very cold, icy, freezing.
Էարկ ի տարտարոսն սառնամանուտ։ Յամենայն հողմոյ չարութենէն, եւ յամենայն սառնամանուտ (կամ սառամանուտ) ձմերայնոյ։ Ախտք գէճք եւ հրայինք, սառնամանուտք արիւնակերպք. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ. եւ յուդ. ՟Գ։ Մարաթ.։)
cf. Սառնամած.
Ի ձմեռային սառնապատ եղանակաց։ Յաւուրս սառնապատ ձմեռայնոյ. (Զքր. կթ.։)
nature of ice, iciness.
Ոչ ասի երկաթ միայն, վասն զի ունի զսեւութիւն եւ զսառնութիւն. եւ ոչ հուր միայն, եւ այլն. (Ոսկիփոր.։)
frost, icy cold;
ice, glazed frost.
Հողմ սառնային խոնարհի յամպն, եւ զջուրն իբր ոլոռն ոլոռն սառոյց գնգէ, եւ այն է կարկուտ. (Շիր.։)
to freeze, to ice, to frost, to chill, to congeal, to coagulate;
—ցեալ, frozen;
— ծով, North sea or Frozen Ocean;
— գօտի, frigid zone.
Ցրտանայ ի ձմերային, եւ սառուցանէ զամենայն գալարաբոյս խստոցն. (Եղիշ. ՟Ը։)
a scold, chider, rebuker.
struck brutally.
Սաստկահարուած անձինս, որ ամենայն զբօսանք չարին եկն ի վերայ իմ. (Բենիկ.։)
to increase in force, in intensity, to be strengthened by, increased, to grow;
to be enraged, very angry;
— մարտին, to become exasperated, to grow most ferocious;
—նայր հրաման թագաւորին, the king's order was pressing.
Սաստկանայր ջուրն։ Սովն եւս քան զեւս սաստկանայր։ Սաստկացան քան զիս։ Սաստկացաւ բանն արքայի առ յովար։ Սաստկացաւ քան զնա պատերազմն։ Սաստկանայ ի տանջանս անիրաւաց։ Սաստկացաւ ի վերայ նորա անօրէնութիւն։ Հրաման թագաւորին սաստկանայր։ Ձայն փողոցն սաստկացեալք յոյժ։ Մատս զուրիա ընդդէմ սաստկացեալ պատերազմին։ իբրեւ մարտն սաստկացաւ.եւ այլն։
cf. Սաստիկ.
Սաստկապէս հարեալ սատակեցան զօրքն հերովդի։ Յոյժ քաջախորս, եւ սաստկապէս լայնս։ Սաստկապէս պատրաստեցան առ ի փորձութիւն մեքենայիցն. Սաստկապէս դղորդմամբ շարժել։ Պատերազմ սաստկապէս տան ընդ ոգւոյն. (Խոր. ՟Բ. 27։ ՟Գ. 32։ Եղիշ. ՟Բ։ Փարպ.։ Իգն.։)
Վասն այնորիկ սաստկապէս ասէ, մերձեցաւ յիս. (Կիւրղ. ղկ.։)
to kill, to slay, to massacre, to put to death, to take away life, to butcher, to slaughter, to exterminate, to extirpate;
to destroy, to overthrow, to make havoc of, to get rid of.
Ի սատակէ տեառն զամենայն քաղաքսն զայնոսիկ շուրջ զբնակութեամբն։ Սատակել զամենայն տիեզերս։ Զայլ թագաւորութիւսն եւ զկղզիսն՝ որ խլրտէին, սատակեցին, եւ ի ծառայութեան կացուցին. (Ծն. ՟Ժ՟Թ. 29։ Ես. ՟Ժ՟Գ. 5։ ՟Ա. Մակ. ՟Ը. 11։)
Ողորմութեամբ քով սատակեսցես զթշնամիս իմ։ Սատակեցին զիսրայէլէ իբր հազար արանց, եւ տապաստ արկին։ Հարուածովք կամակոր օձիցն սատակէին։ Եղեալ որդնալից՝ սատակեցաւ։ Ոչ եւս եղիցի ջրհեղեղ՝ սատակել զամենայն մարմին։ Զնտիր ընտիրս յիսրայէլէ սատակեաց։ Առհասարակ սատակել զազգն յոպպէացւոց։ Որ յապարանս ամրասցին, անդէն ի ներքս սատակեսցին. եւ այլն։
that kills, that puts to death cruelly, exterminator, extirpator, destroyer.
Ոչ տայցէ թոյլ սատակչին մտանել ի տունս ձեր, եւ հարկանել։ Յայնց խորշեցաւ սատակիչն։ Հանից ի վերայ քո սատակիչս՝ զայր եւ զտապար իւր, եւ կոտորեսցեն զընտիր ընտիր մայրից քոց։ Հողմ խորշակի սատակիչ։ Կորեան ի սատակչէ անտի։ Զի մի սատակիչն անդրանկաց մերձենայցէ ի նոսա.եւ այլն։
born of Satan.
Զի եթէ այնմ հնար ինչ էր, ոչ երբեք դադարէր սատանայ ի կանանց սատանայածինս ծնուցանել. (Եզնիկ.։)
evil-minded, as wicked as the devil, very malicious, diabolical, devilish.
Ոչ է պարտ զայնպիսի սատանայամիասն մարդ անուանել. (Մանդ. ՟Ժ՟Գ։)
devil's nature;
devilry;
malignity;
witchcraft, devilish trick.
to help, to assist, to aid, to cooperate, to contribute, to serve;
to do, to labour.
Օգնէ նմա ի ձեռն գրոյ՝ հրամայելով սատարեալ նմա յամենայն կողմանց. (Խոր. ՟Բ. 69։)
Նաւացն տախտակք առանց բազմաց սատարելոյ չհնարին լինելյանօթ պիտանացու։ Նպաստեալ իմում պկար խորհրդոյս, աղաչեմ, սատարեցէ՛ք ամենայն աղօթասէր անձինք ձերովք առ աստուած խնդրուածովք օգնականութեամբ. (Փարպ.։)
help, succour, assistance, cooperation;
fellowship, admission;
woollen-trade.
Աւանդեցաք կանանց՝ իշխել ոստայնանկութեան, եւ սատարութեան. (Պղատ. օրին. ՟Է։ 1)
satrap, lieutenant of a county, prefect.
Սատրապք եւ զորագլուխք եւ զօրապետք եւ գաւառապետք։ Ամենայն սատրապք եւ կուսակալք. (Ոսկ. ի մելիտ.։ Մեսր. երէց.։)
Ամենայն սատրապետք (հին տպ. սատրապք), նախարարք եւ ազատք։ Զմեծամեծք նախարարսն սատրապետս հայոց։ Եւ ի մեծամեծաց, հայոց սատրապետս տասն։ Ետ ի ձեռս սատրապետացն հայոց. (Բուզ. ՟Դ. 3 = 5։)
form, fashion, manner, resemblance;
custom, habit, usage;
յայնմ —ի, in that state;
ըստ —ի, so as, as;
այսպիսի —իւ, so, in such a manner.
cf. Սարաւանդակ.
ՍԱՐԱՒԱՆԴ ՍԱՐԱՒԱՆԴԱԿ. ἅκρα promontorium եւ λόφος cervix եւ այլն. Սար ի դուրս ցուցեալ, կամ կառկառեալ աստի եւ անդր. դարաւանդ. գահաւանդ, բարձրաւանդակ. եւ պարանոց երկայնեալ.
cape, headland, promontory, foreland.
ՍԱՐԱՒԱՆԴ ՍԱՐԱՒԱՆԴԱԿ. ἅκρα promontorium եւ λόφος cervix եւ այլն. Սար ի դուրս ցուցեալ, կամ կառկառեալ աստի եւ անդր. դարաւանդ. գահաւանդ, բարձրաւանդակ. եւ պարանոց երկայնեալ.
to sit in high;
to tower;
to be of very ancient lineage.
cf. Սարդիոստայն.
woven by a spider, as thin or fine as a cobweb.
ἁραχνουφής ab araneis textus, tenuissimus. Իբրեւ ի սարդէ ոստայնանկեալ. բարակաման. նրբաթել.
cf. Սարդենի.
Զսոսա միայն սարդենի պսակօք պսակելով. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
laurel;
cf. Սարդի.
Զսոսա միայն սարդենի պսակօք պսակելով. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
cornelian.
Լինի ի սահմանսն յայնոսիկ ակն սարդիոն, եւ ոսկեքար. (Խոր. աշխարհ.։)
cf. Սարդիոստայն.
black-bird.
ՍԱՐԵԱԿ կամ ՍԱՐԵԿ որ եւ ՍԱՐԻԿ. Կրկին ազգ թռչնոց. առաջին՝ որ կոչի ըստ յն. է տարմահաւ. տարմ. Եւ երկրորդն է Կեռնեխ, ագռաւ փոքր՝ քաղցրաձայն.
archdeacon.
Սարկաւագացն քահանայապետութեան (այսինքն սրբազնապետութեան) քահանայապետութիւն է սարկաւագապետն, որոմ պարտ է գիտել զամենայն տօնականսն ներգործութիւնս. (Մաքս. ի դիոն.։)
deaconess;
abbess.
Լուաւ զայն սարկաւագուհի մայր վանիցն։ Ասա ցսարկաւագուհին։ Սարկաւագուհնի առաքեաց զիս։ Կոչեսցես աստ զսարկաւագուհին , եւ զերկրորդն նորա. (Վրք. հց. ՟Զ՟Թ։)
baggage-train, stores, implements of war.
Եթօղ զառ եւ զաւուր, զվրան, եւ զսարուփարթայն, եւ զամենայն գանձակս. (Մեծոբ.։)
cf. Սարսափելի.
Յորժամ մատիցես ի բաժակն սարսելի, իբր անտի ի կողոյն իսկ ըմպելոյ այնպէս մատիցես յառաջ։ Բաժակ մահուն՝ ամենեցուն սարսելի, Եղեւ աշխատելոցն կարօտելի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39. եւ Ոսկ. ննջ.։)
to quake, to totter, to start, to feel a thrill of fear, to shudder, to tremble, to quiver.
Եւ դեւք հաւատան եւ սարսեն։ Յերեսաց իմոց ոչ՞ սարսիցէք։ Սարսեցի յերեսաց ձեռին քո։ Որոց սարսեն յանուանէ նորա։ ի նմանէ սարսեցին կէտք որ ի ներքոյ երկինց։ երկիր երկեավ եւ սարսեաց ընդ յառնելն աստուծոյ ի դատաստան։ Սարսեաց կամ սարսէր երկիրս ամենայն առաջի նորա։ Սարսեցին անօրէնք յահէ նորա.եւ այլն։
to shake, to cause to totter or shiver with fear.
Յամենայն կողմանց կամեցեալ սարսեցուցանել զճգնողն։ Ոչ զհանդիսագիրն բարկացուցանելով, այլ սարսեցուցանել զթշնամին. (Իսիւք.։)
cf. Սարսռալից.
Անբնակք մնացին (մասունք ինչ երկրի) յաղագս ստէպ ստէպ սարսռալի հասեալ կալաւ զերիկամունս ամենայն մարդկան. (Օրբել.։)
to quake, shake, shiver or tremble;
— ի ցրտոյ, to shiver with cold, to quake all over.
Սարսռացեալք դողային վասն ցրտութեան ձմերայնոյ. (՟Ա. Եզր. ՟Թ. 6։)
Խռովի եւ սարսռայ։ Զարհուրիս եւ սարսռիս։ Սարսռալով (կամ սարսռելով) իմն, երկչոտութեամբն ընդոստուցեալ։ Ո՞չ երկիցէս յօրինակէն (անկելոցն յանապատի)։ Ո՞չ սարսռեսցի ի շատակերութենէ որովայնդ քո. (Ոսկ. գղ. եւ յհ. ՟Բ. 42։ Պիտ.։ Բրս. պհ. ՟Ա։)
to cause to shiver or to tremble.
Զամենայն մարմինն սարսռացուցանելով կարկաջեցուցանէ. (Եւագր. ՟Ի՟Գ։)
cf. Սարսափելի.
Է սարսռելի օրն այն. (Խոսր.։)
cf. Սարսռամ.
Սարսռացեալք դողային վասն ցրտութեան ձմերայնոյ. (՟Ա. Եզր. ՟Թ. 6։)
Խռովի եւ սարսռայ։ Զարհուրիս եւ սարսռիս։ Սարսռալով (կամ սարսռելով) իմն, երկչոտութեամբն ընդոստուցեալ։ Ո՞չ երկիցէս յօրինակէն (անկելոցն յանապատի)։ Ո՞չ սարսռեսցի ի շատակերութենէ որովայնդ քո. (Ոսկ. գղ. եւ յհ. ՟Բ. 42։ Պիտ.։ Բրս. պհ. ՟Ա։)
moveable, everchanging, unstable.
Մարմնոյս բնութեամբ ապականացուի, եւ սառսըռուս տեղեաւ երկրի՝ ամենայնի յետնով. (Փիլ. լին. ՟Բ. 39։)
whirring, flapping the wings, flying about, hovering, soaring.
Սաւառնաթեւեալ հասնէին (զուարթունք)։ Սաւառնաթեւեալ սլացեալ քոյին կառաւարացն։ Հրանիւթեայ սեռիցն անըմբնելի ահիւ սաւառնաթեւալք։ Վեցթեւեան սերովբէք, որք սաւառնաթեւեալք աղաղակեն անլռելի ձայնիւ. (Ճ. ՟Ժ.։ Գանձ.։ Անան. եկեղ.։ Մաշտ.։)
to flap the wings, to flutter about, to hover, to soar, to fly high.
Թեւք իւրեանց տարածեալ՝ սաւառնէին ընդ միմեանս։ Լսէի զձայն թեւոց նոցա ի սաւառնելն՝ իբրեւ զձայն ջուրց բազմաց։ Տեսի ձայն թեւոց գազանացն սաւառնելոց ընդ միմեանս. (Եզեկ. ՟Ա. 23. 24։ ՟Գ. 13։)
Ի քո սպառնալեաց ահիդ պակուցման սաւառնին սերոբէք, ամփոփին քերոբէք. (Նար. ՟Ղ՟Ա.) (այն է թեւասքօղել երկու թեւօք՝ բացեալ զայն թեւսն)։
to shave, to shear;
cf. Մօրուք.
Կարցէր սափրել զփառս եկեղեցւոյ, որպէս պոռնիկ կինն այն ի հնումն զհերսն սամփսոնի. (Լաստ. ՟Ի՟Է։)
barber, hair-dresser.
Էր ընդ զգալւոյ սափրչին եւ իմանալի վարսաւիրայն սատանայ. (Փիլ. սամփս.։)
Յաղագս ծովուն պատճառս ասելով՝ ասէ, պնդեցելոյ այնր՝ որ ըմբռնեցեալ յանկութիւնն էր սափչին. անյայտ է բառն եւ բանն։
in mourning;
lugubrious;
— լինել, to be in mourning.
Զայն ամենայն տխուր տրտմութիւնս՝ որ մուծեալ ունէին զերեսս երկրի սգազգածն կերպարանօք, լուսաւորեաց եւ զուարթացոյց. (Վեցօր. ՟Է. որ ի Ճ. ՟Գ.) գրի մթազգած. այլ ի յն. կայ՝ մթազգած եւ սգազգեաց։
cf. Սգազգեստ.
Զայն ամենայն տխուր տրտմութիւնս՝ որ մուծեալ ունէին զերեսս երկրի սգազգածն կերպարանօք, լուսաւորեաց եւ զուարթացոյց. (Վեցօր. ՟Է. որ ի Ճ. ՟Գ.) գրի մթազգած. այլ ի յն. կայ՝ մթազգած եւ սգազգեաց։
cf. Սգակցիմ.
Սգակցեն ամենայն արարածք, ողբան, հեծեն. (Տօնակ.։)
to be in, or to wear mourning, to mourn;
to afflict oneself, to be sorrowful, to regret, to be moved, to bewail, to lament, to deplore.
Մի խնդալ ընդ այն, ընդ որ սգալն պարտ է։ Վասն է՞ր իսկ սգոյք զայսմանէ, զորոյ ես սկիզբն անգոսնեմ. (Իսիւք.։)
Եւ այն եւս իմն աւելի դժնդակագոյն է, եւ սգան (զգան) իսկ ոչ ցաւոցն. (Ոսկ. ես.։)
covered with black or mourning.
Ամենայն ծնունդք ադամայ արտասուալից եւ սգապատ (կամ սգապարտ) գոն. (Կանոն.։)
in mourning;
mournful;
սուգ առնուլ —օք, to wear mourning.
Մխիթարել զամենայն սգաւորս. տալ սգաւորաց սինովնի փառս։ Երանի սգաւորաց, զի նոքա մխիթարեսցին. (Ես. ՟Կ՟Ա. 2։ Մտթ. ՟Է. 4։)
Լուեալ ժողովրդեանն զբանն զայն՝ սուգ առին սգաւօրք (այսինքն սգաւոր իրօք). (Ել. ՟Լ՟Գ. 4։)