to write with one's own hand;
to sign, to subscribe.
Յորոց վերայ ձեռագրեալ է ամենայն արիւն արդար. (Իգն.։)
made with the hand, manufactured;
manufacture;
creature;
building, town built by oneself;
farm;
craft, calling;
— իւր, the work of his own hands.
Կացուցեր զնա ի վերայ ամենայն ձեռակերտաց քոց. (Սղ. ՟Ը. 7։)
to lay hands on the head of;
to ordain, to confer the orders of the church;
to consecrate;
to anoint, to crown.
Ամբարձեալ զձեռս իւր՝ օրհնեաց զնոսա, երկնաստեղծ ձեռօքն ձեռնադրելով զառաքեալսն, եւ յայնմ աւուր արար զնոսա կաթողիկոսս. (Մեկն. ղկ.։)
Զնորայն ընկալան զխոստովանութիւն, եւ ձեռնադրեցին անխախտելի մանլ գիրս. (Գր. տղ. թղթ.։)
juggler, conjurer, wizard;
mountebank, tumbler.
Հին բռ. ի կարգի փաղանուանց դնին, Վհուկ, որովայնակոչ. մաղաբաւովդք, լեդահմայք, ձեռնածուք։
to put one's hand to, to undertake;
to meddle with, to prepare or dispose oneself;
— անձամբ յանձն, to lay violent hands on oneself, to commit suicide.
Չէր՝ որ ոչ ձեռնամուխ լինէր ի նա։ Իշխեաց ձեռնամուխ լինել ի սուրբն ամենայն աշխարհաց։ Բարւոք արարէք, զի ոչինչ ձեռնամուխ եղէք ըստ հրամանի գրոյ. (Ես. ՟Ի՟Է. 4։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 15։ Եսթ. ՟Ժ՟Զ. 17։)
to surrender, to give in.
Ողորմութիւն ձեռնատու է ամենայն բարեաց. (Ոսկիփոր.։)
enterprise, undertaking;
subscription, signature;
argument, reasoning.
Ձեռնարկութիւն ի գործ ինչ. մանաւանդ Ստորագրութիւն ձեռին. կնիք հաստատութեան. գիր ձայնակցութեան.
Խնդրեաց ի ներսիսէ ձեռնարկ։ Տայ նմա խորհուրդ՝ առնել եպիսկոպոս, միայն թէ առցէ զնորին ձեռնարկն, զի այրեսցէ. (Կաղանկտ.։)
to put one's hand to, to undertake, to try, to attempt;
to lay hands on, to make an attempt, to attack, to encroach;
to argue, to reason, to dissert, to descant.
Յօժարութեամբ ձեռնարկեցաք (գրել) զայն ինչ, որ է մխիթարութիւն սիրելեաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
cf. Ձեռնարկումն.
Եւ է նախ առաջին ձեռնարկութիւն այնոցիկ։ Յայսմ ձեռնարկութեան՝ ըստ երկուց յեղանակաց պատահեմ ձեզ, եղծանելով զառաջին ձեռնարկութիւն. եւ այլն. (Անյաղթ սահմ. Անյաղթ պորփ. Անյաղթ պերիարմ.։)
enterprising, bold, audacious, daring;
arrogant, insolent;
այր —, a fussy fellow;
meddling person;
— լինել, to undertake, to venture, to dare, to have the boldness to;
to presume, to encroach;
to take too much liberty;
— առնել, to embolden, to render insolent or presumptuous.
ՁԵՌՆԵՐԷՑ ԼԻՆԵԼ. (ըստ ձայնին նոյն է ընդ ռմկ. էլպաշի օլմագ. իսկ յն. պէսպէս ոճով). Յառաջել եւ ջանալ առաջին լինել յիմիք կարգի. իշխել ձեռնամուխ լինել. համարձակիլ ձեռնարկել. յանդգնիլ. առաջ նետուիլ.
lending a hand, assisting, succouring;
— լինել, cf. Ձեռնկալեմ.
Դու մի՛ լինիր ձեռնկալու նորա, եւ մնացել լինի ընդունայն. (Վրք. հց. ձ։)
aid, succour, assistance.
Առ ձեռնկալութիւն պատրաստ. Ընդ ձեռնկալութեանն՝ զօրավար։ Բազմերախտիս ձեռնկալութեան խնամողօրէնն պաշտպանութեան։ Գիշերայնոյն արհաւրաց ձեռնկալութիւն ձիթոյ. (Նար.։)
able, capable;
— լինել, գտանիլ, to be capable, able, clever, endowed with ability, cf. Կարեմ;
to be within reach of, in the way to.
Ունեւորաց եւ ձեռնհասից ամենայն մարդիկ իցեն սիրելիք (այսինքն սիրօղք). (Ոսկիփոր.։)
Վասն զի ոչ են ձեռնհաս, ոչ իշխեն յայնպիսի իրս մտաբերել։ Թէ ձեռնհաս ինչ ոք էր օտարն ազատել, ընդէ՞ր ոչ բռնութեամբ կորզեաց. (Եզնիկ.։)
not to touch, to take care, to avoid.
Դադարեցին խառնամուխ լինել յամենայն տեղիս անխտրութեամբ, եւ եւս առաւել (սկսան) ձեռնպահ լինել եկեղեցեացն. (Եղիշ. ՟Է։)
to be emancipated, set free;
to be of age, to do without help.
Որք ձերբազատեցան, լինին այնուհետեւ անձնիշխանք. (Մխ. դտ.։)
to take, to seize, to arrest, to make prisoner, to take into custody, to apprehend.
Մովսէս ձեռօք միայն (տարածելովք) եւ առանց աղեղան զբռնաւորն ձերբակալեաց (զամաղէկ). (Գեննանդ.։)
form, shape, figure;
formula, form;
mould, model;
plan, design;
dress, costume, apparel, garb;
attitude, deportment, bearing, carriage;
countenance, look, demeanour;
figure;
ի — ժառանգաւորի, in the garb of a clergyman, in clerical attire;
ի — սոսկական, in private clothes;
պարզ or անպաճոյճ, ազնուական ունել —ս, to have simple, noble, gentlemanly or ladylike manners;
— տալ, to give a shape to;
առնուլ զ— կրօնաւորական, to become a monk;
զայս — օրինակի, in this way, thus, so;
գրեաց — բանից օրինակ զայս, he wrote a letter thus conceived, or in these terms;
ի — առակաց, allegorically.
Աստուծոյ ո՛չ ձայն, եւ ո՛չ ձեւ։ Գոհանամ զքէն ... զձեւ աղօթիցն առնու։ Այլով ձեւով կազմակերպել կամեցան. (Ոսկ. յհ.։)
to form, to figure, to fashion.
Զանպիտան քարինս զորպիսութիւն ձեւակերպեցին, աստուածացուցին։ Ձեւակերպել զորպիսութիւն էութեան հրեշտակաց։ Զմտացդ ձեռս տարածես, եւ զմարմնոյդ այնր նշանակ ձեւակերպես։ Մարմինս ըստ նմա ձեւակերպեսցի. (Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։)
configuration, conformation.
Ի նորա զանազան ձեւակերպութեանց։ Ետես ի ձեւակերպութիւն գազանաց։ Մի բանիւք աղօթից, եւ մի ձեւակերպութիւն առ ի նոյն ամենայն ազգաց քրիստոնէից խորհրդածութիւն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Կերպարանութիւն.
Այլ այնոքիկ նմանութեան եւեթ առ երեւոյթս ձեւացութիւնք. (Խոսրովիկ.։)
cf. Կերպարանութիւն.
Այլ այնոքիկ նմանութեան եւեթ առ երեւոյթս ձեւացութիւնք. (Խոսրովիկ.։)
cf. Կերպարանեմ.
Վասն ի հաւատն ածելոյ այնպէս ձեւացոյց զբանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 28։)
horse-stealer.
Մեծացեալ տղայն՝ ղեւ ձիագող եւ անուանի աւազակ. (Ոսկիփոր.։)
of or belonging to horses;
horseman, rider;
sand-piper.
Ձիական թռչուն զծառս փորէ, եւ ջուր անձրեւու փտէ, եւ որդունս ծնանի, եւ այնու կերակրէ. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Խ՟Թ։)
loving horses, fond of horses, of riding.
Էր ձիասէր ... թողեալ այնուհետեւ իշով շրջէր. (Խոր. ՟Գ. 32։)
horse-breaker;
horseman, rider.
Ընդունայն եւ ձիավարժն պերճանայ, յորժամ ոչ վարժէ զձիսն. (Իսիւք.։)
equitation.
Ի ձայնէ ձիավարութեան ի վրնջիւն ձիոց նոցա. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
fit or well adapted for riding (road or place).
Լիճն որպէս թէ դաշտ ձիավարուն էր, այնպէս յեղափոխումն արարեալ էր զնա սառինն. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
nose-bag;
wallet, saddle-bags, valise.
Յամենայն տանէ առեալ ՟Դ դրամ, եւ ՟Գ մոթ խորբալ, եւ ձիատօպրակ մի. (Սամ. երէց.։)
cf. Ձիընթացք;
— առնել, խաղալ, cf. Ձիարձակ՞՞՞արշաւեմ.
Հոնն այն ձիարշաւ արարեալ ի վերայ մուշեղայ որպէս զթռչուն։ Ձիարշաւս յախոյեանն իւր արշաւէր. (Մեսր. երէց.։)
riding;
stadium;
—ք, horse-races, races;
course.
Արուեստ ձիընթացին յայնժամ յայտնի լիցի, յորժամ անփորձ ձիօք յաղթեսցեն. (Կլիմաք.։ (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։))
cf. Ձիընթացարան.
Եւ էր իպպէն այն թագաւորական ձիընթացք. եւ անդ կայր մարկոս։ Յիման այն ի ձիընթացս ի բացեայ բնակի. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Ի ձիընթացսն ամենայն քաղաքն ընթանայր. (Ոսկ. անոմ. ՟Գ։)
bearing snow;
great abundance of snow;
snow storm;
calamity, evils, pain, grief.
Որպէս ձիւնաբեր ամարայնի տօթացելոյ օգնական է։ Ձիւնաբեր եղեւ յոյժ. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 13։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 22։)
snow-like.
Ամպ ամարայնւոյ՝ ցօղ ձիւնանման. (Տաղ.։)
pure as snow;
snow-water.
Զջու ձիւնաջուր ըմպէք դուք, եւ որ մնայն՝ պղտորէք ոտիւլ ձերովք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
winter quarters.
Ուր լինի հանգչել ի ձմերան. այն է ձմերոց.
to become winter, to grow cold, to be as cold as in winter;
to be exposed to the rigors of winter;
to inure oneself to cold;
to be a prey to adversity, to be exposed to life's tempests;
cf. Ձմերեմ.
Ամարայնոյ ձմեռնացելոյ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
wintry, hibernal, winterly;
—յին ձգի գիշերք, the long winter evenings;
cf. Ձմերանի.
Ցրտութիւն կամ անձրեւ կամ սառն ձմերայնոյ։ Յաւուր ձմերայնոյ. (՟Ա. եւ ՟Բ. Եզր.։ Յոբ. ՟Լ՟Է. 6։ Զաք. ՟Ժ. 1։ Իմ. ՟Ժ. 29։ Առակ. ՟Ի՟Է. 15։)
Քաղցր եւ նոյն ինքն գարունն զկնի ձմերայնոյ տխրութեանն. (Ածաբ. ի կիպր.։)
Ի վշտանալն յովսեփայ ի պոռնկութենէ ձմերայնոյ. (Սեբեր. ՟Ը։)
Ամառնային ժամանակին, եւ ձմեռնայնոյն. (Լմբ. իմ.։)
Դառնաշունչ օդոյ ձմեռայնոյն. (Փարպ.։)
Յետ անցանելոյ ձմերայնոյն։ Տխրութիւն կամ սառնամանիք ձմերայնոյն կամ ձմերանոյն. (Յհ. իմ.։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
Սաստիկ ձմերայնովք պաշարեալ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի սատանայական ձմերայնոյն. (Իգն.։)
Ի մէջ ձմերայնի մրրկօք պատեալ։ Տապ ձմերայնոյն (այսինքն եռանդն ալէկոծութեան) ի ներք էր ի նաւին։ Դու ես պատճառ ձմերայնոյս. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. յովն.։)
Զի մի՛ լինիցի փախուստն ձեր ձմերանի։ Զի մի՛ ձմերանի լինիցի այն. (Մտթ. ՟Ի՟Դ. 20։ Մրկ. ՟Ժ՟Գ. 18։)
Ցրտանայ ձմերայնի, տօթանայ յամարայնի։ Կողոբս ամարանի, եւ թեզանաւորս ձմերանի. (Եղիշ. ՟Ը. եւ Եղիշ. միանձն.։)
Ցրտահար սառուցեալ ի ձմերայնի լինէր. (Յհ. կթ.։)
Ի ձմերանի եւ յամառայնի։ Կարեւոր պէտք օդոյ (ոտից) ի ձմերայնի են. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։ Յուդ. ՟Բ։)
barracks.
Ամարանոցս եւ ձմերանոցս։ Գնայր ի ձմերայնոցս ի վաղարշապատ։ Ի համբարանոցս ձմեռանոցաց. (Արծր. ՟Գ. 7։ Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
valley, vale, dale;
bed of a torrent.
Ի ձորն աղտից ջրհորք։ Անց ընդ մէջ ձորոյն։ Ի ձորն ողկուզի։ Յամենայն ձորս ձեր։ Ամենայն ձորք լցցին։ Ցխորս եւ ցձորս։ Ցձորս եւ ցդաշտս։ Որ զձորովք եւ զխորովք եւ զդաշտիւք.եւ այլն։
inundating or overflowing valleys.
Զեղեալն ի ձոր մինչ ի լնուլ զայն. յն. ի ձորն քարշօղ.
to be fit for making clothes.
Ոստայնք նոցա ոչ ձորձեցան. (Ես. ՟Ծ՟Դ. 6։)
cf. Ձուլող.
Ետ զայն ցձուլիչ, եւ արար զայն դրօշեալ. (Դտ. ՟Ժ՟Է. 4։)
rag, tatter, old cloth;
sackcloth, hair-cloth;
— թաւարծի, coarse hairy cloth.
Էր ի վերայ թիկանց իւրոց մազեղինաց մասն ինչ. եդ ի ներքոյ զձունձն (զայն), եւ նստաւ ի վերայ նորա։ Ձունձ՝ զոր ունէի ի թիկունս իմ։ (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
gratuitousness;
gratuitous, voluntary;
for nothing, gratis, free of cost, scot free, gratuitously;
—ք, gifts, presents.
Եւ որպէս Ընդունայն, տարապարտ. վայրապար.
to give, to present, to offer, to dedicate, to devote, to consecrate;
to sacrifice;
to initiate.
Բազում հմտութեամբ փորձեալ զտեսակս արհեստին՝ այնպէս ձօնէինի զնոսա նորին արհեստի. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի ձօնելն զքգզ ահաւոր։ Ձօնեսցուք աստուածեա խաչի՝ ձայն մաքուր ընծայից. (Նար. ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)
offering, gift;
dedication, sacrifice.
Ամենայն զոպիցն եւ ձօնմանցն։ Զոհս ձօնմանց կատարել. (Ճ. ՟Ա.։)
the eighteenth letter of the alphabet, and the thirteenth of the consonants;
ninety, ninetieth;
It has much affinity with the letters խ and լ, and is sometimes confounded with them, for example : մժեղ — մժեխ, բաղդ — բաղտ;
In foreign words with a comma placed above, it is always pronounced լ.
Գիր բաղաձայն, Ղատ յորջորջեալ, ձայնակից գոգցես ընդ կրկին լլ, կամ ընդ թլուատ ր, կամ ընդ նչ. մեղմ քան զարաբական ղայն, եւ թանձր քան զյունականն ղամմա. ընդ որում երեւի նոյնանալ մերս ղ՛, ղիւն կոչեցեալ. որ գրի եւ ղ՛. լ՛. լ՝։
Նշանն որպէս փշիկ՝ է ի վերայ այնց գրից, որոց գլուխ որպէս ղատի է, եւ չէ ղատ, եւ ոչ լիւն. զի որք որպէս զղատ զնա խօսեցնեն, այն աւե՛ր է եւ շաղփաղփ, եւ որք որպէս զլիւն խօսեցնեն, այն թանձր է եւ անյարմար։ (Արիստակ. գրչ.)
Ի խրատ մանկանց ըստ ձայնի եւ ըստ ձեւոյ տառիս բարւոք ասի.
to cry, to scream, to squall, to shriek, to screech;
to bawl, to groan, to complain, to lament.
Ճչէր յերկնելն։ Առ ցաւս իւր ճչիցէ։ Ճչեա՛ եւ աղաղակեա՛, եւ գո՛յժ տուր։ Աղաղակաւ կոծով ճչելով։ Ճչէին առ գերեզմանս մեռելոցն։ Կանայք ճչեսցեն։ Իբրեւ զծիծառն այնպէս ճչեցի. (Ես.։ Երեմ.։ ՟Գ. Մակ.։ Իմաստ.։ Ես.։)
cf. Ճպռան.
ՃՊՈՒՌՆ τέπτιξ cicada, gryllas. գրի եւ ՃԻՊՈԻՌՆ, ՃՊԻՌՆ, ՃՊՈՒՌ, ՃԻՊԻՌՆ. Միջատ թեւաւոր՝ որպէս խոշոր մեղու, անխոնջ ձայնիւ բախման լանջաց յամարայնի ի վերայ ոստոց ծիրանւոյ, տանձեաց, եւ այլն. ա՛յլ է եւ աշնանայինն գիշերախօս որպէս մարախ փոքրիկ, որ ասի Ծղրիթ, եւ թրթռայ ի մէջ թփոց՝ մանաւանդ վարդենւոյ. ճռեկ.
Համբաւ սքանչելեաց նորա (գր. լուս) իբրեւ զձայն ճպռան յերկինս վերանայր. (Խոսր.։)