composed of four matters or elements.
· Calfa
Ստեղծեր զմարդն ի տիպ տէրունոյ՝ բաղադրութեամբ ի քառանիւթոյ։ Առեր մարմին ի քառանիւթոյ. (Գանձ.։ Իսկ յասելն,)
quadruped, four-footed, four-legged.
· Calfa
Հա՛րկ է զմարդն ոչ գոլքառաքեաց, որ է ճշմարիտ. հարկ է զմարդն գոլ քառաքեաց, որ է սուտ. (Անյաղթ պերիարմ.։)
to liken, to assimilate, to form, to proportion.
· Calfa
Ի մարդականէ ո՞վ քատակեալ՝ որպէս պայծառ արփւոյ նմանեալ. (Շար.։ եւ ՃՃ.։)
cf. Քարակոփ.
· Calfa
Որ դրօշելով քանդակե զքար ի նմանութիւն մարդոյ կամ կենդանւոյ.
block of stone;
precipice, ravine.
· Calfa
Անձաւք՝ բնակութիւն մարդկան, քարակոշտք՝ հանգստարանք. (Լմբ. պտրգ.։)
stone-worshipper, idolater.
· Calfa
Առ ձեզդ իսկ տեսանէի զքարապաշտս՝ զփայտապաշտս մոլորութիւն մարդկան։ Ի քարապաշտ ի փայտապաշտութենէդ սրբեալ լիջիք. (Ագաթ.։)
precipitated, fallen or thrown headlong;
struck with a stone, stoned;
— առնել, արկանել, to precipitate, to fling or hurl headlong;
to stone, to cast stones;
— լինել, to fling, cast or throw oneself headlong.
· Calfa
Նետս անոյժս եւ քարավէժս թանձրատարափս ի վերուստ զմարդկաւն ցնդէին. (Ագաթ.։)
cf. Քարեղէն.
· Calfa
Որ թէ եւ քարեղէն (իբր քարասիրտ), քան զամենայն ոք լինիցիս մարդասէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
made of stone, stony, stone.
· Calfa
Որ թէ եւ քարեղէն (իբր քարասիրտ), քան զամենայն ոք լինիցիս մարդասէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
to draw, to drag, to pull or haul about, to drag along, to lead away;
— յինքն, to attract, to win, to gain or bring over;
— ընդ գետին, to drag on the ground;
— առ դատաւորն, to lead or drag before the judge, to bring to justice;
յարտասուս —, to stir to pity, to affect, to move;
— զոք, to defame, to slander, to bite.
· Calfa
Ի քարշել մերձակայ յաւիտենիս՝ ո՞չ ապաքէն ի յետին ժամանակս ասեմք մարդանալ զբանն Աստուածոյ Մեկն. (ղեւտ.։)
herald, crier;
promulgator;
reacher;
missionary, missioner.
· Calfa
Զոր եւ քարոզիչք բանին քարոզեն Աստուած եւ մարդ կատարեալ. (Շ. թղթ.)
place or instrument of expiation;
purgatory;
*catafalco.
· Calfa
Բնակք եւ եկք հետեւեալք ի քաւարանն ի մաղթանս։ Ժողովարան բանաւոր հօտի ... եւ մեղաւորաց քաւարան։ Ի յարկի սրբութեան ... հրեշտակաց բնակարանիս, եւ մարդկան քաւարանիս. (Շար.։ Պտրգ.։)
Զոր անուանէր՝ լուր մարդկան՝ գառն Աստուածոյ եւ քաւարան. (Շ. խոստով.։)
Մեղաց լուծիչ, եւ մարդկան քաւարան՝ սուրբ աստուածածին։ Պատուեցին զքաւարան մահն մաքուր կուսին. (Գանձ.։ ՃՃ.։)
magic;
astrology.
· Calfa
Դիւթութեամբ եւ հմայիւք եւ քաւդէութեամբ վրիպեցուցանէ զմարդիկ յԱստուածոյ ճշմարտութենէն. (Եզնիկ.։)
Վասն յովսեփայ չէ՛ ասել ումեք վարժ զնա գոլ քաւդէութեան, յորմէ երազոցն լինել ասեն տեղեակս եւ մեկնիչս. (Սարկ. մարդեղ.։)
to expiate, to atone for;
to justify;
to propitiate, to satisfy, to conciliate, to render favorable or propitious;
աստուած, քաւեա զիս զմեղա ւորս, God, be merciful to me, a sinner;
քաւեալ եմ ես, I am innocent.
· Calfa
ἰλάσκομαι propitior, propitius sum ἑξιλάομαι, ἑξιλάσκομαι propitium reddo, expio, placo. Քաւել. սրբել եւ ջնջել զմեղս. ազատ եւ անպարտ կացուցանել ի յանցաւորութենէ. արդարացուցանել. հաշտ լինել Աստուածոյ ընդ մարդիկ, կամ հաշտ առնել քահանայի զմարդ ընդ Աստուածոյ. ներել. թողութիւն շնորհել. ցածնուլ. հաճիլ.
expiatory.
· Calfa
Ոտնաձայն առնէ, զի յոտսն քաւութիւնաբերս հասեալ մարդոյն՝ ինքնապատում զյանցանացն փրկութիւն գտանիցէ. (Ագաթ.։)
adv. pron. cf. Քեզոյն.
· Calfa
Զմարդկայինն տեսանես քեզոյն իսկ ի քեզ (յն. ի քեզ ինքնդ), եւ՛ զբանն եւ՛ զմիտս. (Նիւս. կազմ.։)
of or by thyself;
thou alone.
· Calfa
Զմարդկայինն տեսանես քեզոյն իսկ ի քեզ (յն. ի քեզ ինքնդ), եւ՛ զբանն եւ՛ զմիտս. (Նիւս. կազմ.։)
steered;
steersman, helmsman.
· Calfa
Թեւ ասի մարդոյ, այլ ո՛չ որպէս օդավար թեւ, կամ քեղավար նաւ. (Ոսկիփոր.։)
grammarian;
grammar;
*spelling-book, primer.
· Calfa
Ո՛չ ամենայն մարդ քերական. (Սահմ. ՟Ա։)
Քերական ո՛չ զամենայն մարդ սահմանէ, այլ միայն զքերականսն. (Դամասկ.։)
to erase, to scratch out;
to scrape, to scratch, to grate, to graze, to rasp, to plane, to polish;
to rub the skin off, to excoriate, to flay, to lacerate, to torture;
to take away, to remove, to annul;
to engrave, to inscribe, to write;
— առ, to graze, to touch slightly;
— առ ափամբք, to skirt, to coast along, to keep close to the shore;
— զափամբք, to go terra a terra, to sail along the coast;
— զամօթն ի բաց —, to lay aside all sense of shame, cf. Ունչք.
· Calfa
Դատաւորն զդողն եւ զաւազակն պրկէ եւ քերէ։ Քերել եւ սպանանել զմարդասպանն. (Եզնիկ.։)
to drive away, to repulse.
· Calfa
Քերքելով չարչար զմարդն ի կենցաղոյս (դեղատուութեամբ)։ Խեղդիւք եւ հեղձուցմամբք քերքերաց զանթիւս ի կենցաղոյս։ Ի կենաց քերքի. (Պիտ.։)
to detach, to separate, to extrange, to remove, to take away;
— ի ստենէ զորթն, — զմանուկն ի կաթին սովորութենէ, to wean;
— զսիրտ յաշխարհէ, ի հեշտութեանց, to wean or detach one's heart from worldly matters.
· Calfa
Զաւազակութիւն կամ զմարդագաւութիւն յինքեանց ի բաց քեցել. (Խոր. ՟Բ. 6։)
Զմարդկան չարչարանս ի բաց քերցեցտք. (Մխ. դտ.։)
adj. s. sectarian.
· Calfa
Հայեցեալ ընդ այն քէշակարկատին պարսից ... մարդկօրէն բարուք զքէշն կարկատէ, եւ յղութեամբ եւ ծննդեամբ զկրօնսն կցկցէ. (Եզնիկ.։)
flaxen cord.
· Calfa
Ծրարէ՛ ի քթան քթեթ։ Պատրոյսն ի քթեթ բա՛ց, եւ քաթթէ՛։ Լաւն քան զքթեթն կամ զչուան, որ կապէ մարդ, նշանն այս է։ Քթեթով կապէ՛։ Քթեթով պնդես. (Վստկ.։)
perspiration, sweat;
fatigue, labour, hard work, toil, hardship;
— մահու, death-sweat, perspiration preceding death;
առատ, կծու, գարշահոտ, թթու —, copious, acrid, fetid, sour or unpleasant perspiration;
ընդ — մտանել or հարկանել ի քրտան լինել, to sweat, to perspire, to transpire, to be all in a perspiration;
ի քրտունս համակիլ, ողողիլ յաւի, քրտան, to be all over in a sweat, to be bathed in perspiration;
քրտամբք երեսաց հայթայթել զկեանս, to earn one's bread or livelihood by the sweat of one's brow;
հարայ ընդ — ցուրտ, I fell into a cold sweat;
— ցուրտ ընդ անդամսն իջանէր, a cold sweat ran from all his members;
cf. Ապաժոյժ;
cf. Թաթաւիմ.
· Calfa
Քիրտն եւ աշխատութիւն։ Մեկնեալ են անտի քրտինք եւ աշխատութիւնք։ Գործք են մարդկային քրտանց աւարտք. (Ոսկ.։)
caresses, fondling, endearment, coaxing, fawning;
wooing, court, courtship, gallantry;
ածել ի —նս, to tame, to domesticate, to familiarize;
գալ ի —նս, to grow tame, to be tamed;
—նս տալ, ի —նս հարկանիլ, cf. Քծնիմ.
· Calfa
Զառիւծու կորիւն սնուցեալ (մարդոյ՝) ածէ ի համոյր եւ ի քծինս, մինչեւ պատել զսնուցանելեաւն. (Եզնիկ.։)
chlamys, mantle, cloak.
· Calfa
Քղամիգն արեան գունով ներկեալ էր, զի ղարիւն մարդկան միացոյց յինքն. (Մեկն. ղկ.։)
fond of examination, desirous or eager to know how, curious.
· Calfa
Քննասէր է ազգ մարդկան. (Վանակ. յոբ.։)
passion for research, desire of information, curiosity.
· Calfa
Չարախօսաց մարդոցն քննասիրութիւն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
to examine, to study, to investigate, to discuss;
to censure, to control;
to meditate, to consider, to think;
cf. Տեղեկագոյն.
· Calfa
Զիա՛րդ զԱստուած քննել մարթիցէք։ Քննեցէ՛ք զգիրս։ Քննեա՛ եւ տե՛ս։ Քննեցին զանօրէնութիւն, պարտասեցան ի քննել զքննութիւն։ Իբրեւ զգանձս քննեսցես զնա։ Քննեսցէ զխորհուրդս։ Արտեւանունք նորա քննեն զորդիս մարդկան։ Զչաւեղս իմ եւ զվիճակս իմ դու քննեցեր. Միտք ղբանս քննեն։ Ունկն քննէ զզարդ առակաց։ Իսկ որ ինչ յերկինս է՝ ո՞վ քննեսցէ։ Իբրեւ զոսկի ի բովս քննեաց զնոսա։ Ի վերայ դատաստանի արեան նորա կացցեն քննել։ Զի եթէ զանձինս քննէաք, ապա ոչ դատապարտէաք։ Առ ի քննել ձեզ զլաւն. եւ այլն։
cf. Քննութիւն.
· Calfa
Գիտութիւն միոյն քննողութիւն միայնոյն է։ Զդատումն քննողութեան առնել։ Մի՛ վարկպարազի ինչ գործ վարկցիս յաստուածային իրս ձեռնամուխ լինել մարդկեղէն քննողութեամբ. (Եւագր. ՟Ի՟Ը։ Երզն. քեր.։ Տօնակ.։)
cf. Քնէած.
· Calfa
Աւելի արիւնն թանձր գործ է զմարդն, եւ կարմիր, եւ քնուկ. խարտեաշ մաղձն՝ դեղին գործ է եւ թեթեւքուն. (Ոսկիփոր.։)
delicate, soft.
· Calfa
Յելանելն արտասուացն ի քնքշական բնութենէնն՝ խոնարհեցուցանէ զԱստուածոյ մարդասիրութիւն. (Ոսկիփոր.։)
to veil, to conceal, to hide, to cover.
· Calfa
Իմանալի աչաց մարդկութեանս բերիլ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Գ։)
sleep, slumber, nap, rest, repose, pause;
— մահու, sleep of death;
քաղցր, ախորժ, հան գիստ, խաղաղ, փրկաւէտ, կենսանորոգ, —, soft, agreeable, tranquil, calm, healthy, refreshing slumber;
— թեթեւ, ընդհատ, անհանգիստ, յուղեալ or խռովեալ, դժնդակ, ծանր, վնասակար, մահացու —, light, broken, agitated, troubled, hard, heavy, dangerous, mortal sleep;
ի — լինել, երթալ, քնոյ տալ զանձն, to sleep, to go to sleep, to lie down, to repose;
զքնով անկանիլ, ի — մտանել, to be overcome with sleep, to fall asleep;
ննջել — յաւիտենից, to sleep the sleep that knows no waking;
ի — առնուլ, to send to sleep;
(յորորանի ) to lull or rock to sleep;
խոր — ի լինել, to be in a sound sleep, to sleep soundly;
ճաշակել զքաղցրութիւնս քնոյ, to enjoy sleep;
ի — գտանել զոք, to find a person asleep;
խռովել, ընդհատել, խափանել, զ—, to trouble, to disturb or break one's sleep, to awake, to rouse;
իբրեւ — ընդ արթունս լինել, to be half asleep;
հատանիլ քնոյ յաչաց, to lose one's sleep;
— քաղցրանինջ հատեալ էր յարտեւանաց նորա, calm sleep was unknown to him;
փախեաւ յինէն —, sleep fled far from me;
այս ի — տանի, that causes sleep;
ընկղմեալ ի — թանձրութեան, buried in sleep, fast asleep;
— հատեալ է յաչաց իմոց զցայգ եւ զցերեկ, I sleep neither night nor day, I am sleepless.
· Calfa
Որ ասի ման, նոյն եւ քուն ասի։ Մահ մարդկան՝ աստուծոյ քու՛ն համարեալ է։ Քեզ միշտ մերձ ծանիր՝ քուն մահու եկեալ. (Յհ իմ. երեւ։ Ճ. ՟Գ.։ Ժմ.։)
Ելեալ ի գահոյս իւր՝ ի քուն եղեւ։ Ամենեքեան ի քուն էին։ Ես ննջեցի, եւ քուն եղէ։ Ի քուն էին։ Ես ննջեցի, եւ ի քուն եղէ։ Ի քուն լինել մարդկան։ Մինչ չեւ ի քուն մտեալ էր նոցա։ Չէ՛ նմա համարձակ ի քուն մտանել։ Որպէս ոչ ննջէ, եւ ոչ ի քուն երթայ պահապանն իսրայէլի։ Մի՛ զքնով անկանիցիմք.եւ այլն։
to sleep, to repose, to take rest;
to lie with, to sleep with a woman, to know her;
— ընդ հարս, to sleep with one's fathers.
· Calfa
Եւ եթէ ննջեսցես, հեշտալի քունեսցես։ Ոչ քունես ի գահոյս փղոսկրեայս։ Այժմու մարդիկս եւ ի տունջեան քունեն. բայց նա եւ ի գիշերի ի հոգս էր։ Ի գիշերի ոչ քունէ անձն նորա. (Ածաբ. մկրտ.։ Բրս. հայեաց.։ Ոսկ. սղ. ՟Ծ։ Լմբ. սղ.։)
offensive smell, stink, fetidness.
· Calfa
Ի խառնակութենէ նոցա քռահատոյն լինին ցաւք ի մարդիկ. (Հ։ եւ Ոսկիփոր.։)
fond of christians.
· Calfa
եղեալ երեքեան սոքա քիստոնէասէր, եւ աշխարհաշէն։ Մարդասէր եմ ես (ասէ աստուած), ոչ թէ իսրայէլասէր, կամ քիստոնասէր, այլ՝ ամենայն մարդկան սիրօղ. (Վրդն. պտմ. Վրդն. սղ.։)
Christ, the Anointed, Jesus Christ, Messiah, the Saviour of the world.
· Calfa
Կոչի Քրիստոս, այսինքն օծեալ։ Քրիստոսն անուն օծեալ կոչի, այսինքն աստուած եւ մարդ. զի քրիստոս ոչ սոսկ մարդկութեան է անուն, եւ ոչ լոկ աստուածութեան. (Խոսր.։ Տե՛ս եւ Պրպմ.։ Սարգ. եւ այլն։)
Բառ յն. խրիսդօ՛ս. χριστός christus. այսինքն Օծեալ. եբր. մեսիահ. որպիսի են ընդհանրապէս թագաւորք, քահանայք, եւ մարգարէք. ըստ այսմ միշտ Օծեալ թարգմանի ի մեզ ի Հին կտ. միայն պահեալ է բառս Քրիստոս ի գիրս Ողբ. ՟Դ. 20։ Այլ յետ գալստեան փրկչին սեպհականեալ է նմին Յիսուսի. Զի է գլուխ ամենայն օծելոց. եւ մարդկութիւն նորա օծեալ է աստուածութեամբ իւրով ի ձեռն անձնաւորական միաւորութեան, որ եւ զմեզ օծանէ շնորհօք իւրովք։
Christipara, Mother of Christ.
· Calfa
Աստուածածին ոչ գոլ ասելով (նեստորի) զսուրբ կոյսն, այլ քրիստոսածին, յաւէտ զի մարդածին։ Աստուածածին է ծնօղն. իսկ քրիստոսածին ոչ երբէք ուրեք ասելի է։ Որպէս ի դէմս քրիստոսի՝ փոխեցաք զքրիստոսածին, եւ ասացաք աստուածածին. (Պրպմ. ձ։ Դամասկ.։ Լմբ. առ յոյնս.։)
χριστοτόκος quae christum peperit. Ծնօղ զքրիստոս. որ ըստ ինքեան նշանակէ Մայր Քրիստոսի, որ եւ ԱՍՏՈՒԱԾԱՄԱՅՐ. բայց ժանտն նեստոր ասէր նշանակութեամբս մարդածին՝ առ ի խափանել զձայն ուղղափառաց Աստուածածին.
warring against J.-C, antichristian.
· Calfa
Որ առ ճշմարտութիւնն է պատերազմ, ստուգապէս քրիստոսամարտք մնացեն։ Յարմատոյ քրիստոսամարտն արիոսի գազան մարդակերպ երեւեալ. (Աթ. ՟Ե. ՟Ը։)
to moan, to howl, to sigh;
to be agitated, confused;
to laugh out loud;
cf. Քրքուիմ.
· Calfa
Զմարդն լինել ինքեան հաստատէ, զի եւ քրքուեցաւ, եւ արտասուեցաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17.) (որ ի Ճ. ՟Գ. գրի, քրքուեցաւ)։
useful, profitable, advantageous, favorable.
· Calfa
մարմնոյ կրթութիւն առ սակաւ ինչ օգտակար է. իսկ աստուածապաշտութիւն առ ամենայն ինչ օգտակար է։ Այն է բարի եւ օգտակար մարդկան։ Ամենայն գիրք աստուածաշունչք եւ օգտակարք։ Ոչինչ զանգիտեցի յօգտակարացն չպատմել ձեզ։ Օգտակար առողջութեամբ. քաջառողջաբար. եւ այլն։
profit, to derive use or advantage from, to take advantage of, to turn to account, to reap benefit from.
· Calfa
Խրատեցարու՛ք բանիւք իմովք եւ օգտեցարու՛ք։ Ուստի ոչ օգտիցին։ Ուստի ոչինչ օգտիցի։ Ոչ ինչ օգտիք։ Ոչ ինչ օգտիմ։ Զի՞նչ օգտիցի մարդ։ Պատարագ է զոր յինէն օգտիցիս։ Չէր ինչ օգտեալ (ի բժշկաց)։ Որովք ոչինչ օգտեցան.եւ այլն։
variable, changeable, uncertain as the wind.
· Calfa
Այսպիսի մարդկան կենցաղս, անհաստատուն ծով, օդադիւր՝ երազ անվստահանալի. (Մաշկ.։)
driven through the air.
· Calfa
Թեւ ասի մարդոց, այլ ոչ որպէս օդավար թեւ, կամ քեղաւար նաւ. (Ոսկիփոր.։)
to fly in the air.
· Calfa
Մարմին ոչ օդավարի, մարդ երկնագնաց ոչ լինի. (աթ. համաբ։ եւ Գէ. ես.։)