to conform;
to take the form, to put on or assume a look, state, manner or appearance, to give oneself airs;
to affect, to pretend, to simulate, to feign, to counterfeit, to give oneself out for, to set up as, to pass oneself off for;
զառաքինութիւն —, to simulate virtue or probity, to affect a sanctimonious exterior;
— զանմեղութիւն, զտղայութիւն, to put on a look of innocence;
to play the child;
զխլութիւն՝ զառատաձեռնութիւն —, to give a deaf ear to;
to pretend to be generous, liberal;
cf. Խելք.
cf. Կերպարան;
fiction, fraud, feint, deceit.
form, formation;
conformation.
to disguise oneself.
mean, base, despicable shape or manner.
existence, life;
health.
giving life;
saviour, deliverer.
marten.
cf. Կետադրութիւն.
guiding-mark.
production, produce.
to totter, to languish, to grow weak;
կթոտէին բարձք նորա, he could hardly keep on his legs;
կթոտէին դողդոջուն ծունկք նորա, his trembling knees sank beneath him, or failed under him.
burning;
burnt.
• «խորոված». անստոյգ բառ. մէկ ան-գամ ունի Զքր. ծործոր. «Ոչ ուտի հաց ա-ռանց աղի և ո՛չ կիզ և ողջակէզ առանց հրոյ»։ Եթէ այս իմաստը ստոյգ է, կարելի ե սրանից դնել՝
• ՓՈԽ.-քրդ. kizik «խորոված միս». հմմտ. նաև kizik «հալած ճարպի մնացորդ, խար-խընծի», kezixi «աղած բաներ, տհալ, պա-նիր» ևն։
burning, caustic.
to burn;
cf. Կիզում.
burning, sharp, caustic;
inflammable;
combustible.
cf. Կիզողութիւն.
combustible, fit or liable to burn.
burning, scorching;
cf. Կիզանուտ.
cf. Կիզում.
cf. Կիզում.
combustive;
canstic;
incendiary
wool;
worsted
• «բուրդ, ասր» Յայսմ. Եդիշ. խաչել ճերմակ» Ագաթ. ծիրանակիզն կամ ծիրանե-կիզն «ծիրանագոյն փայլող բրդով (ոչխար)» Ոսկ. զաք. ոսկեկիզն Վրդն. լուս. 55. սպի-տակակիզն Փարպ։
• ՆՀԲ յիշում է եբր. կիզա, կէզ (իմա՛ [hebrew word] gēz) «բուրդ», պրս. gēs, gesu «դէս», կիյսնէ «թել», խէզզ «բուրդ ոչ-խարի ծովային կոչեցելոյ»։
• ԳՒՌ.-Ննխ. (գիւղերը) գ'իզ «բուրդ, թա-ղիք, քէչա». այս բառը բուն քաղաքում պակասում է, իսկ գիւղական ձևը ենթադրում է նախաւոր գիզ ձևը, որ անշուշտ կիզն բա-ռըն է ազդուած գզել բայից՝ նախաձայնի համար. հմմտ. Ակն. կազաթը թօթուել «մէ-էին իր բոլոր գաղտնիքները ասել տալ», որ յիշեցնում է գզաթ բառը, բայց ունի կ և ոչ գ։
incentive;
caustic.
causticity;
ignition;
combustion;
burning;
conflagration.
cf. Կիզումն.
to burn, to set on fire, to set fire to, to fire;
— արեգական, to tan, to brown, to make swarthy.
worthless, good for nothing fellow, neer do well.
burn, ustion;
smart;
crumb, bit, piece.
• . այս արմատի ընդհանուր իմաստն է ճխածնել, կծել, փրցնել, պոկել, խայթել, կճել, ցաւացնել, մարմաջեցնել», որոնցից ծագում են՝ կծաճել «կծել, խածնել» Ա. մակ. թ. 8. «բրդել, հացը կտրատել և բա-ժանել» Եփր. բ. թես. և ա. կոր. 72 (կտ. եզ. գ. դէմք կիծ «ուտելու համար բաժա-նեց»). կծել «մարմաջել, խայթոց զգալ» Եզն. «տանջել, չարչարել» Լմբ. ժբ. մարգ. էջ 213 (Զաք. ժա. 11) (Կապել կծել տանջա-նօք). «խայթել» Վրք. հց. Բ. 16. կիծ «եռք, սաստիկ քոր գալը» Շիր. Վրք. ոսկ. «կտոր, բրդուճ» Հին բռ. կծատել «խածնել» Ոսկ յհ. ա. 3. կծեցուցանել Երզն. մտթ. կծտալ «խածնել» Ոսկ. յհ. ա. 3 (էջ 57). ջերմակիծ Հկիղիչ» Վեցօր. 115. Ագաթ. Շիր. 56. բո-ցակիծ Նար. 177. գաղտակծութիւն «ծածուկ ցաւ» Յհ. կթ. զաղտակիծ «չհաջելով կծող (շուն)» Ոսկ. եփես. 836. կսկծակիծ Ոսկ. յհ. ա. 28. կծու (իբր *կիծու. կազմուած է ու մասնիկով. հմմտ. հատու, աղու, թթու, ազղու) «բարկ, դառն, դաժան» (բուն նշա-նաևում է «խայթող, կծող». նախ համի հա-մար ասուած և յետոյ փոխաբերաբար) Կոչ. Ոսկ. յհ. ա. 9. Եփր. աւետ. որից կծուու-թիւն Ոսկ. յհ. ա. Եղիշ. կամ կծութիւն Նիւս. բն. Վրք. հց. կծուագոյն Բրս. մախ. Խոսը կծուակիծ Եւագր. 267 ( կծուակիծ առնել «կսկծացնել»). կծուագին Տօնակ. կծուահամ Վստկ. կծուին Մագ. ևն. այսպէս է նաև կծուել «պտուղ քաղել, փրցնել» Ածաբ. Պրպմ. 329. Սարգ. բ. պետր. գ (էջ 431), որի համար էլ հմմտ. կծանել «բրդել»։-*կծիլ (կազմուած զ սաստկականով) «սիր-տը ղառնանալ, բարկանալ, զայրանալ» Փարպ. «կատաղիլ, կրքով ջեռնուլ» ՍԳր. զկծեցուցանել «սիրտը ցաւացնել, մորմո-քեցնել, զայրացնել» Յոբ. ժզ. 5. Հռ. ժ. 19. Ոսկ. ես. Եզն. զկծագոյն «սաստիկ կծու» Փիլ. իմ. զկծանք «սրտի ցաւ, կսկիծ» Խոր. ևն.-կսկիծ (կազմուած կիծ արմատից կոր-կընութեամբ, իբր *կիծկիծ>*կծկիծ, ուր ծ յաջորդ բաղաձայնի պատճառաւ ատամնա-կան մասը կորցնելով՝ կսկիծ) «ցաւ» Եփր. գաղ. Ոսկ. մ. բ. 18. որից կսկծեցուցանել Տոբ. ժա. 8. Ես. ժը. 3. Ոսկ. մ. ա. 19 կսկծիլ Ոսկ. մ. բ. 15 և յհ. բ. 21. կսկծա-կան Ոսկ. ես. կսկծակիծ Ոսկ. յհ. ա. 28. կսկծանք Բուզ. կսկծելի Բ. մակ. ժ. 34. ժբ. 14. չարակսկիծ Ճառընտ. Ոսկիփ. շատակըս-կիծ Սարգ. դառնակսկիծ Շար. ևն։-տիճ «կարիճի՝ մեղուի խայթոցի սուր ծայրը՝ որ խայթած տեղը՝ վէրքի մէջ է մնում. աւան-դուած չէ հին գրականութեան մէջ, բայց գտնւում է արդի բարբառներում. յիշում է նաև Բառ. երեմ. էջ 137. որից կազմուած են կճել «խայթել», կճան «եղիճ», կճաւոր «խայթող», կճիկ «սիրտ կսկծացնող», կնիչ «խայթոց». կճի «ատամ», որոնք բոլոր ռա-ւառական բառեր են և չեն աւանդւած հին մատենագրութեան մէջ։ Նոյն բառն է նաև Երև. ճիճ «մոծակի խայթոց» (տես Պռօ-շեան, Կռուածաղիկ ա. տպ. 175, բ. տպ. 306)։-Վերի կիծ և կին արմատներից կազ-մուած ձևեր են դարձեալ կծմթել «մատնե-րով մորթը ճմլել» միջին հյ. բառ, որ ունի նորայր, Բառ. ֆր. 943բ (pincer բառի տակ) և կճմթել, որի շրջուած կմճթել ձևի հնագոյն վկայութիւնը ունի Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտ. Սանկտպետ. 1788, էջ 69։
• ԳԴ կծանել =պրս. gazidan «խած-նեւ»։ ՆՀԲ զկծիլ մեկնում է «զգածիլ կիզանիլ, կծանիլ, կծուիլ» բառերով, լծ. թրք. qəz-maq «կատաղիլ, զայրանալ». giǰik-len-mek «մարմաջել», guj-enmek «սրդողիլ»։ Justi, Dict. Kurde 363 կծու կցում է քրդ. gəzandin «կծել». gəzuk «կծող ձի», gəzin «կծել» բառերի հետ։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ. էջ 83 կծա-նել դնում է ցեղակից պրս. gazēdan ձևին։ Հիւնք. բոլորն էլ հանում է խա-ծանել բայից։ Müller WZKM 8, 281 պրս. gazīdan, gastan «կծել», gāz «կը-ծելը, կիծ» բառերին ցեղակից է դնում։ Հիւբշ. 461 խօսելով այս համեմատու-թեան վրայ՝ ասում է՝ թէ ա՛յն ժամա-նակ միայն ընդունելի կլինի, երբ պրս. gaz ծագած լինի հնխ. geg'-ձե-ւից, որին իբր ձայնդարձ կարելի է դնել (երկար աստիճանով) հյ. կիծ <հնխ. geg. բայց որովհետև հյ. կիծ <հնխ. gig' է երևում, ուստի պրս. gaz կապ չունի։ Scheftelowitz BВ 28, 308 ան-գըլսք. citelian, հհիւս. kitla «կծել». հբգ. kizzilōn ևն, իսկ 29, 31 հհիւս. hite, հբգ. hizza, գոթ. heito «տաքու-թիւն, ջերմ»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 41 դնում է գիծ, կէզ, կճել և գզել ձևերի հետ։ Աճառ. ՀԱ. 1909, 160 կ և խ ձայների լծորդութեան օրէնքով նոյն րնդ խած։ (Այսօր էլ նկատելի է որ խած գործածական է արևմտեան գրա-ևանում, կծել արևելեան զրականում)։ Karst, Յուշարձան 428 թթր. bič «կըտ-րել, ձևել», bit, bet, bič «նկարել, գրել»։
• Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 341 թրք. qəǰəq-la-maq։
• ԴԻՌ.-1. Ջղ. Սլմ. Վն կծել, Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. կծէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. կծիլ, Մշ. կձել, Ասլ. գձէ՝լ.-2. Ախց. Երև. Կր. Մկ Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կծու, Մրղ. Շմ. կուծու (Շմ. նաև «սոխ» նշանակութեամբ), Ոզմ. կծու, Մշ. կձու, Գոր. Ղրբ. կծօ, Խրբ. Հմշ Պլ. Սեբ. Սչ. գձու, Ննխ. Ռ. գուձու, Զթ. գօ-ձու, Հճ. գmձու, Տիդ. գըձձու, Սվեդ. գըձձა Ասլ. գձիւ։ 3. Ախց. կճէլ, Պլ. Ռ. Սեբ. գջէլ, Զթ. գըջիլ, Հմշ. գրջուշ։-(Ննխ. գջէլ նշ. «այրել». ինչ. Յուրտը երեսս կկճէ)։-Կին արմատն ունին «խայթոց» նշանակութեամբ Ախց. կիճ. Մշ. կիջ, Սեբ. գիջ ևն. Խրբ. կիւ (օրինակ՝ օձի կիժ, կարիճի կիժ), իսկ Մշկ. գիձ (<կիծ) ձևով. հմմտ. նաև մնկ. կծ «ա-տամ, կծել»։-Կծմթել բայը գաւառականնե-րում ստացել է հետևեալ ձևերը.-կծմթել կսմթել, կսմթտել, կսմտել, կզմթել, ծքմթել.-կնմթել, կճմտել, կմճթել, կմշտել, կճմռթել կմշտել, ճմկթել, ճմթել, ճմտել, կճմել, *մըճ. դել > մժդել, կփչրտել, -խճմել, խճմռթել։ Նոր բառեր են կծան, կծովի, կծոտել, կծպը-ծալ, կծպծան, կծւուկ, կծուիլ, կծուահոտ, կծուկ, կծկծօն ևն։
• ՓՈԽ.-Նոր ասոր. kəmačt'a, kaməc «կրճ-մըթել», kəmča «մի պտղունց»։
• , ո հլ. «դարիճենիկ, կա-սիա, դարչին» ՍԳր. Նար. երգ. 310 կամ նաև կրճատ ձևով՝ կինամոն Վրդն. ել. և ան-թառամ (սեռ. կինամոնաց Շար. էջ 427ա) որից կինամոմոնաբեր Խոր. աշխ. 598։
• = άն, κινναμωμον (տաղաչափութեան մէջ ϰιναμωμον), յետնաբար (սղմամբ) ϰίνναμον, որից փոխառեալ են նաև լտ. cinnamum, Finamomum. ֆրանս. cinname, ռուս. ки-гамомъ ևն, բոլորն էլ նոյն նշանակու-թեամբ։ Յոյն բառը ծագում է եբր. [hebrew word] սի (Գ. 111) փիւնիկեան ծագում ու-նի. հմմտ. նաև առամ [hebrew word] qon-nāmā, մալայ. kaǰii-mānis։-Յոյն բառը ըստ տառադարձութեան ստացել է նախ *ϰιννάμωνον ձևը, բայց յետոյ՝ ժողովրդա-կան ստուգաբանութեամբ ազդուելով յն. ἄμωμον «համեմ, cissus vitiginea L» բա-ւից, դարձել է ϰιννάμωμον (Boisacq 457 և 59)։-Հիւբշ. 356։
• Ուռեո մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
cf. Կինամոմոն.
cf. Կինճ.
• (որ և կիւպարիս, կիպարի) «նոճի ծառը» Խոր. առ արծր. Սարգ. բ. պետր. ա, էջ 415. Կլիմաք, Եփր. երաշտ. 209. Շնորհ. Վստկ. 19, 114, 142, որիզ կի-պարեայ «նոճեայ» Եպիփ. ծն. սխալ գըր-ււթիւն է պէկիւռիս (գըծ. պէկիւռիսաւ) -ւոնդ՝ էջ 90։
• = Յն. κυπάοισσος, որի հետ նոյն է նաև լտ. cupressus, cypressus «նոճի», երկուսն էլ անկախաբար փոխառեալ են միջերկրեան կամ եգէական լեզուից (Meillet MSL 15, 162, Esq. de la lang. lat. 86, Boisacq 535).-այս երկուսի միջոցով այնուհետև բառս տարածուել է շատ լեզուների մէջ. ինչ-պէս՝ վրաց. კვიმაროზი կվիպարոզի, ֆրանս. cypres, ռում. kiparos, սերբ. čempres, լեհ, čyprys, բուլգար. kiparis, ռուս. кипарисъ ևն. բոլորն էլ «նոճի»։-Հիւբշ. 357։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
divided in halves;
hip-bath.
half open.
between the teeth, muttered.
hemicycle, semicircle, half-circle.
cf. Կիսաբոլոր.
half a line.
half done, imperfect.
half-sphere, hemisphere.
half-withered;
half-paralytic.
heretical.
demi-god;
a hero.
translucid.
semi-transparent, diaphanous.
hemipteron.