ԲՈՅՐ

• «անուշ հոտ». հին մատենացրու-թեան մէջ աւանդուած չէ. գործածական է մի. այն նոր գրականում։ Այս արմատից են բու-րել ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. I. բուրեցուզանել Ոսկ. ա. տիմ. որ և բուրացուցանել Ասող. բուրա-նոց Նար. բուրաստան «պարտէզ» ՍԳր. «քա-ոաքի շուրջը արուարձան» Թուոց լե. 2. բուր-վառ (գրուած նաև բուրուառ, բուրուվառ) «խունկ ծխելու աման» ՍԳր. Եփր. եբր. 201. Փիլ. Յճխ. բազմաբուրեան Նար. անուշաբոյր Փիլ. անուշաբուրակ Լաստ. բուրկէն «յամ-բար» (չունի ԱԲ) Պտմ. աղջ. 145 և 168 (ա-նուշահոտեցաւ մշկով և բուրկենիւ)։ Նոր գրականում՝ քաղցրաբոյր, ծաղկաբոյր, շու-շանաբոյր, խնկաբոյր, բուրումնաւէտ ևն։-Բառս գրաբարի մէջ ընդհանուր իմաստ ունի. այսինքն գործածական է թէ՛ լաւ և թէ՛ վատ հոտի համար. հմմտ. «Որպէս կնդրուկ անու-շահոտ բուրեցէք» Սիր. լթ. 18. «Ելցէ շարաւ նորա և բուրեսցէ հոտ նորա» Յովէլ բ. 20. նոր գրականի մէջն է, որ յատկացուած է միայն անուշ հոտ բուրելուն։

• = Հիւս. պհլ. bwd-(Թուրֆանի մանիքէ-ական գրութեանց մէջ), զնդ. [hebrew word] ა [other alphabet] baolói-«բոյր, անուշ հոտ», սոգդ. βōδa «ա-նուշահոտութիւն», պրս. [arabic word] bóy «հոտ», ռաս. bud «խունկ», բելուճ. bod, boδ «ռա-լասանի թուփը», աֆղան. bū, bo. հմմտ-նաև նոյն արմատից պրս. [arabic word] boyī̄dan «բուրել», սոգդ. βoδistān «պարտէզ», նո-րագիւտ մանիք. [hebrew word] bodistān «պար-տէզ» (Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8,60), պրս. [arabic word] bōstān «պարտէզ, մրգապար-տեզ», որից փոխառեալ են աֆղան. bostān «ծաղկանոց», թրք. bostan «բանջարանոց». մինչև իսկ սվահիլի bustāni և մալգաշ. busi-tāni «պարտէզ»։ (Հյ. բուրվառ ըստ երևոյթի կազմուած է բոյր և վառ բառերից բարդու-թեամբ և հետևաբար գործ չունի զնռ. *ba-biδibara-ձևի հետ, ինչպէս ցոյց է տալիս ռ վերջաձայնը. ըստ այսմ բուրվառ բառի մէջ բոյր նոյնանում է օսս. bud «խունկ» բառի հետ։ Սակայն Weillet RFa 1, 393 գտնում է, որ բուրվառ՝ այս ձևի տաև ժո-ղովրդական ստուգաբանութեան արդիւնք է և թէ իրական ձևն է *բուրւար, որ ամբող-ջութեամբ փոխառեալ է իրանեանից. հմմտ, ըստ Gauthiot, Gram. sogd. 58 սրռր. Aaδ?. Bár9n)։-Իրանեան բառերի բուն արմատն է հնխ. bheudh-, որ նշանակում է «արթուն մնալով հսկել, սթափ լինել, զգալ»։ Իբրև բնիկ հայ՝ այս արմատը պիտի տար *բոյդ և հաւանաբար ո՛չ «բուրել» նշանակութե-ամբ, որ իրանականի մէջ յառաջացած մի նշանակութիւն է և չի գտնւում միւս ցեղա-կից լեզուների մէջ. հմմտ. սանս. budhyáte «արթուն լինել, նկատել», bödhati «արթ-նանալ, իմանալ, նկատել, հսկել, ուշադիր լինել», bodháyati «արթնացնել, ուսուզա-նել, հաղորդել», budhás «զգայուն», bud-dhá «արթուն», buddhi «իմացականութիւն», boddha «ճանաչող», զնդ. baodanto «ուշա-դիր լինելով», baoδayeiti «ճանաչել տալ», տեղեկութիւն», հսլ. bljuda, bljusti «դիտել, հսկել», buzda, būdéti «հսկել», buditi «արթ-նացնել», būdrū «արթուն, աշխոյժ, սթափ». ռուս. бпюду. блюсти «պահել, պահպանել, զգուշանալ», на-блюдать «դիտել, զննել». будить «արթնացնել», бодрьи «արթուն, աչալուրջ», լիթ. budéti «հսկել», baudžu «յանդիմանել», baudžava «տարապար-հակ», baudinti «գրգռել», հպրուս. et-bau-dints «յարուցեալ». գոթ. ana-biudan «հրա-մայել, կարգադրել», faúr-biudan (գերմ. verbieten) «արգիլել», անգսք. béodan «ծա-նուզանել, մատուցանել», անգլ. bid «հրամա-յել, մաղթել», գալլ. bodd «ազատ կամք», հիռլ. buide «շնորհակալութիւն (երախտիքը հանաչել)», robud «ազդարարութիւն» ևն Horn § 240, Boisacq 776, Bartholomae 917-8, Berneker 64, 96, Trautmann 33, Kluge 55)։-Հիւբշ. 122։

• Աւռերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 61 բուր-վառ դնում է յն. πυρεῖον հոմանիշից։ ԳԴ ուղիղ է մեկնում բուրաստան=պրս. պուսթան։ ՆՀԲ «բուրաստան, նոյն ընդ ձայնիս պարտէզ... յն. բարա՛տիսոս. արս. ֆիրտէվս, պույիսդան, պիւսդան. պօսդան... ասի և արուարձան քաղաքի, որպէս յն. բրօա՛սդիօն... բուրուառ, լծ. յն. πυρεῖον»։ Lagarde, Urgesch. 924 բուրաստան=պրս. bostān. նոյն՝ 428 ռուոԽ=ոնդ. buδra։ Մորթման ZDMG 31, 426 խալդ. Busparui (Վասպուրա-կան) համեմատում է բոյս և բոյր բա-ռերի հետ։ Müller, Kuhns und Schlei-chers Btr. 5, 141 բոյր=զնդ. baoδa, baoiδi և bud։ Հիւբշ. ZDMG 36 (1882) 133 բուրվառ =*baoδobara։ -Հիւն». բոյր=պրս. պույ, բուրվառ=յն. πυρεῖ +հյ. վառ, բուրաստան<բուրել կամ պրս. պուսթան, պույիսթան, իսկ Թուոց Լե. 2 յն. προάστιον «նախաքառառ» ռա-ռի դէմ դրուիլը «կը թուի թէ ձայնից մերձաւորութենէն է»։

• ԳՒՌ.-Բուրել բառը պահած են միայն Ալշ. և Խրբ. բ'ուրալ «հոտ բուրել» ձևով. միւսների մէջ անխտիր պահուած է բուրվառ բառը՝ հետևեալ ձևերով. Կր. բ'ուրվառ, Մշ. բ'ուրվառ, բ'ուրվառկ, Ալշ. բ'ուռվառ, Ասլ. բ'իւրվառ, Վն. պուռվար, Սեբ. բ'ուռվառ, Հմշ. Շմ. Ռ. Տփ. փուրվար, Պլ. փուրվար. փուռվար, Երև. փուռվար, Ախց. Ննխ. փուռ-վառ, Ջղ. փըովառ, Ղրբ. փրովար, փըռռու-ար, Մրղ. փիւռվառ, Գոր. փիւռվար, Տփ. բուրվալ, Ոզմ. բ'էօրվալ, Մկ. պէօռվալ, Տիգ. փուլվառ, Սլմ. փրլվար, Ագլ. փըրվօ՛ռ, Զթ. բ'ը'ովառ, Հճ. փուրվօր.

• ՓՈԽ.-Ուտ. փուրվար «բուրվառ». ոստ Մառ. Иппoл. 63 հայերէն բոյրք յոգնակիից է վրաց. բուրքու, բուրքուեբա «ծուխ արձա-կել, ծխալ»։