pain, ill, suffering;
sorrow, grief, affliction, displeasure, bitterness;
regret;
disease, illness;
ցաւովք, painfully, sorrowfully, sadly;
դառնակակիծ —, sharp, smarting, poignant or bitter pain;
— սրբազան, epilepsy, falling sickness;
—ք ցանկութեան, concupiscence;
ի —ս լինել, —ս լինել, —ս կրել, տանել or բերել —ոց, to suffer or endure pain, to feel unwell, to be in pain, full of pain;
զմահու — ջերանիլ, to be ill of a fatal disease;
մեղմել զ—ս, to calm, to allay, assuage or lull pain;
դժոխըմբեր կալաւ զիս —, a cruel pain seized me;
փարատեցան յինէն —ք իմ, I have no more illness, I am free from pain;
— է or —է ինձ, it displeases me, I am vexed, I am very sorry;
cf. Ըմբռնիմ.
ՑԱՒ մանաւանդ ՑԱՒՔ. ἅλγος, ἅλγημα , ἁλγηδών, ὁδύνη dolor πόνος labor. Կիրք չարչարօղ զմարմին, զսիրտ, եւ զոգի. կսկիծ. վիշտ. տանջանք. ցաւ.
Սիրտ անզգամի ցաւ է կրելեաց իւրոց. ցաւք են ծնանելեաց իւրոց։ Արկի զձեօք ցաւ ատամանց. (այսինքն կծուումն. ակռային առնելը). (Առակ. ՟Ժ՟Է. 21։ Ամովս. ՟Դ. 1։)
Ոչ զգայ զցաւ հրոյ մարմին մեռեալ։ Ուրախասցիս արեամբդ եւ ցաւօքդ հրոյն. (Նեղոս.։ Նիւս. թէոդոր.։)
Յորժամ առաջի բազմաց զճշմարտութիւնն ասիցէ, անտանելի լինի ցաւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
Իցե՞ն երբէք ցաւք ըստ ցաւոցս լեալ։ Ցաւք իմ նորոգեցան յիս։ Առ ոչինչ զցաւսն համարեցաւ։ Ցաւք սաստիկք։ Ունին զիս աւուրք ցաւոց։ Ցաւք սրտի իմոյ։ Միով միով ցաւօք ի վերայ հարեալ մարմնոյն զայրացելոյ։ Զցաւս վիրաց քոց բժշկեսցէ։ Առ ցաւս իւր ճչիցէ։ Աղաղակեսջիք առ ցաւս սրտից ձերոց։ Գիտէ համբերել ցաւոց։ Մինչդեռ էին նոքա ի ցաւսն, կոտորեցին։ Չպատմէին միմեանց զցաւս իւրեանց.եւ այլն։
Առ ցաւս վիրաց իմոց վարանիմ. (Մանդ.։)
Յորժամ տեսանիցեն զմեզ դեւքն ի ցաւս անունկնդրութեանն. (Կլիմաք.) իմա՛ յախտս. որ հայի ի յաջորդ նշ։
Կամ որպէս μαλακία . (իտ. malattia ) languor. Ախտ, հիւանդութիւն.
Զի՞նչ օգուտ է քեզ զպատուական դեղն ճաշակել, յորժամ զցաւն ի ներքս ի քեզ պահիցես. (Մանդ. ՟Ա։)
Զամենայն հիւանդս՝ որ նեղեալ էին ի պէսպէս ցաւս։ Որոց էին հիւանդք ի պէսպէս ցաւս։ Բժշկել զամենայն ցաւս, եւ զամենայն հիւանդութիւնս.եւ այլն։
Բժիշկք՝ որ երակօքն իմանան զցաւս։ Գալ եւ բժշկել զնա ի ցաւոցն։ Եւ ինքն զմահու ցաւ ջերանի. (Յճխ. ՟Ե։ Խոր. ՟Բ. 29։ Լաստ. ՟Դ։)
Զի թէ գլխաւոր ցաւոց մահն՝ ի մեղաց էառ սկիզբն եւ վախճան, ո՛րչափ եւս առաւել եւ բազում ինչ անխտք ցաւոց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։) դիմազ. ՑԱ՛Ւ Է. դիմազ. որ ռմկ. եւ յայլ լեզուս ասի՝ ցաւիմ, իս. ի. կըցաւիմ .... cf. ՑԱՒԷ։
Ցաւ՝ է (կամ ցաւէ՛) ինձ ի վերայ քո եղբա՛յր իմ յովնաթան. (՟Բ. Թագ. ՟Ա. 26։)
Որոց վասն աստուածային իրաւանցն չէ՛ ինչ փոյթ, զի եւ ոչ եւս ցաւ է նոցա։ Եւ ոչինչ ցաւ է մեզ վասն կորստեան նոցա. (Իգն.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
ՑԱՒ ՍՐԲԱԶԱՆ. cf. ՍՐԲԱԶԱՆ ՑԱՒ։
• . ո հւ. (կայ նաև յգ. գրծ. -օք) «կըս-կիծ, վիշտ, ցաւ, հիանդութիւն» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 1. որից ցաւիլ ՍԳր. Ոսկ. բ. տիմ. ցաւեցուցանել Յոբ. ե. 18. ցաւագին ՍԳր. ցաւագնոտել Եփր. ա. տիմ. 244. աչացաւ Կոչ. 11. ցաւած Սղ. կր. 30. Ոսկ. մ. բ. 19 և ես. Սեբեր. Բուզ. ցաւոտ Բուզ. գլխացաւ։-թիւն Եւագր. կրծացաւութիւն Շիր. կեղցաւ Սարգ. լերդացաւ Եփր. աւետ. կողացաւ Վստկ. սրտացաւութիւն ՍԳր. Եւագր. զաւա-գարութիւն, ցաալի, ցաւակցական (նոր բա-ռեր) ևն։
• Հիւնք. զաակ բառից։ Patrubány SA 1, 191 սանս. çyāvā «սև, *թուխ» բառի հետ։ Pedersen. Նպաստ 10 սանս. skšá. payati «այրել» բառին ցեղակից։ (Յի-շում է Pokorny 1, 500 հնխ. k'sε-«այ-րել» արմատի տակ)։ Scheftelowitz BВ 28, 288 յն. ϰαίω «այրէլ» բառի հիւր։
• ԳՒՌ.-Սչ. ցաւ (ձայնաւորի մօտ ցավ), Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տփ. ցավ, Տիգ. ցmվ, Ագլ. Հճ. ցօվ, Զթ. ցօվ, ցով, Սվեդ. ցուվ. -թրքա-խօս հայերից Ատն. ցավագալ «ցաւագար»։ Նոր բառեր են անցաւել, ցաւիկ, ցաւկոխ, ցաւմեծիկ, ցաւսիրտ, ցաւտօն։
• ՓՈԽ.-Justi, Dict. Kurde, էջ 176 հլ. թո-քացաւ բառից է դնում քրդ. dexsu հոմանի-շը. իսկ էջ 264 զազա šaušəvúke «մի տե-սակ թռչուն» կազմուած է համարում šev «գիշեր» + հյ. ցաւիլ բառին ազգական մի ածականից։