԻ որ եւ ՀԱՅԱՑԻ. (ռմկ. հայաստանցի) Հայ ազգաւ. եւ Սեպհական հայոց աշխարհի կամ լեզուի. հայերէն.
contemplation;
speculation;
theorem.
Հայեցողութիւն սրբազանից, կամ աստուածայնոց. այսինքն տեսութիւն նոցին. (Դիոն. եկեղ.։)
glance, look, peep;
sight, view;
aspect, appearance, presence;
spectacle, prospect;
անյողդողդ —, firm, steady, look;
ի խոնարհ ունել զ—ս, to cast down the eyes;
ակն տալ or դնել —ովք աչաց, to cast an amorous eye upon, to ogle;
to dote upon.
Ի վեր կամ ի խոնարհ ունել զհայեցուածս։ Զհայեցուածսն գեղեցկացուցանել։ Յայրատ հայեցուածոց։ Յստակ հայեցուածովք. (Լմբ. սղ.։ Նեղոս.։ Ոսկ. յհ.։ Անյաղթ բարձր.։)
Հայեցուած սրտիս կամ կամ հոգւոյս կամ աչացս։ Նայեցեալ ի հայեցուածս երկուց վտանգից։ Հայեցուածք դիմաց երկուց. (Նար.։)
to cause to see, to view;
to incline, to dispose to wards;
to apply;
յինքն — զոք, to attract, to draw another's eye on oneself.
Տալ հայել. նայեցուցանել. յօժարեցուցանել զսիրտ, շրջել զմիտս, ձկտեցուցանել զաչս հոգւոյ կամ մարմնոյ.
Ընդ ո՛ր կոյս կամի հայեցուցանել՝ դարձուսցէ զնա. (Առակ. ՟Ի՟Ա։) որ եւ ակնարկել։ Ի վեր հայեցուցելով զմիտս նորա։ Հայեցոյց զնա ի կարծիս սնոտիս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Հայեցուցանել յինքն զկոչօղսն, կամ զմիտ մեր յերկինս, կամ ի մարմնոյն հանգիստ, կամ ի բարձրութիւն եւ այլն. (Խոսր.։ Վեցօր. ՟Թ։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ժ՟Ա։ Նար. ՟Հ՟Դ։)
cf. Հայթհայթանք.
Զհայթայթանացն հնարս իմանալ։ Ո՛չ ի հայթայթանաց, այլ ի կամակար կարողութենէ։ Զայս ամենայն ասեն հայթայթանօք. (Եզնիկ.։)
Եթէ աստուծոյ կամք էին, զի՞նչ պիտոյ էին հայթայթանքն (հնարից)։ Զի փոքր մի ինչ հայթայթանք լիցին ի ցաւոցն. (Կիւրղ. ծն. եւ Կիւրղ. թագ.։)
invention, expedients, means, shift, device, way;
provisions, food, victuals;
relief, solace;
pretext, subterfuge, pretence;
— կենաց, subsistence, means, necessities of life;
cf. Հնարք.
Զհայթայթանացն հնարս իմանալ։ Ո՛չ ի հայթայթանաց, այլ ի կամակար կարողութենէ։ Զայս ամենայն ասեն հայթայթանօք. (Եզնիկ.։)
Եթէ աստուծոյ կամք էին, զի՞նչ պիտոյ էին հայթայթանքն (հնարից)։ Զի փոքր մի ինչ հայթայթանք լիցին ի ցաւոցն. (Կիւրղ. ծն. եւ Կիւրղ. թագ.։)
to invent, to find the means or a way to do any thing, to contrive, to devise;
to provide, to provision, to procure;
to solace, to assuage;
to pretend.
եւ չ. ՀԱՅԹՀԱՅԹԵՄ կամ ՀԱՅԹԱՅԹԵՄ. իբրու ἑπινοέω excogito κατασκευάζω struo եւ այլն. Հնարիլ. հնարել. ճարտարել. պաճարել. ջանալ. դարման դտանել. նիւթել, (իբր հիւթիւթել, եւ սեթեւեթել) կցկցել. կրկտել. ճարել, ճարճարակ ընել, դատիլ.
cf. Հայկազուն.
Բարձ չորեքհարիւրեքինս հայկազնեօք (կամ հայկազնիւք). (Մեսր. երէց.։)
cf. Հայկազուն.
Բարձ չորեքհարիւրեքինս հայկազնեօք (կամ հայկազնիւք). (Մեսր. երէց.։)
gigantic.
Հսկայք (ասէ), կամեցեալ ցուցանել առաւելութիւն մեծութեան մարմնոց, եւ հայկաչափաց. (Փիլ. լին. ՟Ա. 92։)
Armenian bole.
ՀԱՅԿԱՒ կամ ՀԱՅՈՑ ԿԱՒ. βῶλος ἁρμένιος bolus armeniacus. ռմկ. քիլ էրմէնի, թին թրմանի, քիլի սուրխ. Ազգ ընտիր եւ կարմրորակ կաւոյ ի հայս։ Բժշկարան.։ (Ոմանք գրեցին՝ Հայկաւակ։)
Haighian, Armenian;
— գրոհ, the — nation.
ՀԱՅԿԵԱՆ որ եւ ՀԱՅԿԱԿԱՆ. Որ է ի հայկայ կամ ի ծննդոց նորա.
blasphemous;
— բան, blasphemy.
Հայհոյական բանիւ, կամ ձայնս, բարս. (Գր. հր.։ Պրպմ. ՟Ծ՟Դ։ Արծր. ՟Ա. 1։)
to curse and swear, to blaspheme;
to talk scandal;
to revile, to abuse, to slander, to traduce, to defame, to speak ill of.
(ի ձայնէս Հա՛յ հո՛ւյ, յա՛յ յո՛ւ. պրս. հայահույ, հայահայ. իբր ղավղա. կագ) βλασφημέω blasphemo. իբր կագ) Թշնամանել, անարժան բանիւք անարգել, նախատել զաստուած, կամ զմարդիկ. որ եւ Անիծանել. յիշոցնատու լինել. ասի եւ եբր. ոճով Օրհնել. քֆրել, գէշ բան զուրցել.
Եկեալ հայհոյէին. ել հրեշտակ քո, եւ եհար զնոսա։ Հայհոյէին զաստուած որդիք նորա։ Որ հայհոյէ զհայր կամ զմայր, շիջցի լոյս նորա։ Նոքա հայհոյէին զնա, եւ ասէին. դո՛ւ լիջիր նորա աշակերտ. եւ այլն։
Յանդգնին հայհոյել զնա թերահաւատութեամբ, կամ զկարգս սուրբ եկեղեցւոյ. (Լմբ. առակ.։)
blasphemer;
blaspheming.
βλασφήμος blasphemus, convitiator. Որ հայհոյէ. թշնամանիչ. նախատագիր աստուծոյ, կամ սուրբ հաւատոյ, կամ մարդոյ։ Տե՛ս (Ես. ՟Կ՟Զ. 3։ Իմ. ՟Ա. 6։ ՟Բ. Մակ. ՟Թ. 28։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 13։)
Այլանդակ եւ հայհոյիչ շարադրութիւն, կամ խոստովանութիւն, կամ բանք. (Յհ. իմ. երեւ.։ Սոկր.։ Պրպմ.։)
blasphemy, swearing;
abuse, slander, scandal, backbiting, defamation.
Խօսել հայհոյութիւն զատուծոյ, կամ առ աստուած։ Հայհոյութեամբ զտեղին լնոյր։ Փառք են առն խոտորել ի հայհոյութեանց։ Ամենայն դառնութիւն եւ հայհոյութիւն բարձցի ի ձէնջ։ Մի՛ ինչ պատճառս տալ հակառակորդին ի հայհոյութեան աղագս.եւ այլն։
the Armenian nationality.
Ի հայոց ազգէ կամ արամեան գոլն. հայք. արամեանք.
paternally, fatherly.
like or resembling his father, following in the steps of his father;
like a father.
ՀԱՅՐԱԲԱՐՈՅ կամ ՀԱՅՐԱԲԱՐՈՒ. Ունօղ զբարոյս հօր իւրոյ. հօրամոյն. հօրը նման, հօրը ելած.
proceeded from the Father.
Ի հօրէ իբրեւ յաղբերէ յառաջագայեալ, ծնեալ իբրեւ յականէ, կամ ցօղեալ մեզ յերկնից.
paternal.
Սեպհական հօր՝ երկնաւորի, կամ երկրաւորի. որ ինչ է ի բուն ի հօրէ. հայրական. հայրենի.
adopted father.
Գրեալ կամ համարեալ որպէս հայր.
cf. Հայրախեղդ.
πατραλοίας, πατραλώας patris percussor, parricida. Որ զեղծուցանէ զհայր իւր. հարկանօղ կամ սպանօղ հօր իւրոյ, հայրատանջ. հայրատեաց.
paternal or filial (care).
Հայրախնամ գթով, կամ կամօք։ Ի հայրախնամ սիրոյ. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Մեսր. երէց.։)
paternal, belonging to the father.
πατρωός, πατρικός paternus. Սեպհական հօր. եւ Որ ինչ ի հօրէն երկնաւորէ, կամ երկրաւորէ. հայրենի. հայրաբուն.
Հայրական ծոց, աջ, խնամք, գթութիւն, ձայն, բարբառ։ Հայրական ծոցածին ծաղիկ, կամ լոյս (որդի). (Ոսկ. յհ.։ Խոսր.։ Գր. տղ.։ Շար.։ Նար.։ Դիոն.։)
to name after the father.
ՀԱՅՐԱԿՈՉ ԼԻՆԵԼ. Կոչել կամ ձայնել զհայր իւր.
to be or become a father.
Որդի միշտ ծնունդ, ոչ երբէք հայրանայ։ Հոգին սուրբ միշտ բղխումն, ոչ երբէք հայրանայ, կամ որդիանայ. (Լծ. նար.։)
resembling one's father.
Հայրանման որդիք նահատակին գրիգորի։ Հայրանման կամսարականն ներսէհ։ Հայրանման սեպուհն մամիկոնէից գրիգոր. (Փարպ.։)