haut-boy;
cf. Փող.
• , ի հլ. որ և շե-փոր կամ շիփոր (սեռ. -այ) «նուագափող» Նորագիւտ Ա. մնաց. ժե. 28, Ագաթ. Մծբ. Եփր. համաբ. 79. Վկ. արև. 135. նոր գրա-կանում ընդունուած է միայն շեփոր, որից շեփորուկ «մի տեսակ ծաղիկ, տճկ. boru («շեփոր») čičeyi».-գրուած է նաև շիփող։ Գնձ.։
• = Ասոր. [syriac word] šītorā «շեփոր», որ գալիս է հրէարէն [hebrew word] šifūra, եբր. [hebrew word] šōfār «շեփոր, պատերազմական փող» բա-ռից. սրանից են փոխառեալ նաև պրս. [arabic word] šapor կամ [arabic word] šēpor, արաբ. [arabic word] ša-būr «շեփոր, փող»։ Բառս բնիկ սեմական է. նախապէս նշանակում էր «եղջիւր, կոտոռ». հմմտ. ասուր. [other alphabet] šappa ru «վայրի այծ», արաբ. ❇ savāfir «խոյի եղջիւրներ» (Strassmaier, Alphab Verzeich. 994, Delitzsch, Assyr. Handwb. 683)։-Հիւբշ. 313։
cf. Շեփորայ.
cf. Բճիճ.
• ՆՀԲ «որպէս թրք. պօռու «փող, շեփոր» և պօռալ ի ռմկ. են լծորդ, նոյնպէս և բջիջ (սրնգաձև) և բջել»։ Աճառ. ՀԱ 1899, 233բ կրկնաւոր է համարում։
organ-pipe;
*onion stalk.
• = Արաբ. և պրս. ❇ būq «եղջերեայ փող, շեփոր» (Կամուս, թրգմ. թրք. Բ. 874), որ յետին տառադարձութեամբ բոլորովին յար-մար է պուկ ձևին։-Արաբականից է փոխա-ռեալ նաև վրաց. ბუკი «պատերազմական փող, եղջերեայ փող», որից և მებუკეմեբու-կե «փողահար»։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Անշուշտ նոյն է բառիս հետ պոկ Գնձ. «փող զուռնայի ևն» (տես Մամիկո-նեան, Հազարից մէկը, էջ 248), բայր ան-սպասելի է նախաձայն պ՝ փոխանակ բ= արաբ. b։ ՀՀԲ, ՋԲ պուկ «շեփոր» բառին են կցում նաև գւռ. պոկ «սոխի և նման բոյսերի ցօղունը, զոխ», որի հետ նոյն են պուկ Ակն. Սեբ. «ուռիէ սուլիչ», պկու Լ. Ղզ. Ղրբ. Տփ. «մի տեսակ սրինգ՝ որ զուռնայի նման լե-զուակ ունի»։ Աւելացնենք դարձեալ. Ջղ. պուկ, Սվ. բուք, Ագլ. պօկ «օրօրոցի մէջ հաստատուած միզախողովակը»։ Այս բոլո-րի համար տե՛ս յատկապէս պոպոկ (պոկ, բառի տակ արած նկատողութիւնս։
trumpet, horn;
apostle;
tube, pipe;
conduit, canal;
reed;
asper, mite, sou, halfpenny;
money;
— ականջաց, ear-trumpet;
ձայնատար —, speaking-trumpet;
հնչիւն —ոյ, blast of trumpet;
ի ձայն —ոյ, by sound of trumpet;
— հարկանել, հնչեցուցանել, to trumpet, to sound the trumpet, to wind or blow the horn, to play on the horn;
— երգեհոնի, organ-pipe;
— ծխաքարշի, shank of a tobacco-pipe;
— գրչի, barrel;
— հրազինուց, gun-barrel;
— կապարեայ, lead-pipe, conduit-pipe;
cf. Խողովակ;
cf. Եղէգն;
հովուի —, water-plantain, alisma.
• «նեղ անցք». ճոխ ածանցներով ա-հած մի արմատ է. նախնական «նեղ անցք» նշանակութիւնից փոխաբերաբար և լայնա-բար բխում են «1. կոկորդ, շնչի և կերակրի անցքը» (ի հլ. անեզաբար) Ա. թգ. ժէ. 35. Յուդթ. ժզ. 11. Ագաթ. «2. ռնգունք, քթի երկու անցքերը կամ ծակերը» (ո հլ.) Յս. որդի. «3. տան մէջ սրահի առջևի անցքը, միջանցք» Բուզ. ե. 6 (ըստ Թորամանեանի (նամակ 1912 մարտ 21) հին հայոց ճար-տարապետութեամբ պալատներն ու աաա-րանքները միայարկ էին. շէնքի մէջտեղից անցնում էր միջանցքը, որ փող էր կոչւում և ամբողջ շէնքը երկու մասի էր բաժանում. այս փողի վրայ էին բացուած թէ՛ արտա-քին մուտքերը և թէ սենեակներից ոմանց դռները. լոյսը ստացւում էր երդիքից. սրա համար փողի բարձրից բացուած էին լուսա-մուտներ, որոնք լուսիջոյց (Բուզ.) էին կոչ-ւում, մինչդեռ ուղղահայեաց պատերի վը-րայ բացուածները պատուհան կամ յուսան-ցոյց էին կոչւում). «4. այգիների միջև նեղ ճամբայ» Օրբել. «5. խողովակ, ջրի փող-րակ, եղէգ» (ո հլ.) Ագաթ. Կոչ. Խոր. «6. շեփոր, սրինգ, խողովակաձև երաժշտական եչողական գործիք» (ո հլ.) ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. «7. ազդարարող, քարոզիչ (առաքեալ-ները)» Շար. ևն։ Նշանակութեանց զարգաց-ման համար հմմտ. պրս.❇ [arabic word] bōrī և ռուս труба «խողովակ, շեփոր», յն. αύλός «սրինզ, խողովակ, երկար անցք», αύλών «փոս ու եր-կար անցք, ձոր, ջրի փողրակ, խողովակ»։ Այս զանազան նշանակութիւններից են կազմուած՝ փողակ «կոկորդի երկու անցքե-րը, շնչափող» Սեբեր. «մասունք պահելու խողեվակաձև մի աման» Ճառընտ. փողա-հար Մծբ. կամ փողար Դ. թագ. ժա. 14. Մտթ. թ. 23. Ոսկ. մ. գ. 16. Բուզ. դ. 20. փողաւր «շատակեր» Պտմ. աղէքս. փողե-րակ «շնչերակ» Նիւս. բն. Վստկ. «ջրի խո-ղովակ» Միխ. աս. 80 (որ և փողորակ, փող-րակ Կանոն. Ոսկիփ. Վստկ. 144), փողոց «քուչա, սոխախ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. եբր. «սենեակների առջևի միջանցքը» Մամիկ. 25. «կոկորդ» Վրդ. առ. 6, 131. «երկու շարք կանգնած մարդոց միջև բաց թողուած տա-րածութիւնը, որով շքադիր անձը պիտի անցնի» Լմբ. մատ. 201. փողոց տալ «ճամ-բայ բանալով երթալ» Մամիկ. փողել «փող եչել» Վկ. գէ. 36. Յայտ. Պղատ. օրին. «յառաջ անցնիլ, խմբով առաջ երթալ» Ա. մկ. ե. 42. ժզ. 6. Ագաթ. (հմմտ. փողոց տալ ոճը). սրանի՞ց է նաև փողել «վեր բարձրանալ» Վեցօր. ա. 14 (գետնից բարձ-րացող գոլորշու համար է ասում), «վեր ցատկեցնել» Քերդ. քեր. 160-161, փողոտել Փիլ. լին. Վստկ. շնչափող Կոչ. 228. Փիլ. նրբափողոց Վեցօր. ողնափող Նորագիւտ բ. մնաց. ժը. 33. լայնափողոց Նիւս. կազմ. Վրդն. պտմ. վաճառափողոց Վրք. հց. Մաշկ երեքփողոզեան Տեսիլ դան. էջ 118. խռչա-փող Նիւս. բն. ոսկեփող Ոսկ. ապաշխ. տարփողել Շար. Գնձ. տողան «տան մէջ նրբանցք» Սամ. անեց. 111 (նորագիւտ բառ). փողկապ (նոր բառ) ևն։
• ԳԴ փող «շեփոր» դնում է պրս. (արաբ.) [arabic word] būq «եղջերեայ փող տէրվիշաց»։ ՆՀԲ իրարից զանազանում է փող «պա-րանոց» լծ. թրք. պօղազ, պօյն, լտ. faux, և փող «շեփոր» լծ. թրք. պօրու, պրս. պուրը, արաբ. būq, լտ. buccina իսկ փողոց «թերևս ի նմանութենէ աա-րանոցի և կրճի, լծ. և պողոտայ, յն. փլադիա՛ լտ. ֆօ՜ռում»։ Peterm. 17 փող «կոկորդ»=լտ. collum «վիզ»։ Տէրվ. Altarm. 5 փող «շեփոր», հմմտ. փուք, փչել ևն։ Justi, Dict. Kurde 75 քրդ. persiw «հարբուխ» կցում է հյ. փողա-ցաւ բառի հետ! Հիւնք. փող «կոկորդ» = թրք. պօղազ և պօռու, փող «փողոց» = յն. πόρος «անցք», տճկ. պօղազ։ Karst, Յուշարձան 429 թրք. ol-uq «խողովակ»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 փողորակ՝
throat;
neck;
street;
corridor, lobby, passage, gallery;
— սրուակի, neck or gullet of a bottle;
ունել զոք զ—ից, to seize or take one by the throat, to arrest.
• «նեղ անցք». ճոխ ածանցներով ա-հած մի արմատ է. նախնական «նեղ անցք» նշանակութիւնից փոխաբերաբար և լայնա-բար բխում են «1. կոկորդ, շնչի և կերակրի անցքը» (ի հլ. անեզաբար) Ա. թգ. ժէ. 35. Յուդթ. ժզ. 11. Ագաթ. «2. ռնգունք, քթի երկու անցքերը կամ ծակերը» (ո հլ.) Յս. որդի. «3. տան մէջ սրահի առջևի անցքը, միջանցք» Բուզ. ե. 6 (ըստ Թորամանեանի (նամակ 1912 մարտ 21) հին հայոց ճար-տարապետութեամբ պալատներն ու աաա-րանքները միայարկ էին. շէնքի մէջտեղից անցնում էր միջանցքը, որ փող էր կոչւում և ամբողջ շէնքը երկու մասի էր բաժանում. այս փողի վրայ էին բացուած թէ՛ արտա-քին մուտքերը և թէ սենեակներից ոմանց դռները. լոյսը ստացւում էր երդիքից. սրա համար փողի բարձրից բացուած էին լուսա-մուտներ, որոնք լուսիջոյց (Բուզ.) էին կոչ-ւում, մինչդեռ ուղղահայեաց պատերի վը-րայ բացուածները պատուհան կամ յուսան-ցոյց էին կոչւում). «4. այգիների միջև նեղ ճամբայ» Օրբել. «5. խողովակ, ջրի փող-րակ, եղէգ» (ո հլ.) Ագաթ. Կոչ. Խոր. «6. շեփոր, սրինգ, խողովակաձև երաժշտական եչողական գործիք» (ո հլ.) ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. «7. ազդարարող, քարոզիչ (առաքեալ-ները)» Շար. ևն։ Նշանակութեանց զարգաց-ման համար հմմտ. պրս.❇ [arabic word] bōrī և ռուս труба «խողովակ, շեփոր», յն. αύλός «սրինզ, խողովակ, երկար անցք», αύλών «փոս ու եր-կար անցք, ձոր, ջրի փողրակ, խողովակ»։ Այս զանազան նշանակութիւններից են կազմուած՝ փողակ «կոկորդի երկու անցքե-րը, շնչափող» Սեբեր. «մասունք պահելու խողեվակաձև մի աման» Ճառընտ. փողա-հար Մծբ. կամ փողար Դ. թագ. ժա. 14. Մտթ. թ. 23. Ոսկ. մ. գ. 16. Բուզ. դ. 20. փողաւր «շատակեր» Պտմ. աղէքս. փողե-րակ «շնչերակ» Նիւս. բն. Վստկ. «ջրի խո-ղովակ» Միխ. աս. 80 (որ և փողորակ, փող-րակ Կանոն. Ոսկիփ. Վստկ. 144), փողոց «քուչա, սոխախ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. եբր. «սենեակների առջևի միջանցքը» Մամիկ. 25. «կոկորդ» Վրդ. առ. 6, 131. «երկու շարք կանգնած մարդոց միջև բաց թողուած տա-րածութիւնը, որով շքադիր անձը պիտի անցնի» Լմբ. մատ. 201. փողոց տալ «ճամ-բայ բանալով երթալ» Մամիկ. փողել «փող եչել» Վկ. գէ. 36. Յայտ. Պղատ. օրին. «յառաջ անցնիլ, խմբով առաջ երթալ» Ա. մկ. ե. 42. ժզ. 6. Ագաթ. (հմմտ. փողոց տալ ոճը). սրանի՞ց է նաև փողել «վեր բարձրանալ» Վեցօր. ա. 14 (գետնից բարձ-րացող գոլորշու համար է ասում), «վեր ցատկեցնել» Քերդ. քեր. 160-161, փողոտել Փիլ. լին. Վստկ. շնչափող Կոչ. 228. Փիլ. նրբափողոց Վեցօր. ողնափող Նորագիւտ բ. մնաց. ժը. 33. լայնափողոց Նիւս. կազմ. Վրդն. պտմ. վաճառափողոց Վրք. հց. Մաշկ երեքփողոզեան Տեսիլ դան. էջ 118. խռչա-փող Նիւս. բն. ոսկեփող Ոսկ. ապաշխ. տարփողել Շար. Գնձ. տողան «տան մէջ նրբանցք» Սամ. անեց. 111 (նորագիւտ բառ). փողկապ (նոր բառ) ևն։
• ԳԴ փող «շեփոր» դնում է պրս. (արաբ.) [arabic word] būq «եղջերեայ փող տէրվիշաց»։ ՆՀԲ իրարից զանազանում է փող «պա-րանոց» լծ. թրք. պօղազ, պօյն, լտ. faux, և փող «շեփոր» լծ. թրք. պօրու, պրս. պուրը, արաբ. būq, լտ. buccina իսկ փողոց «թերևս ի նմանութենէ աա-րանոցի և կրճի, լծ. և պողոտայ, յն. փլադիա՛ լտ. ֆօ՜ռում»։ Peterm. 17 փող «կոկորդ»=լտ. collum «վիզ»։ Տէրվ. Altarm. 5 փող «շեփոր», հմմտ. փուք, փչել ևն։ Justi, Dict. Kurde 75 քրդ. persiw «հարբուխ» կցում է հյ. փողա-ցաւ բառի հետ! Հիւնք. փող «կոկորդ» = թրք. պօղազ և պօռու, փող «փողոց» = յն. πόρος «անցք», տճկ. պօղազ։ Karst, Յուշարձան 429 թրք. ol-uq «խողովակ»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 փողորակ՝
jubilee;
jubilee, festivity, rejoicing;
— ամ, year of jubilee.
• , ի հլ. «հրէական թողութեան տարին, որ յիսուն տարին մի անգամ էր գա-լիս» Եփր. ել. Նխ. ղևտ. Շիր. քրոն. Մեկն. ծն. «յիսուն տարւայ մի շրջան» Նար. «յի-նանց յիսուն օրերը» Յհ. իմ. եկեղ. Կանոն. որից յոբելեան փող «հանդէսի բացումն ազ-դարարելու փող (ըստ հրէից)» Յես. զ. 4, 6. որ և պարզապէս յոբելեան «շեփոր» Յես, զ. 3. նոր գրականում յոբելեան նշանակում է «տօնական տարեդարձ». ինչպէս՝ հարիւր.-ամեայ, ութսունամեայ, քսանեհինգամեայ. տասնամեայ յոբելեան ևն.-բառս գրուած է նաև յովբելեան, յոբեղեան, յոբեղ Անան. ժմնկ. 31։
• = Յն. ἰωβηλος, ἰωβηλαῖος «յոբելեան» բա-ռերից կազմուած՝ հյ. -եան մասնիկով։ Յու-նարէնից են նոյնպէս լտ. ǰubilaeus, jubi-laeum, ֆրանս. ǰubilé, գերմ. Jubelǰahr, իտալ. giubileo, ռուս. юбилей ևն։ Բոլորի բուն մայրն է եբր. [hebrew word] yōbēl «խոյ», որից [hebrew word] qeren hayōbēl «խոյի եղջիւր» կամ [hebrew word] yōpərōth hayōbəlēm «շեփորք խոյի» (որով յայտարարում էին հանդէսի բացումը), [hebrew word] sənath hayōbēl «յոբելեանական տարի»։ -Հիւբշ. ვհօ,
time;
time or measure in music;
cf. Ժամանակ.
• = Պրս. [arabic word] amāna «ժամանակ» ձևից. պարսկերէնի մէջ այսպիսի բառ չկայ, բայց կայ [arabic word] amān «ժամանակ, ժամանակամի-ջոց», որի հետ միասին՝ հայերէնի միջոցով՝ ենթադրում եմ և amāna=պհլ. amānak ձևռ. ճիշտ ինչպէս որ հոմանիշ պրս. zamān ձևի հետ միաժամանակ կայ պրս. [arabic word] zamāna= պհլ. zamānak։-Պրս. [arabic word] ︎ amān համարւում է սովորաբար արաբերէն, ճիշտ ինչպես որ [arabic word] zamān «ժամանակ» բառն էլ համար-ւում է արաբերէն (արաբ. անկանոն յգ. լի-նում է [arabic word] azmān և ❇ azmina)։ Սակայն ինչպէս որ պրս. zamān բնիկ պարսկերէն է և ոչ բնաւ արաբերէն, ինչպէս ցոյց է տալիս հյ. ժամանակ բառը (Horn, Grund. § 659), նը-մանապէս և amān բնիկ պարսկերէն է, ինչ-պէս ցոյց է տալիս հյ. ամանակ բառը։ Արա-բերէն համարելու պատճառը եղել է երկու ու-րիշ համանուն բառերի գոյութիւնը արաբերէ-նում. այն է amān [arabic word] ︎ «փող, թմբուկ» և amān «անձնատուութիւն, ապահովութիւն, խնայել, ներում»։ Երեք նոյնահնչիւն բառերը միասին գործածուած են հետևեալ երկտո-ղում. Երբ միահաղոյն թմբուկ, շեփոր ու փող հնչեցին, Քաջերը առանց ժամանակ (կորցնե-լու) անձնատւութեան թուրը քաշեցին։-Աճ.
cf. Շեփոր.
flute;
flageolet;
fife;
syringe;
— հաւորսաց, bird-call;
— հովուական, shepherd's pipe, reed;
նուագել սրնգաւ, to play the flute;
to pipe.
• , ի-ա հլ. «շեփորայ, փչելով նուա-գելու մի գործիք, դուդուկ» ՍԳր. Մծբ. «Գ2 ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, 600), որից սրնգել «սրինգի ձայն հանել» Մագ. թղ. 125. Արծր. սրնգահար, սրնգական ԱԲ. գրուած է նաև սրինկ և արիք՝ որ տե՛ս ՀԱ 1913, էջ 623։
psaltery, harp, dulcimer;
հարկանել զ— or տաւղեմ, cf. Տաւղեմ.
• = Պհլ. *tabil ձևից, որ աւանդում է Հե-սիւքոս. ❇ταβάλα, ταβῆλα. ὸπὸ Γlάρνων ούτω ϰαλεῖται ὄργανον ϰριβάνω ἐμφερές, W χρων-παι ἐν τοῖς πολέμοις ἀντὶ σαλπιγγος. ըստ Պարթևաց այսպէս է կոչւում տապակի՞ նման եռաժշտական գործիքը, որ պատե-րազմի մէջ գործածում են շեփորի փոխա-րէն»։ Այս իմաստը գտնում ենք նաև հայե-րէնի մէջ. հմմտ. Եփր. աւետ. 318 պատե-րազմի նկարագրութեան մէջ. «Եւ ոչ այլ ինչ լսէ նա անդ, բայց միայն զձայն տաւղի բախելոյ և զհարկանել փողոց»։ Սրանից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] tablā, ա-րաբ. [arabic word] tabl, որից էլ սպան. atabal, պորտ. atabale, իտալ. ataballo, taballo, թրք. [arabic word] կամ [arabic word] davul «թմբուկ» (Berneker 725)։-Հիւբշ. 252։