excess, exaggeration.
ὐπερβολή, ἑξοχή. exsuperatio, excelsus, excellentia, eminentia, praestantia. Զանցումն ըստ չափ. առաւելութիւն. գերազանցումն ըստ չափ. առաւելութիւն. գերազանցութիւն. չափազանցութիւն, շատութիւն, մենծութիւն, մասնաւորութիւն.
Առաւելազանցութիւն եւ նուազութիւն ներհական իւրոքանչիւրոց որպէս տեսանի։ Արութիւն ունի իւր ծայրս ըստ առաւելազանցութեան զյանդգնութիւն. (Անյաղթ հակակ.։)
Վասն յոյժ առաւելազանցութեանն եւ ոչ հատուցումն համարին հնարս ընդունել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Քերթողն հոմերոս՝ բազմաց էից քերթողաց, ըստ առաւելազանցութեան ասի. նոյնօրինակ եւ զայն՝ որ յուսովն վարի, մարդն (զի ենովս է մարդ, իբր ինսան) ըստ առաւելազանցութեան անուանեաց. (Փիլ. իմաստն.։)
Երիցս անգամ ըստ առաւելազանցութեան շնորհացն զթագաւորութեան օծումն ընկալաւ (դաւիթ). (Վրդն. սղ.։)
principally, especially, chiefly, rather.
Մարդ՝ ընտանի կենդանի ի բնութենէն, եւ առաւելապէս՝ որ ինչ միանգամ ըստ աստուածային օրինացն է զարդարեալ վարուք. (Փիլ. ել. ՟Ա. 16։)
cf. Առաւելում.
Առաւելեա՛ զընթացս քո ո՛րդեակ. (Ածազգ. ՟Ժ՟Բ։)
growth, increase, addition, augmentation, redundancy, superabundance, superfluity, exuberance, diffusion, transcendency;
enhancement of price;
excess;
prerogative, distinction, superiority.
Է առաւելութիւն իմաստութեան քան անմտութեան. որպէս է առաւելութիւն լուսոյ քան զխաւարի։ Զի՞նչ առաւելութիւն է իմաստնոյն քան զանմտին։ Ոչ ըստ առաւելութեան ինչ բանից իմաստութեան։ Ոչ եթէ փառաւորի վասն առաւելութեան փառացն։ Զի առաւելութիւն զօրութեանն իցէ յաստուծոյ, եւ ոչ ի մէնջ։ Զի մի՛ առաւելութեամբ յայտնութեանցն հպարտացայց. եւ այլն։
Ի կերակրոց եւ յըմպելւոյ առաւելութենէ լինի լլկանք եւ մահ. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։)
Յառաւելութիւն գինւոյ տուեալ զանձն. (Շ. ընդհ.։)
Յանդուգն ըստ առաւելութեան շարժելով՝ ոչ պահէ զչափաւորութիւն. (Անյաղթ հակակ.։)
to dawn, to get light.
ԱՌԱՒՕՏԱՆԱԼ. Առաւօտ լինել. լուսանալ աւուրն. առաւօտ ըլլալ, լուսնալ.
Առաւօտանայ, վաղըն լուսանայ, աստուած քաղցրանայ. (Գանձ.։)
cf. Առաւօտ առնեմ.
որ եւ ասի ԱՌԱՒՕՏ ԱՌՆԵԼ. Կանխել ընդ առաւօտն.
morning, early;
յառաւօտինսն, every morning.
ՅԱՌԱՒՕՏԻՆՍՆ. Ընդ առաւօտս. առաւօտները.
very early in the morning.
ԱՌԱՒՕՏՈՒ ԱՌԱՒՕՏՈՒՆ ԱՌԱՒՕՏՈՒՑ. գրի եւ ԱՌԱՒՕՏՈՅ. Ընդ առաւօտն. ընդ առաւօտս. առւըտուն, առտու.
envoy, messenger;
apostle;
emissary;
missionary.
Նայեցարո՛ւք ընդ առաքեալն եւ ընդ քահանայապետն, եւ այլն. (Եբր. ՟Գ. 1։ Եւ վասն անդէպ պատգամաւորի ասի.)
apostolically.
ἁποστολικῶς. apostolice. Իբրեւ առաքեալ քրիստոսի. ըստ նմանութեան սուրբ առաքելոց.
Առաքելաբար հրաման տալ, կամ տալ զողճոյն, կամ տալ զհոգի, կամ զլոյս աւետարանին յանձինս ընդունել, կամ իմանալ. (Յհ. իմ.։ Խոսր.։ Խոր. ՟Գ. 60. եւ Խոր. հռիփս.։)
that is said or spoken like an apostle.
companion of the apostles, companion of mission.
ԱՌԱՔԵԼԱԿԻՑ ա. Կցորդ եւ ընկեր առաքելոց եւ առաքելութեան. մի երկոտասանից.
chief of the apostles.
mission;
apostle-ship.
Է՞ր վասն զառաքելութեանն պատիւ՝ ըստ նմանութեանն պօղոսի ի կարգին ոչ դնէ. այլ զծառայն լինել յարգանօք գրէ, որ բարձր է քան զառաքելութեանն պատիւ. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
to send, to dispatch, to expedite;
անդրէն —, to send back, to return.
Զպտուղ ըղձից առաքել առ քեզ։ Զայս ձայն մաղթանաց յերկինս առաքել. (Նար.։)
virtuously;
bravely, courageously.
Առաքինաբար անցանեն ընդ վիշտս. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Առաքինաբար ի վերայ եկեալսն ընդունել. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
companion of virtue or bravery.
to labour, to strive, to take pains, to have or show bravery;
tu be virtuous.
who loves virtue or bravery, virtuous.
φιλάρετος. virtutis amans, studiosus. Սիրօղ առաքինութեան. փոյթ եւ եռանդուն յառաքինութիւնս (անձն, կամ ընթացք եւ գործք).
Ամենայն ուրեք մտերմութիւն ընտրի առ առաքինասիրէն աստուծոյ. (Մեկն. ղեւտ.։)
cf. Առաքինանամ.
valour, bravery;
virtue, probity;
goodness;
politics, government;
conduct, behaviour.
ԱՌԱՔԻՆՈՒԹԻՒՆ. ἁρετή. virtus. որ եւ ՔԱՋՈՒԹԻՒՆ ասի. որպէս Արիութիւն. արութիւն. ժրութիւն. աջողակութիւն յառաքինի գործս ըստ մարմնոյ եւ ըստ հոգւոյ. գործ արդիւնական. բարեգործութիւն. մեծագործութիւն. բարեպաշտութիւն. լաւութիւն. արարք գովելի առաջի աստուծոյ եւ մարդկան.
Մայր իմաստասիրութեան՝ առաքինութիւն է. վասն զի ի ձեռն առաքինութեան ստանամք զիմաստասիրութիւն. Որ ըստ առաքինութեան կեայ, ոչ տրտմի. (Սահմ. ՟Ը։)
Տե՛ս ճոխագոյն՝ (Արիստ. առաք.։ Գր. հր.։ Առաք. Մոլ.։) ըստ իմաստասիրաց եւ աստուածաբանից։
πολίτευμα. conversatio որպէս Քաղաքավարութիւն, իմա՛ ընտիր քաղաքականութիւն, կամ կենակցութիւն.
to bring, to carry;
to present, to offer.
προσάγω. adduco. Առընթեր՝ մօտ՝ յառաջ բերել. ի մէջ բերել. մատուցանել.
broker, agent.
ἕμπορος mercator Առօղ եւ գնօղ զվաճառս. վաճառական. ասի եւ ԱՌԻԹ, իբր առիչ. (գուցէ նաեւ որպէս Միջնորդ՝ ըստ հյ. առման)
to undo;
to untie, to dissolve, to ruin;
to explain an enigma.
ԱՌԵՂԾԱՆԵՄ ἁπαγγέλλω. enarro, indico, λύω, solvo որ եւ ԱՌԵՂԾԱՆՈՒԼ, եւ ԱՌԵՂԾՈՒԼ. Քակել կամ լուծանել, այսինքն մեկնել զխրթնաբանութիւն, զառակս, զհանելուկս. հանելուքը մեկնել.
cf. Առեղծանեմ.
cf. ԱՌԵՂԾԱՆԵՄ. ըստ ՟Ա նշ.
rape, abduction;
— առնել, cf. Առեւանգեմ.
ԱՌԵՒԱՆԳ կամ ԱՌԵՒԱՆԿ ἀρπαγή. rapina, raptus. Նոյն ընդ ԱՌԵՒԱՆԳՈՒԹԻՒՆ. այսինքն Առումն եւ անկումն ի փախուստ. իմա՛ յափշտակութիւն աղջկան, կամ կնոջ օտարի. որ եւ ասի ՀԱՓԱՓՈՒՄՆ, ՅԱՓՇՏԱԿՈՒԹԻՒՆ.
Մի՛ եւ այնոցիկ՝ որ առեւանգս ասին, դնիցէք պսակս. (Շ. ընդհանր.։)
to occasion, to cause, to produce, to engender.
μνηστεύω. desponeo, προξενέω. concilio եւ այլն. Առիթ լինելով՝ խօսել ի հարսնութիւն. այսինքն առինչ լինել՝ որպէս միջնորդ, հրաւէր, հիւրընկալ, թարգման, հոգաբարձու, հաշտարար. եւ Ձգել. յանկուցանել. յորդորել. հրապուրել.
Որ զփեսային երկնաւորի ըզսէրն առթէ հարսին կուսի. (Յիսուս որդի.։)
Լսել եւ մեծի հարսնածուին պօղոսի եւ զգուշութիւն առթելոցն (կամ առըթեցելոյն). (Սարկ. քհ.։)
new found, recent, new fashion.
recent, new;
presently, immediately;
soon, forthwith, directly, suddenly;
առժամայս, at present, now;
for the present.
Առ ժամն այն. առ ժամս. ի պահու անդ. յայնմ ժամանակին. ան ատենը.
Նոքա առժամայն ոչ մեծ ինչ կարծէին լինել զանհնազանդութիւնն։ Առժամայն վասն բանին աստուծոյ ոչինչ խօսէր։ Իսկ նա առժամայն ըստ կարծեաց նոցա անկատարելագոյն խօսէր։ (Ոսկ. յհ. Ա. 29)
թազէ, եէնի, եէնի չըգմա
Նորք եւ առժամայն։ Միւ եւս եղիցին քեզ աստուածք առժամայնք։ Ոչ է ամենայն առժամայն ընդ արեգակամբ։ (Օր. ԼԲ. 17։ Սղ. ձ. 10։ Ժղ. Ա. 10)
Անհաստատ գոլով եւ առժամայն պատահումն։ (Շ. ընդհանր.)
cf. Առժամանակեայ.
cf. ԱՌԺԱՄԱՅՆ. ըստ ամենայն նշ.
cf. Առժամանակեայ.
Անհաստատ գոլով եւ առժամայն պատահումն. (Շ. ընդհանր.։)
cf. Առնչութիւն.
Յաղագս առընչի. առինչ այսպիսիքս ասին, որ միանգամ ինքեանք որ ինչ ենն, այլոց գոլ ասին, եւ կամ որպէս զիա՛րդ եւ իցէ այլպէս առ այլ։ Դրութիւնքն առընչիցն են. է եւ ներհակութիւն յառընչոջս (յն. յառինչսն). (Արիստ. առինչ.։)
Լնուլ բառդ յառընչիցն երեւի. զի յորժամ լի ասես, թերին ցուցանի. (Տօնակ.։)
cf. Առնչական.
πρός τι ἕχον. relativus. Առինչ. ըստ յն. առ ինչ ունօղ, այսինքն յարաբերեալ առ այլ ինչ.
hot. an evergreen shrub.
to make to become like a lion.
Տալ առիւծանալ. ի չափ առիւծու հասուցանել. առիւծ դարձընել.
skin of a lion.
Կեղծաւորեալ ընդ առիւծենեաւն զիս թագուցանէի. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Իսկ որ զգեցեալն է զառիւծենի, ասի ըստ յն. λεοντόχλαινος. pelle leonina indutus.
full, replete, brimful.
to fill, to fill to the brim, to brim.
ὐποπλήρω, ὐποπλήθω, ἑπιπίμπλημι. impleo, suppleo, expleo. Տիրապէս լնուլ. լցուցանել ամենայնիւ. զեղուլ. պատարուն գործել. պարարել. յագեցուցանել. եւ Լրացուցանել. կատարել. լեփլեցուն ընել, լեցընել.
Կերակրովք եւ ըմպելեօք առլնու զպակասն. (Նիւս. կազմ.։)
Լսելիքն ընդունելով հանապազորդ՝ ոչ առլնուն. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ա։). չեն ցրուիր, չեն կշտանար։
Ասաց գաբրիէլ ցմարիամ, խաղաղութիւն ընդ քեզ առլցեալդ շնորհիւ, տէր ընդ քեզ. (Պիտառ.։)
cf. Խթեմ.
Եւ մեր զնաւն առխթեալ. Զի՞նչէ է առխթելն. այսինքն զնաւարկութիւնն ճեպովք վճարելով. ... զի առդ (է) նախդիր. իսկ խթեալ զնաւն, որպէս խթանաւ ինչ զգրաստս ընդոստուցանելով առ ճեպ փութոյն. (Ոսկ. գծ.։)
to settle, to fix, to determine.
Առընթեր կալ. ի միասին կալ. եւ Առընթեր դնիլ.
Ոչ յարմարական է բարւոյն եւ չարին ի միասին առկայանալ, եւ ոչ լուսոյն ընդ խաւարի. (Արծր. ՟Գ. 6։)
Դժուարանայր յայնմ հետէ առկայանալ ընդ նմա. (ՃՃ.։)
to establish, to fix, to constitute.
Ամենայն դառնալի (այսինքն որ ինչ շրջանակի՝) մինչեւ ոչ բախեսցի ումեք ընդդէմ անկելոյն, ո՛չ առկայի. (Ոսկ. յադամ.։)
earnest, earnest money;
pledge, essay, token, sign, testimony.
Արար խաղաղութիւն ո՛չ վայրապար, այլ առհաւատչէից հաստատութեամբ. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
ԱՌՀԱՒԱՏՉԵԱՅ. ա. Տուեալ կամ առեալ իբրեւ առհաւատչեայ. խոստացեալ, եւ ըստմասնեայ ընկալեալ. յայտարար հաւատարիմ հաստատութեան. յուսադրական. բարենշան. հաւաստի.
to call.
Զաւետիս հոգեւոր ցնծութեամբ ընդհանուր առձայնէ բոլոր հայաստանեայցս։ Զքաղցրաբարբառ աւետեաց հնչումն ի հնձանն առձայնէր. (Խոր. հռիփս.։)
Որոց առընթեր կացեալ՝ մանկունս տէրն առձայնէր. (Լմբ. համբ.։)
ready to the hand, handy, manual, portatif;
in part payment, on account;
— տալ, to give in part payment;
— բառարան, pocket dictionary.
πρόχειρος. expeditus, facilis, promptus. Որպէս Առձեռն պատրաստ. պատրաստական. առընթերակայ. ներկայ. դիւրագիւտ. դիւրին. ընտանի. ընդել. յայտնի.
Որ փոխ տայ ըստ վաշխի, տայ եւ զկնի առձեռն փոխ, ի վճարելն առնու եւ զայս պարտքս բաւանդակ. (Մխ. դտ.։)
ԱՌՁԵՌՆ, կամ ԱՌ ՁԵՌՆ. մ. Իբրու Առ ձեռս կամ ի ձեռս ունելով. ի պատրաստի. մտադիւր. եւ Ի մօտոյ. այժմէն. անդէն առ նմին. անյապաղ. դիւրաւ. վայրապար. եւ Հարեւանցի. ըստ առաջին տեսութեան.
Ունել առձեռն եւ առտնին. (Շ. ընդհ.։)
Զաշխարհի շահելն զգայարանքս առձե՛ռն վայելէ. իսկ անձինն տուժելն բացակայ է։ Որ յիմարն է, զառձեռն ընտրէ, զբացակայն ի բաց ձգեալ։ Նախ՝ եւ առձեռն, զմարդ երեւելի՝ զգեստուցն զարդարանքն առնէ. (Լմբ. առակ.։)
Վայրապար եւ առձեռն սքաքնչանայիք (ընդ մկրտիչն). (Կիւրղ. գանձ.։)
առձեռն պատրաստ. ա. Նոյն ընդ ԱՌՁԵՌՆ, ա. cf. ԴԻՒՐԱՊԱՏՐԱՍՏ.
prompt, ready;
imminent, threatening;
evident, clear, manifest;
promptly, quickly;
— դրամ, ready money, cash.
Զիա՞րդ զիս ինքն առձեռն պատրաստ ընձեռեցից յաղավս աստուծոյ բանիցն։ (Առ որս. Բ.)
manly, vigorously.
Առնաբար ընդ ընկերսն մերձաւորին. (Կանոն.։)
married woman.
ὔπανδρος, γεγαμημένη. mulier subjecta viro, nupta, maritata. Կին կապեալ ընդ առն. ամուսնացեալ կին. կարգըւած կնիկ.
Կին առնակին է։ Կին՝ որ առնակին իցէ։ Այր ոք՝ եթէ շնասցի ընդ առնակնոջ։ Պահել զքեզ յառնակին կնոջէ։ Որ մտանէ առ առնակին՝ առանց պատժի ոչ լիցի։ Ընդ առնակնոջ ամենեւին մի՛ նստիր։ Կին առնակին ի կենդանի այր կապեալ է օրինօք. (Ծն. ՟Ի. 3։ Թուոց. ՟Ե. 29։ Ղեւտ. ՟Ի. 10։ Առակ. ՟Զ. 24. 29։ Հռ. ՟Է. 2։ Սիր. ՟Թ. 12։)
cf. Արուագէտ.
men's room or dwelling.
ἁνδρών. pars domus in habitationem virorum. Բնակարան արանց. տան մէջ՝ էրիկ մարդոց կողմը.
to make, to do, to form, to produce, to compose, to fabric, to operate, to act, to render, to commit, to effectuate, to execute, to cause;
— յոչնչէ, to create;
— վերստին, to remake;
կին —, to marry;
ատելի —, to make odious;
բարւոք չարւոք առնէք, you do well, — ill;
բարի՝ չարիս՝ վնաս — ումեք, to do good, ill, wrong to some one;
ինչ ոչ արարի քեզ, I have done nothing to you;
զի՛նչ — իցէ զայս, what to do with that ? չգիտեմ որպէս —, I do not know how to do that;
չգիտեմ զի՛նչ —, I know not what to do;
ձայն — հաւուց, the singing of birds;
— ողջակէղ, to sacrifice, to immolate;
խնդիր, մոռացումն, յիշատակ, ծառայութիւն, զյարձակումն, դատաստան, վախճան —, to seek;
to forget;
to remember;
to serve;
to assail;
to judge;
to finish or end.
կր. առնիմ, արարայ - ποιέω, πράσσω, πράττω, κτίζω. ago, facio, fabrico եւ այլն. Գործել (որպէս թէ առնաբար, արիաբար). ներգործել. պատճառել զլինելն իրիք. կազմել. կերտել. շինել. կատարել գործով. ընել. էթմէք. իթմէք. էյլէմէք. իշլէմէք. եափմագ.
Զոր առնեմն, եւ արարից։ Զոր ինչ առնելոց ես, արա՛ վաղվաղակի։ Առնել բժշկութիւնս, կամ սքանչելիս. կամ պտուղ. հունձս, կամ զհրամայեալսն, զկամս, զհաճոյս. զբարի կամ զչար։ Զի՞նչ արարի քեզ։ Արար ընդ իս, ընդ նոսա եւ այլն։
Մո՛ւտ առ աղջիկդ իմ, զի արարից ինձ որդի ի դմանէ։ Արասցուք մեզ անուն։ Ի հօր մերոյ ընչից արար իւր զայն ամենայն փառս։ Արարին իւրեանց տունս։ Ե՞րբ արարից ես ինձ տուն. եւ այլն։
Անցս անցուցանել, կամ վարիլ ընդ ումեք. ուրիշի բան մը ընել՝ աղէկ կամ գէշ, գլխուն բան բերել.
Արասցես ընդ գայի եւ ընդ թագաւորն նորա, զոր օրինակ արարեր ընդ երիքով։ Ոչ այսպէս արար ամենայն ազգաց տէր։ Զի՞նչ ինչ առնել էր այգւոյ իմում, եւ ես ոչ արարի նմա։ ընդ այգի իմ։ Զի՞նչ արարից քեզ եփրեմ։ Ժողովուրդ իմ, զի՞ արարի քեզ։ Արար ինձ (կամ ընդ իս) մեծամեծս հզօրն։ Առաքեաց զիս առնել ընդ քեզ գործ մեծ, զորմէ զարմասցի ամենայն երկիրս. եւ այլն։
Թո՛ղ մեզ զյանցանս մեր, զոր մեք ընդ քեզ արարաք։ Զոր արարեալ է ձեր ընդ նախնիսն մեր։ Զոր ինչ առ նոսայն արարեր, զնոյն եւ առ մեզ կատարեա՛. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Եղիշ. ՟Ը։)
զոյգ ընդ այլ բայից՝ տայ նոցա զզօրութիւն անցողականի. ընել տալ. էթտիրմէք.
Ես նախ երթայց լրտեսեցից, եւ զձեզ տարեալ արարից ի վերայ, զի այսպէս դիւրաւ լիցի ի բուռնարկանել ըմբռնել։ Արար ընդ նմա զամենայն զօրս զօրութեան իւրոյ. (Բուզ. ՟Բ. 53։ ՟Զ. 1։)
Արասցե՛մ ըստ հրամանի քում. այսինքն արարից. (Ճ. ՟Ժ.։)