zephyr;
քաղցրաշունչ, the gentle -;
զովարար —, refreshing breeze;
cf. Էրան.
breeze, gentle wind;
cf. Էրան.
gentle breeze, soft wind, zephyr;
cf. Էրան;
piece or block of ice;
—ք ալեաց, curls, small waves.
fortress, castle.
• թրզմ. Տաշետն, Ուսամն. հաս. կսԽտս բառից. էջ 16 կասկածով յիշամ է ասոր. merdā, որ յայտնի կերպով մերժոմ է Հիւբշ. Arm. Gram. 301, բ և m ձայ-ների անհամաձայնութեան պատճառով։ Հիւնք. բուրդ բառից։ Bugge, Lуk Stud. 1, 37 Լիկայոնիոյ Γlερτα տեղա-նուան մէջ է ուզում տեսնել։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Բ. Խալաթեանց, Բանաս. 1902, 166 և ՀԱ 1902, 309։-Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 35 դնում է ամ-բարտ-ակ ձևի հետ։ Pat-rubány ՀԱ 1906, 345-6 արմատակից է դնում բարձր և բերձ բառերին, ինչ-պէս որ Solmsen KZ 37, 575 դոթ. baurgs, հբգ. հսաքս. burg «րերդ» հա-նում է «բարձրանալ» արմատից. «բեր-դերը յառաջագոյն լէրանց բարձանց վրայ գտնուող ամուր վայրեր էին նե-ղութեան և վտանգի ժամանակ ապաս-տանելու»։ Karst, Յուշարձան, էջ 399 ասուր. birtu, Nieberg տե՛ս վերը Բարդ։
remedy, medicine, medicament, purgative, potion, draught;
spice, drug;
cure, dressing;
poison, venom;
ink;
die, colour;
amulet, talisman;
— դալար, grass, herbage, green;
nacea;
dress;
verdure;
ամենաբոյժ —, panacea;
— մատուցանել, to physic, to dress;
— առնուլ, to take a remedy;
to take poison;
անոյշ՝ դառն՝ սաստիկ՝ գօրաւոր՝ ազդու —, sweet, bitter, violent, powerful, efficacious remedy.
• ԳՒՌ.-Պահուած է մի քանի նշանակու-թեամբ. այսպէս. «ճար, դարման» նշանակու-թեամբ են՝ Ալշ. Երև. Հճ. Մշ. Ոզմ. Ջղ. դ'եղ. Ագլ. դէղ, Ախց. Խրբ. Կր. Սեբ. դ'էղ, Սլմ. Վն. տեղ, Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մրղ. տէղ, Ասլ. դէղ, Ռ. թէղ, Տփ. դիղ, Տիգ. թիղ. -«թոյն» նշա-նակութիւնն ունին Ալշ. Ղրբ. Ասլ. Մշ. Վն. Տփ., որից՝ Ակն. դ'էղիլ «թունաւորել», իսկ Մժ. տէխկ (իմա՛<դեղք) «թոյն» և տէխկէլ «թունաւորել».-«խոտ» նշանակութիւնն ու-նին Մշ. Սս., որոնց մօտ դեղ նշանակում է «մի տեսակ դաշտային խոտեղէն բոյս, որ պանիրի մէջ են դնում՝ անուշ հոտ տալու հա-մար» (վերջին երկու նշանակութեանց է լա-րում խնդեղն Ղրբ. «օշինդը», որ ծագած է *խնդադեղն ձևից և իմաստի զարգացման կողմից համեմատւում է մոլախինդ, խնդա-մոլի բառերին)։-«Աչքի ծարիր կամ երեսի շպար» նշանակութեամբ են Ակն. Մկ. Վն. Տփ.։-Սրանցից դուրս նոր իմաստներ են ցոյց տալիս՝ Զթ. դ'էղ «վառօդ», Նբ. Վն. «մածունի կամ պանիրի մակարդ, մէրան», Սչ. դ'էղել «կեղտոտել»։-Նոր բառեր են՝ դեղապէտ. դեղաջուր, դեղդիր, դեղդղել, դեղթափ, դեղիկ, դեղկոծել, դեղմաշկ, դեղուկ, դեղրար, դեղ-բունքել։
beam, rafter, joist.
• ԳՒՌ.-Տփ. գէրան, Ոզմ. գ'երան, Ալշ. Ախց. Երև. Մշ. Սեբ. գ'էրան, Ղրբ. կէ՛րան, Մկ. Սլմ. Վն. գ'էրան, Խրբ. քէրան, Ագլ. գm՛րmն։ Նոր բառեր են՝ գերանեղբայր, գե-րանական։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կր. keran «գերան» (Բիւր. 1898, 627), քրդ. [arabic word] kiran «գերան» (ըստ Justi. Dict. kurde), իսկ Պօլիս տպուած քրդերէն Աւետարանը ունի գէրան. այսպէս՝ Չը՞մա տը նէռի գըրշէ նավ ջահվէ պռէյ խօ, ու լը ջահվէ դատու գէրանէ նա պինի... ու վահա լը ջահվէդա գէրան հէյէ... ավուլ ժը ջահվէ խօ գէրանէ պը տէրինը։-Զի՞ տեսա-նես զշիւղ յական եղբօր քո և ի քում ականդ զգերանդ ո՛չ տեսանես... և ահաւադիկ ի քում ականդ գերան կայ... հա՛ն նախ զգերանդ յա-կանէ քումմէ (Մտթ. է. 3-5). ուղղագոյն ձևը թւում է քէրան, ինչպէս ունի Վտակ, 1908, ❇ 141։
claw, talon, nail, pounce;
fang;
paw;
զ—սն ցցել, to stretch out the claws;
—ամբք խղել, to claw, to scratch;
cf. Մագիլ.
• = Հնառոյն *ճէրան ձևից ծագած։
rennet, coagulum.
• , ի հլ. «խախաց. մածունի մէ-րան» Բուզ. 14 (փխբ. մեղքի համար ասուած է). Վրդն. սղ. Խոսրովիկ. Գնձ. որից մա-կարդանալ «խմորիլ» Բժշ. մակարդել, մա-կարդիլ Սահմ. Խոսր. Նար. Երզն. մտթ. 403 մակարդէտ «խմորի՝ մէրանի աման» Բժշ. մեղսամակարդ Պիտ.։
mother, mamma;
matrix, mould;
mother, author, cause, source, spring, rise;
cf. Մայրագիր;
— անասնոց, dam, mother;
— թռչնոց, mother, ben;
մեծ —, grand-mother;
— հասարակաց, our common mother, earth;
— եկեղեցի, եկեղեցեաց, mother church;
cathedral, basilic;
— լեզու, mother tongue;
— քաղաքաց, metropolis, capital;
— արեւու, the west, sun-set;
— վանից, մարց պետ, abbess, prioress;
— գեղեցիկ, nurse, wet nurse;
foster-mother;
անգործութիւնն է — ամենային ախտից, idleness is the mother of all vice;
ազնիւ, գորովագութ —, good, tender mother;
անպիտան, չար —, bad, ill-natured mother;
— լինել, to be a mother;
կորուսանել զ— իւր, to lose one's mother;
ի — դարձուցանել, to put out, to extinguish or blow out;
թաղիլ ի —ն ամենեցուն, to return to mother earth;
արեգակն ի —ն դառնայր or մտանէր, the sun was setting.
• ԳՒՌ.-Ագլ. մայր, Ախց. Ակն. Ասլ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. մար, Խրբ. մmր, Զթ. մmյ, մmր, Երև. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. մէր, Գոր. մըէր, Ոզմ. մեր, Հճ. մայ.-մօրու ձևը պահում են Շտ. մուրո. մէր (Ազգ. հանդէս իե. 115)՝ իբր ածական և Բլ. Մշ. խորթումուրու (<խորթ ու մօրու) կրկնականում.-մայր բառը բոլորովին ջընջ-ուած է Տիգ. և փոխանակուած մmմ բառով. ինչպէս որ հայր փոխանակուած է բmբ (<պապ) բառով։-Նոր բառեր են մայրա-հոր, մայրամահիկ, մայրամեռ, մայրամուտ, մայրանք, մայրապետ, մայրատատ, մայ-րացու, մայրնմանակ, մայրտեսիկ, մայրք, մօրենական, մօրութ, մօրացու, մօրացեղ, մօրուց ևն։-Այստեղ են պատկանում նաև ևոհաեամէր «կոճակի լամբակ», մէրան «մածնի կամ պանրի մակարդ», մէրել «մա-կարդել» (հմմտ. վրաց. მაწვნის gედა մածվնիս-դեդա «մածնի մերան», բուն «մածնի մայրիկ») ևն. այս բառերի վրայ ռես Գւռ. բռ։-Թրքախօս Հայոց մէջ գտնում ենք Ատն. մէրկիմօրէ «աղքատ», սանամէր «սանամայր». էնկ. ինք'ամար «կնքամայր» (Բիւր. 1898, 789)։
cedar;
pine-tree;
cedrine, made of cedar.
• ԳՒՌ.-Ագլ. մայր, Ախց. Ակն. Ասլ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. մար, Խրբ. մmր, Զթ. մmյ, մmր, Երև. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. մէր, Գոր. մըէր, Ոզմ. մեր, Հճ. մայ.-մօրու ձևը պահում են Շտ. մուրո. մէր (Ազգ. հանդէս իե. 115)՝ իբր ածական և Բլ. Մշ. խորթումուրու (<խորթ ու մօրու) կրկնականում.-մայր բառը բոլորովին ջընջ-ուած է Տիգ. և փոխանակուած մmմ բառով. ինչպէս որ հայր փոխանակուած է բmբ (<պապ) բառով։-Նոր բառեր են մայրա-հոր, մայրամահիկ, մայրամեռ, մայրամուտ, մայրանք, մայրապետ, մայրատատ, մայ-րացու, մայրնմանակ, մայրտեսիկ, մայրք, մօրենական, մօրութ, մօրացու, մօրացեղ, մօրուց ևն։-Այստեղ են պատկանում նաև ևոհաեամէր «կոճակի լամբակ», մէրան «մածնի կամ պանրի մակարդ», մէրել «մա-կարդել» (հմմտ. վրաց. მაწვნის gედა մածվնիս-դեդա «մածնի մերան», բուն «մածնի մայրիկ») ևն. այս բառերի վրայ ռես Գւռ. բռ։-Թրքախօս Հայոց մէջ գտնում ենք Ատն. մէրկիմօրէ «աղքատ», սանամէր «սանամայր». էնկ. ինք'ամար «կնքամայր» (Բիւր. 1898, 789)։
commandment, precept, law, command, order;
անցանել զ—օք, to transgress, to violate, to break, to infringe;
—աւ հրամայել, to order expressly.
• ԳՒՌ.-Ախց. պատվիրան, Ալշ. Մշ. պադ-վիրանք, Երև. պատվէրանք։
dispersion;
vast open space;
— or — եւ ցան, dispersed, scattered about, spread;
cf. Ցան;
ցիր ընդ ցիր լինել, to be dispersed, scattered about, spread over;
— եւ ցան մտօք absent-minded, distracted.
• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. ցրվել, Խրբ. Կր. Մկ. Տփ. ցրվիլ, Մրղ. ցիրւըէլ, Պլ. Սեբ. ցի՛րուցան, Երև. Ջղ. ցրիվ տալ, Ախց. ցաքուցրիվ, ցրիվ տալ, Ղրբ. ցրէվ տալ, Շմ. ցիրէվ տալ, Ագլ. ցրայվ, շրջմամբ՝ Նբ. ցվիր «ցրուած», Ալշ. Մշ. ցվեր «ցրիւ», ցվրել «ցրուել», Երև. ցվրէլ, Վն. ցվրտել «ցրուել» (սաստկական)։ -Իսկ Տիգ. բ'էրանը ցրվիլ «հայհոյել»։-Նոր բառեր են ցրուկ, ցրուէքի, ցրվաթ, ցըրվըր-տել։
to cause to froth, to cover with foam;
cf. Փրփրամ;
— առ կատաղութեան, to foam with rage, to fume with anger.
• ԳՒՌ.-Էնկ. թրքախօս հայոց մէջ փրփը-րեմ (Բիւր. 1898, 865), Սվեդ. փրփրէօս, Ագլ. փրփmրիւն, Ջղ. փէրփէրան (նոր փո-խառութիւն պարսկերէնից), Ղափան՝ պըր-պըրա՛ն, Կր. փիրփիրի, Խն. փարփար, Խրբ. փէրփէր, Մկ. փառփառ, Մշ. փարպառ, Ալշ. փmռօփmռօ (որ թուի թէ նշանակում է «օճառախոտ կամ օշինդր»).-Ըստ Մշ. ժողովրդական ստուգաբանութեամբ բառա ծագում է փառ «կտոր» ձևից, իբր թէ փառ-փառ «կտոր կտոր, փերթ փերթ տարածուած բոյս»։
cf. Անմեռուկ.
• ԳՒՌ.-Էնկ. թրքախօս հայոց մէջ փրփը-րեմ (Բիւր. 1898, 865), Սվեդ. փրփրէօս, Ագլ. փրփmրիւն, Ջղ. փէրփէրան (նոր փո-խառութիւն պարսկերէնից), Ղափան՝ պըր-պըրա՛ն, Կր. փիրփիրի, Խն. փարփար, Խրբ. փէրփէր, Մկ. փառփառ, Մշ. փարպառ, Ալշ. փmռօփmռօ (որ թուի թէ նշանակում է «օճառախոտ կամ օշինդր»).-Ըստ Մշ. ժողովրդական ստուգաբանութեամբ բառա ծագում է փառ «կտոր» ձևից, իբր թէ փառ-փառ «կտոր կտոր, փերթ փերթ տարածուած բոյս»։