to sew, to join or unite with thread;
— հարեւանցի, to tack, to baste.
ԿԱՐԵՄ 2 (րացի, ացեալ.) չ. ԿԱՐԵՄ որ եւ ԿԱՐՈՂ ԵՄ, ե ղէ. δύναμαι, ἱσχύω possum, valeo. Ունել զկար բաւական առ ի գործել ինչ. ձեռնհաս լինել. ատիկել. զօրել. բաւել. ուժել. կարենալ. կրնալ. ատիկել.
opinion;
thought, mind, sentiment;
conjecture, hypothesis, supposition;
suspicion, presumption;
fantasy, imagination;
կարծեօք, by conjecture, hypothetically;
հասարակաց —, public or general opinion, common sense;
— ընկալեալ ou բազմագունից ընդունելի, the generally received opinion, the general conviction, the best established opinion;
նախաժաման —, prejudice, prepossession;
ազատամիտ, ձախողակի — free, adverse or contrary opinion;
ի կարծիս լինել, կարծիս ի մտի դնել, to imagine, to fancy, to think, to surmise, to conjecture;
կարծիս բերել զումեմնէ, to suspect a person;
տալ զպատշաճ կարծիս զումեքէ, to have a good opinion of, to think highly, well, much of;
բերել մեծ ինչ կարծիս զումեքէ, to esteem a person highly, to make much of;
զհետ երթալ —ծեաց ուրուք, to incline to another's opinion, to follow the opinions of;
մեծ ինչ —իս բերել զանձնէ, to have a high opinion of oneself;
յամառիլ, խրոխ տալ ի —իս իւր, to be wedded to one's opinions.
to harden, to be or become hard, to grow hard or tough, to toughen, to indurate.
σκληρύνομαι obduresco, rigesco στερέομαι solidor, եւ ի սուրբ գիրս ՝ κατισχύμαι invalesco, fortificor. Խստսնալ. պնդանալ. սերտ եւ հաստատուն լինել. կարծրնալ, պինտնալ, ամրնալ.
indissoluble.
Կարծրանիւթ խորանարդ հաստատութիւն. (Անան. եկեղ։)
to harden, to make or render hard, to temper, to make dense, firm, solid.
hardness, firmness, solidity;
asperity, roughness, inflexibility.
Ընդ յօժարութիւնեւ ընդ կարծրութիւն համբերութեամբն է զարմանալ։ Ոչ կարացին խախտել զկարծրութիւն հաստատուն հաւատոյ նորա։ Չարաբարոյ եւ ապառում կարծրութեամբ գոլով. (ՃՃ.։)
to hold out, to stretch forth, to tender, to offer, to present;
to heap up, to accumulate;
— զձեռն, to stretch forth the hand;
ձեռն, ձեռն օգնականութեան — ումեք, to offer a helping hand, to lend assistance, to help, to succour;
— զմիտս, զխօրհուրդսի, to fix one's mind on, to contemplate intently.
ԿԱՐԿԱՌԵՄ եւ ԿԱՐԿԱՌՈՒՄ. ἑκτείνω, προτείνω extendo ἁντιλαμβάνομαι apprehendo μεταδίδομαι trado ὁρέγω porrigo. Երկայնել զձեռն. ընդարձակել. ձգել զձեռն. կամձեռամբ զիմն առ ոմն եւ առ իմն. մատուցանել. հասուցանել. ջամբել. բաշխել. առատաձեռնել. երկնցընել, տալ.
to be presented, tendered, stretched out, to move, to bend or lean forward, to stand out, to project.
Մերթ իբր հասարակ բայ, յառել զաչս.
pusillanimous;
impatient.
Զախմարս ի մարդկանէ՝ որ կարճոգիքն են, հաստատել. (Տօնակ.։)
cf. Կարմրազգեստ.
clothed in red
rosy-cheeked, ruddy.
Խարտեաշ, եւ կարմրայտ։ Բարձրահասակ եւ կարմրայտ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Խոր. ՟Ա. 25։)
robustness, sturdiness, strength, vigour.
Ի վերայ կորովութեանն եւս բանից զմարմնոյն տեսանէին գեղեցիկ հասակ զօրաւորագոյն կարշնեղութեամբ առ յընդդիմամարտիցն տալ պատերազմ. (Պիտ.։)
powerful;
able, capable, clever;
healthy;
rich, wealthy;
— լինել, cf. Կարողանամ.
Որք կարողք մանկագոյնք են հասակաւ, զգոյշ կացցեն ի միսոյ եւ ի գինւոյ. (Յճխ. ՟Թ։)
Շինեաց եկեղեցի եւ հիմնացոյց ի վերայ պետրոսեան վիմին, ոչ կարող ի դրանց դժոխոց ընդհարկանել հաստատութեանն. (Տօնակ.։)
powerfully, according to ones power, strength or ability.
Զորս կարողապէս հասին ի խորս առաքինութեան, կոչէ կատարեալ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Թ։)
power, authority;
might, strength, force;
faculty, capacity, ability;
reach;
competence, means, resources, wealth;
—ք, faculties.
δύναμις potentia δύνοτης facultas ἑξουσία potestas. Կար. զօրութիւն. բաւականութիւն. ձեռնահասն գոլ. ոյժ. եւ Հնարաւորութիւն. Ճար. եւ Գոյք.
cf. Կարողութիւն.
Կարութեամբ եւ փառօք աստուծոյ։ Ողորմութեանն կարութիւն։ Զկարութիւն զօրութեան իւրոյ։ Աղքատ, եւ առանց կարութեան։ Աստուծոյ կարութեանն եւ դժուարին կարծեալքն դիւրին են։ Զօրաբաբէլ եւ ո՛չ ի կարութիւն առաջին թագաւորացն եհաս. (Լմբ.։)
in want of;
needy, necessitous, poor, indigent;
desirous, anxious, eager;
want, need, necessity, poverty, indigence;
desire, wish, longing;
— լինել, to want, to need, to be or stand in want of;
— նմալ, գտանիլ, to be in a state of privation, to be unprovided with, to be without;
— ամենայնիւ, in want of all things, poverty-stricken, destitute;
ոչ իւիք կարօտեմ, I want for nothing.
Ունէի զայս կարօտ ի մտի։ Ահա եհաս ժամ՝ ցուցանել զպտուղ կարօտին քո. (Վրք. հց. ՟Բ։)
to be in want of, to be in needy circumstances, to be indigent or necessitous;
to want, to need;
to desire, to wish, to long or sigh for, to pant after;
չ— իմիք, to want for nothing, to possess in plenty, to revel in abundance, to be in the enjoyment of every good thing;
ոչ եւս — ումեք, to dispense with one's aid or assistance, to do without one;
— հացի, ջրոյ, քնոյ, to be hungry, thirsty, sleepy.
Կարօտիմ գերեզմանի, եւ ոչ հասանեմ. (Յոբ. ՟Ժ՟Է. 1։)
solemn or general assembly;
reunion, popular gathering;
festival day, fair-day;
solemnity, pomp;
solemn games, spectacle;
hymn, canticle.
πανήγυρις, πομπή coetus publicus, pompa, festivitas, nundinae . Կացումն հանդիսական. (որ գրի եւ Կացորդ, եւ Կացարդ). Հանդէս տեսարանաց եւ տօնից. հասէմախմբութիւն. Ժողով. տօն ամենաժողով. տօնախմբութիւն. եւ տօնավաճառ. որպէս յն. բանի՛ղիրիս, յորմէ ռմկ. բանայիր, տօնանմա, աչա՛յ, զիննէթ.
to establish, to place, to set, to lay, to fix, to put;
to constitute, to institute, to create, to destine;
to render, to make;
to stop, to cause to cease;
իշխան, տէր —, to constitute chief or master, to promote to high dignity;
շնորհապարտ —, to favour, to oblige;
ժառանգ —, to appoint a heir;
հղօր՝ երջանիկ —, to make powerful, happy.
ἴστημι, καθίστημι statuo, constituo ἁποκαθίστημι restituo. առնել՝ զի կացցէ յոտին կամ հաստատուն. դնել. զետեղել, հաստատել. կանգնել. կարգել. առնել. կատարել. կեցընել, դնել, ընել.
concerning to general assemblies, or to solemn festivals, solemn, festive, pompous;
demonstrative (style).
Ի ղամպարափայլ կացրդական ըստ բոլոր պարագայեալ ամի։ Ի հաւուր կացրդական, տօնի հասեալըն տէրունեան. (Մագ. ՟Ա. ՟Ժ՟Դ. եւ Մագ. ոտ. խչ.։)
tomb grave.
Զատտինի այսինքն զդիովնիւսայ կափարսն (ա՛յլ ձ. կիրսն) եւ գործս իբր օրինօք հաստատեալ ունին. (Սարկ. հանգ.։)
to live, to be alive, to breathe;
to exist, to subsist;
to be;
կելով կեալ, to be saved, to enjoy eternal life;
բարւոք —, to be well, to be in good health;
— բարեբաստիկ, առատութեամբ —, to live happily;
to be comfortable, at one's ease, to have a competency;
— ի ստացուածոց իւրոց, to live or subsist on one's property, or on one's income;
— յնչից այլոց, to live at the expense of another;
— անառակութեամբ, to lead a dissolute life;
աշխարանաց արժանի կեանս —, to lead a sad life;
զարժանի քահանայութեան զճշմարիտ կեանս —, to live like a true priest;
կեցցե՜ս, hail! God save you, good morning;
good bye;
զիա՞րդ կեաս, how do you do ? how are you ? ո՞պէս կեայ նա, how does he do? կեցցէ արքայ, long live the king;
յաւիտեան կեաց, may you live for ever;
cf. Կեցցես.
Կեցցուք, եւ մի մեռցուք։ Կելով կեցցես։ Ամենայն աւուրք, զորս եկեաց։ Ընդէ՞ր իցէ ինձ կեալ։ Մի՛ կեցջիր։ Կեցցէ՛ արքայ։ Հայէր ընդ օձն պղնձի, եւ կայր։ Մխիթարեցայ, եւ կեցի։ Կէին վտարանդեալք։ Կեայր անառակութեամբ։ Յանմտութեան կեանս կէին։ Բազում ժամանակս կեցից։ Զօրհասաւ անցեալ հրէայքն՝ եւ զա՛յս օր կեցեալ գտանին։ եւ այլն։
doubtful, uncertain, ambiguous;
undecided, wavering, pusillanimous, irresolute;
suspicious, distrustful;
— լինել, to be suspected, doubted;
— թուիլ, to seem doubtful;
cf. Կեղածաբար.
Ի հաստատութիւն յուսոյ կեղակարծ մարդկան մտաց. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
to excoriate, to scratch;
to tear, to rend, to lacerate, to flay, to wound;
to afflict, to vex, to harass, to oppress;
— զսիրտ, to rend, to harrow, to break the heart;
— զմիմեանս, to tear each other;
to revile or malign each other;
— զկէրս to rip up old sores, to open wounds afresh.
համբերեալ գելարանաց եւ հալուածոց, մինչ զի առ հասարակ կեղեքեալ լինէին մարմինք նոցա. (Յհ. կթ.։)
to vivify, to give life to, to quicken, to animate, to revive, to restore.
արեգակն յերկինս ըստ սովորութեան երեւէր նոցա, եւ կենագործէր զաշխարհի հաստատութիւն. (Եփր. այլակերպ.։)
comrade, companion, partaker;
husband, wife, married couple;
— լինել, to live together, to cohabit, to keep company with, to get intimate, to frequent, to converse;
չկամիմ բնաւ — առնդ լինել, I will have no manner of conversation, no dealing with that man.
Ի հասարակաց յարութեանն զկենակից մարմինն առնու յերկրէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։)
Զի կենակցացն վնասս։ Ի միաբանութիւն ածել զկենակիցսն (ի վանս)։ Առ ի հաստատութիւն կենակցացն. (Բրս. հց.։)
portrait, likeness, picture;
painter;
հասակաչափ՝ փոքր՝ մանրանկար —, full-length, half-length, head-size, miniature portrait;
գեղեցիկ՝ ճշգրիտ —, fine, exact portrait;
տալ հանել զ—, to get one's picture drawn or painted, to have one's likeness taken;
cf. Լուսանկար.
vital, vivifical;
animal, living;
sign of the zodiac.
Տունկք ամենայն եւ բոյսք զկենդանականն միայն հաստումն ունին եւ այլն. (Մաքս. ի դիոն.։)
living, alive;
animated, lively, vivid, vivacious, sprightly;
vital, vivifying, vivificative;
animal, beast;
կենդանեաւ՝ կենգանեօք, in one's lifetime, during one's life;
— լինել, to be alive, to live;
— առնել, to give new life to, to reanimate, to vivify;
— պահել զոք, to save anothers live;
երդուաւ ի —ն յաւիտենից, he swore by the living God, by the Eternal;
— է Տէր եւ — է անձն քո եթէ, as the Lord lives, as thy soul lives...;
— է անձն քո, արքայ, թէ գիտիցեմ, as thy soul lives, o king, I cannot tell;
— է Տէր եթէ մեռանիցի, I swear by the Lord he shall not die.
life, vitality;
vivacity, animation, liveliness, spright-liness;
freshness, bloom;
health;
կրել զ—, to live, to breathe, to be living;
ի կենդանութենէ արկանել, to deprive of life, to put to death, to kill;
ի կենդանութեան իւրում;
in his lifetime, during his life;
ի — ձեր, your health !
ոչ հասեն ի տարեկանս կենդանութեան։ Խաղ համարեցան զկենդանութիւն մեր։ Կարդաց զտէր կենդանութեան զոգւոց եւ զմարմնոց.եւ այլն։
bringing, causing or giving life, vivifying.
Որ ի մէջ է անշարժ եւ հաստատուն, գոլով կենսաբեր՝ երկիրս. (Արիստ. աշխ.։)
mundane, worldly-minded, fond of life, of this world.
Սիրօղ կենցաղօյս կամ կենաց աշխարհիս. կենասէր, եւ աշխարհասէր.
Եհաս գարունն ... տեսին եւ կենդցին կենցաղասէր մարդիկ. (Եղիշ. ՟Ը։)
the being useful;
utility, public welfare.
Օգուտ կենաց եւ կենցաղոյս. բարիք հասակաց.
cf. Խրոխտումն.
Մի՛ հաստատեսցի բան խրոխտանացն, զոր խրոխտացայք դուք. (Գէ. ես.։)
to be sick, ill, indisposed, unwell, poorly.
առ հասանելին գիւտ աստուածայնոցն ոչ խօթացեալք կամ զանգիտեալք. (Դիոն. ածայ.։)
conference, dialogue, conversation, parley, interview;
interlocution;
discourse.
Դաւիթ (սաղմոսիւք) վարժեաց զիսրայէլ մտօք յաստուծոյ խօսակցութիւն. Աղօթից խօսակցութեամբ հայի եւ ինքն յաստուած։ Եզականապէս խօսակցութեամբն (այսինքն խօսելով) զանճառ եւ զանհաս նորին միութիւնն վարդապետելով. (Լմբ. առակ.։ Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։)
to speak, to talk, to discourse, to converse;
to confer, to treat, to negotiate;
to betroth, to affiance;
— լեզուս, or ի լեզուս, to speak many languages;
— — եզակի, to thee-thou;
— ուղիղ, to speak out, distinctly — ի սրտի, to think, to meditate, to ruminate;
— սպառնալեօք, to speak threateningly or sharply;
— զքաղաքականութենէ, to talk politics;
տալ — զանձնէ, to be talked of;
to get a bad name;
— զումեքէ ի մահ, to compass a person's death;
— չարութիւն, to speak ill of, to slander;
— հաւու, to crow;
նա խօսեսցի առ ի քէն, he shall be thy spokesman;
— ումեք զկին, to betroth, to promise or to give in marriage;
— իւր զկին, to espouse, to marry;
կոյս խօսեցեալ առն, a vergin espoused to a man;
խօսեցայց ինձ զքեզ, I will marry you;
cf. Ընդ վայր.
որ ի ձեռն հրեշտակաց խօսեցաւ բանն, հաստատուն եղեւ։ Զի՞նչ է բանն խօսեցեալ ընդ քեզ։ Թէ թաքուսցես յինէն բան մի յամենայն բանից խօսեցելոց յականջս քո.եւ այլն։
mediator, intercessor, advocate;
messenger, announcer;
chanticleer.
Զո՞ր խօսնակս փորձեսցես. զիա՞րդ հասունեցուսցես զանխաբելի դատաւորն. (Բրս. ընչեղ.։)
word;
speech, language, tongue;
discourse, sermon;
saying;
diction;
talk, conversation, chat;
word, promise;
report, news;
— ընդ Աստուծոյ, prayer;
— հաւու, cock-crowing;
խօսս արկանել՝ առնել, to speak, to talk;
խօսս առնել՝ դնել, to compose, to write;
ի խօսս գալ՝ մատչել, to begin to speak in one's turn;
to converse, to talk;
ի խօսս առնել, to cause to speak;
ի խօսս լինել՝ — կանաց or լեզուաց լինել, to be the public scorn, to become a bye-word;
կարճել զխօսս ուրուք, to interrupt a person, to break in upon;
—քո յայտ առնեն զգեզ, thy speech bewrayeth thee;
cf. Բան.
ԽՕՍՔ. Զրոյց ի բերան հասարակաց. առակ. համբաւ.
Ի միոջէ բարբառոյ ի բազում խօսս բաժանէին։ Ըստ հասարակացն խառնաղանճն խօսից. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to spend, to expend;
to eat, to use, to consume, to waste, to reduce to nothing, to exhaust;
to absorb;
to devour;
to corrode;
*to sell;
— զժամանակն, to waste, to throw away one's time;
— զինչս, to dissipate one's fortune;
զվաստակս —, to lose one's labor, to have one's labor for one's pains;
ի զուր զբանսն —, to speak to no purpose, to talk to the winds;
հրոյ —, ի հուր —, to consume by fire;
— առաւել քան զսովորականն, to exceed the ordinary expenditure.
Ծախեցան աւուրք բազումք, եւ ո՛չ հասեր յարս. (Մաշկ.։)
Ի պատուհասն ծախեաց զբանսն. (Ոսկ. ես.։)
in secret, by stealth, secretly, stealthily.
Միաբանիլ, կամ զօր գումարել, կամ ի վերայ հասանել ծածկաբար. (Ոսկիփոր.։)
veil, muffler;
roof, cover, refuge, shelter.
Ծխեսցի հուր բազում ի տանն, եւ ելանիցէ հասանիցէ ծուխն մինչեւ ի նա ի ծածկոց առաստաղացն. (Եփր. աւետար. ըստ Լմբ.։) (կամ ըստ այլ ձ. ի ծակուց։)
hidden, secret, occult;
stealthy, clandestine, underhand, furtive;
—, ի —, in secret, privately, secretly, by stealth, clandestinely;
—ք, hiding-place;
the secrets;
the private parts;
—ք սրտի, bottom, the inmost recess of the heart;
— հրամանք վերին Տեսչութեան, the inscrutable ways of Divine Providence.
Բանս ծածուկս ընդ թագաւորին վրաց հաստատէին. (Յհ. կթ.։)
Ծածուկ վառեալ։ Ծածուկ վառէր, հասանէր գիշերի. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 30։ ՟Գ. ՟Ա. Մակ. 2։)
laughable, funny, ridiculous, ludicrous, burlesque.
Եւ ոչ որպէս պղատոն, որ զծղրալից զվարս իմն հաստատէր։ Քանզի զմարդիկն լինել կորուսին, յածեալ շրջին կուտել անձանց այլուստ զյաճախ ծաղրալից փառսն։ Միովն ծաղրալիցս (կամ ծաղրաստ), եւ միւսովն ատելիս առնէ։ Սեղանս արծաթի, եւ զայլ ամենայն ծաղրալիցս յաճախեն մարդիկ. (Ոսկ. մտթ.։)
facetiousness, buffoonery, waggishness;
mockery, jeering, bantering.
Վասն դատարկաբանութեան եւ ծաղրածութեան պատիժ պատուհասի է՛ ստուգատէս։ Շատխօսութեամբ եւ ծաղրածութեամբ բարկացուցանեն զաստուած. (Խոսր.։)
supreme, extreme.
ἅκρος, ἁκραιφνέστατος, ὔψιστος summus. Որ է ի ծայրն առաջին, մերթ նաեւ վերջին. բարձրագոյն. գերագոյն. գերազանց. ծայրացեալ. կատարեալ. քաջ. ծարը եղօղը կամ հասած, է՛ն վերը, բարձր, խորունկ.
to excel, to surpass, to arrive at the highest degree of;
ծայրացեալ, extreme, utmost, furthest.
ԾԱՅՐԱՆԱԼ. ἁκραθινιάζω summam partem attingo. Ի ծայրն հասանել, հասեալ. կատարեալ. գերաստիճան. գերազանցեալ.
Առաքինութեամբ ծայրացեալ։ Ի վեր քան զամենայն առաքինութեանց ծագ ծայրացեալ է։ Ծայրացեալդ (այսինքն ի ծայրն հասեալդ) ամենայն առաքինութեանց։ Զյաւէտ ծայրացելոյ բոլոր լրութեան կաթուղիկէ եկեղեցոյ։ Նմանեալ ծայրացելոյ առաջնորդին ձերոյ. (Մագ.։)
acropolis, citadel.
Յառաքինութեանց հասեր ի ծայրաքաղաքն ի ձեռն ճգնութեանց անտոնիէ. (Ժմ. յն.։)