cf. Հեստութիւն.
Եղեւ ընդդէմ նոցա հակառակութիւն մեծ հեստանաց ի դատաւորէ անտի. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
cf. Հեստիմ.
ἁπειθέω non pareo, nolo credere, inobediens sum ἁφίσταμαι deficio. (լծ. օցտել) Ի բաց սատնուլ. խիստ եւ անսաստ լինել. վեստ բարուք ստամբակիլ. խեռութեամբ անլսօղ եւ անհաւան գտանիլ. անհանազանդել. խեռիլ. ապստամբել. (լծ. թ. ասը օլմագ ). մտիկ չընել, թօթվել, գլուխ քաշել.
Հեստէին (կամ հեստ էին) ասէ սահակայ եւ հռեբեկայ կանայքն եսաւայ. իսկ ասորին չասէ՝ թէ հեստէին, այլ թէ չէին հաճոյ. (Կիւրղ. ծն.։)
transgression, disobedience, refusal, contumacy, opposition, resistance;
rebellion.
Հայեցեալ ի հեստութիւն փարաւոնի. (Եզնիկ.։)
investigation, search, inquiry, examination;
curiosity.
Առաւել քան զբան եւ զհետազօտութիւն. (Ճ. ՟Գ.։)
tracing out;
ichneumon;
—հան լինիմ, to arrive with, to catch one.
Է երէ ինչ, որ կոչի ինքնիմոն, որ թարգմանի հետահան. թշնամի է վիշապի, ծեփէ զանձն կաւով. (Եպիփ. բարոյ.։)
pursuing, hunting;
eager, forward, aspiring or longing for;
candidate, competent, concurrent;
rival, emulous;
— լինել, to pursue, to run after, to chase, to give chase to, to follow close;
to aspire, to aim at, to concur, to compete;
— լինել թշնամւոյն, to fall upon the enemy.
Հետամուտ լեալ՝ դիմեալ գային յաշխարհս մեր։ Պատահեաց աւազակաց, եւ փախստեայս արարեալ՝ հետամուտ լինէր. (Խոր. ՟Բ. 13։ ՟Գ. 40։)
to pursue, to run after;
to accompany, to go with, to attend, to compete.
Հետամտելոց մանկանց աւետաձայնէ վասն իջման իւրոյ յաշխարհս. (Համամ առակ.։)
inquisitive, curious;
— լինել, to be -;
to examine, to investigate, to search into.
Պա՛րտ է կրօնաւորի, զի մի՛ եղիցի հետաքնին (կամ ոչ լինել հետաքննին). (Վրք. հց. ՟Բ։)
Մի՛ հետաքնինք առաւել քան զպատշաճն իցեմք. (Ածաբ. պասեք.։)
Որք կամիցին զանձինս ցուցանել հետաքննինք ... եւ պարսաւագէտք. (Մխ. դտ.։)
cf. Հետաքնին.
Հետաքրքիր քննութիւն՝ անհաւատութեան առաջնորդ է. այսինքն հետաքրքրական. (Թէոփիլ. ծն.։)
syllogism.
συλλογισμός syllogismus. Հետեւութիւն բանի կամ բանից. ըստ յն. հաւաքաբանութիւն.
consequently, in consequence, of course.
Իմաստնոյն մի բան բաւական է՝ զիւրն բերել զկնի հետեւաբար. (Մագ. ՟Գ։)
Յառաջին քահանայապետէն քրիստոսէ, եւ ի նորին աթոռոյն ժառանգաւորաց հետեւաբար։ Բայց այս վատթար (է), եւ զղջումն ունի հետեւաբար. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
going on foot, pedestrian;
four-footed;
hackneyed, trite, common-place, trivial, ordinary;
in prose, prosaic;
foot-soldier;
quadruped;
ի — ուց, on foot, afoot;
—ք, — զօրք, infantry, foot-soldiers;
— արձան, անդրի, pedestrian statue;
— կրթութիւն, pedestrian exercise;
— որսորդութիւն, hunting on foot;
— ձաղումն, infantry triumph;
— բանք, trite, hackneyed or common-place saying, vulgarity of expression;
— գովութիւնք, vulgar praises;
— երթալ, to go on foot;
—ս խօսել, to talk common-place.
πεζός, πεζόν, πεζικόν pedes, peditus, peditatus. Որ հետի գնայ, կամ ի հետիոտս ընթանայ. ոտանաւոր. ոտքով քաշօղ կամ գացօղ.
Հետեւակ որսորդութիւնքն առ ցամաքաւս ոչ միայն էրէոցն, այլ եւ մարդկան. (անդ. ՟Է։)
ՀԵՏԵՒԱԿ. ա. πεζός pedestris, solutus καταλογάδον prosa oratione. Արձակ. ոչ ոտանաւոր բան. որ ի հեծեալն օրինակի.
pedestrian, going on foot.
Հետեւակ ի գնացս. հետի կամ ոտիւք գնացօղ. եւ Որ ցամաքաւ ճանապարհորդէ.
fighting on foot;
—ք or — գունդ, infantry.
Զինաւորս հետեւակամարտից իբր զաւազ թուով. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։ Իսկ Փիլ. լին. ՟Ա. 100.) Ի պատերազմունս, ի ձիամարտս, հետեւակամարտս. կարծի լինել գ. իբր հետեւակամարտութիւն։
foot-fight.
Ծովամարտութեամբ, ձիավարութեամբ, եւ հետեւակամարտութեամբ։ Հետեւակամարտութիւն առաւել զյաղթանակն ունի գովութեան. (Պիտ.։)
triviality, vulgarity.
Զյաղթօղ թագաւորս այլազգեացն կառօք եւ երիվարօք առաջի հետեւակութեան ձեր կորացոյց. իմա՛, հետեւակ զօրաց, կամ խոնարհութեան։
Գիտէք զնախնին ամենայն թագաւորաց զնեբրովթ, որպէս գրեալ է զնմանէ, եթէ զառիւծ եւ զայծեամն ի հետեւակուց ըմբռնէր նա, եւ զամենայն էրէ եւ զգազան. (Պտմ. վր.։)
cf. Հետեւիմ.
Արտաքս ի գերեզմանէն հետեւանալ. (Սհկ. կթ. արմաւ. (իբր ելանել եւ հետեւակել)։)
Բարեխառնութեան եւ վատախառնութեան մարմնոյն հետեւանան զօրութիւնք։ Կարելի հետեւանայ հարկաւորին, եւ այլն. (Անյաղթ ստորոգ. եւ Անյաղթ պերիարմ.։)
Միակն (յորդւոց) ըստ կարգին հետեւանայ ի թագաւորութիւն. (Խոր. ՟Բ. 1։)
consequence, result;
corollary;
—նս հանել, to deduce, to infer;
ծանր լիցին — գործոյս, this affair will have unpleasant or serious consequences.
Ոչ երկրորդել միւսանգամ զհետեւանս զրուցաց շապհոյ։ Ոչ յաջողեցան հետեւանք արշաւանց աշոտի որպէս յերէկն եւ յեռանդն. (Յհ. կթ.։)
ՀԵՏԵՒԱՆՔ. Ըստ քերականաց, պարագայք բայի, որք հարկաւ զհետ երթան նորա.
to cause to follow, to induce;
to infer, to conclude, to draw a conclusion.
Բարեխօս եւ օգնական ընդ աջմէ հօր. որոյ պարտիմք եւ զյուսալն ի նա հետեւեցուցանել։ Զուղիղ դաւանութիւն հետեւեցուցանել. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
follower, imitator;
— լինել, գտանել, to follow, to imitate.
Առաջնոց սրբոցն եղեալ հետեւողք։ Եւ զնորին հետեւողաց թագաւորացն եւ վարդապետաց. (Լմբ. ատ.։)
Զի հետեւող գոլով նորին՝ հօր քո վերին օթեւանին։ Նախաշաւիղ հետեւողաց անձուկ ճանապարհին. (Շար.։)
consequence;
inference, conclusion;
imitation;
հետեւողութեամբ, in imitation of, in the manner or style of.
Հետեւողաբար բուռն հարեալ, միաւորեալ. (Անան. ի պետր.։)
cf. Հետեւողութիւն.
Շարունակ հետեւման աւուրցն. (Նար. խչ.։)
Կարգք գոն եւ յանմարմինսն եւ հետեւմունք ի նոսա զանազանք։ Ըստ իրացն հետեւման։ Որո՞վ յեղանակաւ, եւ զի՞նչ հետեւմամբ. (Աթ.։)
cf. Հետեւողութիւն.
Շարունակ հետեւման աւուրցն. (Նար. խչ.։)
Կարգք գոն եւ յանմարմինսն եւ հետեւմունք ի նոսա զանազանք։ Ըստ իրացն հետեւման։ Որո՞վ յեղանակաւ, եւ զի՞նչ հետեւմամբ. (Աթ.։)
pursuing hotly.
Որ զհետ ընթանայ փութով եւ սակաւ.
going on foot;
—, ի —, on foot, afoot;
— ընթանալ, to run or hasten on foot.
Սակաւ հացիւ կերակրել զբիւրս, եւ հետի գնացն ի վերայ խորոց. (ՃՃ.։)
cf. Հետիոտից.
ՀԵՏԻՈՏ. մանաւանդ՝ ՀԵՏԻՈՏՍ. Ի ՀԵՏԻՈՏՍ. ՀԵՏԻՈՏԻՒՔ ՀԵՏԻՈՏԻՑ. մ. πεζῆ pedibus. Ի հետեւակուց. հետի. ոտքով, քալելով.
Ուր բնակեցաւ իմ տեառն որդին, եւ շրջեցաւ հետիոտին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Ի նաւ եմուտ, եւ էանց, թէպէտեւ կարօղ էր հետիոտից անցանել ընդ ծովն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4. իբր ի հետիոտից։)
tonsure.
κουρά tonsura. Կտրելն կամ յապաւելն զհերս գլխոյ՝ ի նշանակ կղերիկոսութեան կամ հրաժարելոյ յաշխարհէ, խուզումն հերաց.
brazen-faced, impudent;
vixen, scold, hussy, jade, slut.
Յովհաննէս ի հերատուկ աղջկանէն գլխատեցաւ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
Մոլեգին հերոդիա հերատուկ (կամ հերցատուկ) կաքաւէր. (Գանձ.։)
dishevelled;
with — hair or locks.
λύουσα τάς τρίχας solutis crinibus. Որ արձակ թողու զհերս գլխոյն. կամ հոլանի, որպէս լկտի կամ սգաւոր կին. արձակ հերովք. մազերը բաց ու ցրցնքած, փաչատած մազերով.
Հերարձակս կացուցանել յանդիման ամենեցուն։ Ընթացաւ հերարձակ առ թագաւորն. (ՃՃ.։)
Ընթացան կանայք մեծաւ հառաչանօք հերարձակք. (Հ=Յ. յնվր. ՟Բ.։)
Երթեալ հերարձակ անկաւ առաջի գերեզմանին. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Բ.։)
cf. Հերեսութիւն.
ՀԵՐԵՍԻՈՏՈՒԹԻՒՆ կամ ՀԵՐԵՍԻՈՒԹԻՒՆ. ՀԵՐԵՍՈՒԹԻՒՆ եւ կամ ՀԵՐԻՍՈՒԹԻՒՆ. Բառ յն. է՛րէսիս αἴρεσις haeresis. որ ասի ի մեզ եւ ՀԵՐՁՈՒԱԾ, իբր Հերետիկոսութիւն. յարումն եւ յամառութիւն ի սեպհական եւ ի մոլար կարծիս ընդդէմ հաւատոյ. աղանդ.
heresy.
ՀԵՐԵՍԻՈՏՈՒԹԻՒՆ կամ ՀԵՐԵՍԻՈՒԹԻՒՆ. ՀԵՐԵՍՈՒԹԻՒՆ եւ կամ ՀԵՐԻՍՈՒԹԻՒՆ. Բառ յն. է՛րէսիս αἴρεσις haeresis. որ ասի ի մեզ եւ ՀԵՐՁՈՒԱԾ, իբր Հերետիկոսութիւն. յարումն եւ յամառութիւն ի սեպհական եւ ի մոլար կարծիս ընդդէմ հաւատոյ. աղանդ.
heretic.
Բառ յն. էրէդիգօ՛ս. αἰρετικός haereticus. որ թարգմանի ի մեզ եւ ՀԵՐՁՈՒԱԾՈՂ. Յարեալն եւ յամառեալն ի մոլար կարծիս ընդդէմ ուղղափառ հաւատոյ.
sufficient, enough;
capable, able;
— է, it is enough, sufficient, it suffices;
— համարիլ, to be content, to content oneself;
— լինել յամս, to be adult, of age;
երբեք — ոչ ասէ, he never says, hold! enough!.
ἰκανός sufficiens, idoneus. ռմկ. եւս՝ հերիք. որպէս եւ յն. արքի՛, ա՛րքէդէ, հերիք. հերիք է. Բաւական. շատ. եւ Հասուն. կարօղ. ատակ.
cf. Հերկարար.
Ոչ հերկահար ես ժողովրդեանդ, եւ ոչ արտհունձ եւ կտսօղ. (Մանդ. ՟Ի՟Բ. կամ ՟Ա։ (հին ձ. վրիպակաւ, Հարկահար. եւ նորն, Հերկարար։))
ploughman, husbandman, cultivator, labourer.
Ոչ հերկահար ես ժողովրդեանդ, եւ ոչ արտհունձ եւ կտսօղ. (Մանդ. ՟Ի՟Բ. կամ ՟Ա։ (հին ձ. վրիպակաւ, Հարկահար. եւ նորն, Հերկարար։))
to plough, to till, to cultivate.
Ամոլք հաւատոյ (գր. եւ տրդ) զբանաւոր երկրի հայոց զխստութիւն հերկեցին բանիւ. (Տաղ.։)
cf. Հերձեմ.
Հերձեալ բռնութեամբ (զօդս)։ Եհերձ ճանապարհ ընդ մէջ կենդանեաց եւ մեռելոց։ Զծովն կարմիր հերձեր։ Հերձ զծովն, կամ զվէմն։ Զյղիս նոցա հերձցես։ Հերձուին զյղիս։ Հերձաւ վարագոյր տաճարին ընդ մէջ։ Հերձցէ զքեզ ընդ մէջ։ Լուար ինչ բան, մեռցի ի սրտի քում. պի՛նդ կաց, ոչ հերձու, եւ ելանէ արտաքս. եւ այլն։
Որ զվէմն հերձեաց։ Զմուրհակ չարին հերձեա՛։ Անօթ փայտեղէն ... դիւրաբար հերձի (այսինքն հերձան)։ Որ հերձեսցէ զծիրանի թագաւորի. (Խոսր.։ Նար. ՟Ղ՟Գ։ Վրք. հց. ՟Ժ։)
Յանդամոց մարմնոյն պարտ է հատանել, եւ որիշ հերձուլ, որ չարաչար միաւորեալ է. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
to cleave, to split, to divide, to cut;
to chop;
to crack;
to tear;
to dissect, to anatomize;
to cleave diamonds;
to disunite, to sow division, to make a breach between, to bring out a scission;
— զմորթ մարմնոյ, to chap;
— զապակիս, to crack;
— նաւի զծով, to plough the sea, to run a-head, to have head-way.
lentisk, mastic-tree.
Ընդ որո՞վ ծառով հասեր առ դոսա. եւ նա ասէ. ընդ հերձեաւն. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 54։)
to be split or cloven, to crack, to burst;
to be torn or rent.
Ուռուցեալ հերձաւ ընդ մէջ. (Գծ. ՟Ա. 18։)
Վաղվաղակի հերձաւ (վիշապն). (Շ. բարձր.։)
cf. Հերձատեմ.
Հերձոտեալ վիրաւորեաց զդէմս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
division, separation;
scission, rupture, disunion, discord, dissent, schism;
sect;
heresy;
— առնել, to bring about a scission;
to sow discord;
եղեւ — ի ժողովըրդեանն վասն նորա, there was a division among the people because of him;
դարձեալ — լինէր ի մեջ հրէից, there was a dissension therefore again among the Jews;
— անկեալ էր ի մէջ նոցա, they were divided among themselves;
they were at variance.
σχίσμα schisma, scissura, fissio, dissidium, discordia, ruptio unionis. Հերձումն. պատառումն. եւ առաւել նմանութեամբ՝ Բաժանումն մտաց եւ անձանց. որպէս երկպառակութիւն. անմիաբանութիւն. տարաձայնութիւն .... եւ սեպհական առմամբ, Բաժանումն ի միութենէ մարմնոյն քրիստոսի, այսինքն յեկեղեցւոյ, կամ ի գլխոյ նորա, կամ յանդամոց նորա. (ըստ յն. սխի՛սմա. որ է նոյն ընդ հյ. ձայնիս խզումն).
schismatical;
heretical.
σχισματικός, -κή, -κόν, αἰρετικός, -κή, -κόν . Հերձուածողական, մանաւանդ հերետիկոսական. աղանդական.
cf. Հերձուածութիւն.
Խոտեցաւ հերձուածողութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
schism;
heresy;
sect.
cf. ՀԵՐՁՈՒԱԾ. մանաւանդ որպէս Հերետիկոսութիւն.
to repulse, to reprove, to refute, to contradict;
ի բաց —, to refuse, to reject;
to suffice, to be sufficient.
Դիմեալ ի վերայ չորիցն՝ հերքէր՝ թագաւորաց։ Հերքեալ զդժուարապատահ դիպուածսն. (Պիտ.։)
Խարանաւ բանիս արտաքս հերքել։ Սաստկութեամբ հերքեաց. (Նար. ՟Զ. եւ Նար. խչ.։)
Որ ի տանջանսն ոչ հերքեցաւ. այսինքն ոչ յաղթեցաւ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ՀԵՐՔԵԼ (որպէս լծ. յն. արքէ՛օ եւ հյ. Հերիքանալ) Կարօղ լինել. բաւել. զօրել. տոկալ. ընդդէմ կալ.
Vulcan.
Զհուր հեփեստեաւ հանդերձ պատուեալ։ Տագնապ տոչորման պռոմիդեայ հասեալ հեփեստիւ պաշարեաց. (Մագ. ՟Խ՟Դ. ՟Կ՟Ը։)
to grow stronger, to become more powerful, to make or render oneself potent, mighty;
to gather strength, to be strengthened.
ἱσχυρός εἱμι fortis sum κατισχύω, κατακρατέω confortor, praevaleo. Զօրանալ. զգենուլ զզօրութիւն. արիանալ. զօրաւոր գտանիլ. ուժ առնել կամ ունենալ, կտրիճ ըլլալ, ուժովնալ.
Հզօրացաւ ռոբովամ ամս երիս։ Հզօրացաւ եզեկիա, եւ շինեաց զամենայն պարիսպս կործանեալս։ Հզօրացան նոքա ի վերայ ամենայն թագաւորութեանց։ Զի լիցի հզօրացեալ տէրութիւնս մեր Զի էք դուք հզօրացեալ.եւ այլն։
Աստուծոյ անտես առնելով հզօրացաւ նա։ Զհզօրացեալ դիւացն բաժանեսցէ զաւար. (Իգն.։ Աթ. ՟Թ։)
cf. Հզօրագոյնս.
Յաղագս հզօրապէս ճոխութեանն։ Հզօրապէս քաւարանք. (Փարպ.։ Նար. ՟Լ՟Ա։)
cf. Հզօրագոյնս.
Կարի հզօրապէս. մեծաւ զօրութեամբ. անվանելի ուժով. ահագին քաջութեամբ.