cf. Կղեր.
Դասք քահանայից, սարկաւագաց, դպրաց, եւ կղերիկոսաց. իմա՛ զփոքր աստիճանաւորս. (Ժմ.։)
excrements, evacuation, ordure;
scum;
waste, loss;
— հրահալեաց, scoria, dross, slag.
defecation, purification.
Բաղկացաւ եւ գոյացաւ մահկանացուն ըստ կղկղման. քանզի զօրէն հիման՝ ճաշակաւորութիւն պատճառք կենդանեացն յաւէժ տեւողութեանն է. եւ բալա թարգմանի կղկղումն. (Փիլ. այլաբ.։) (Ըստ եբր. պալա, է կլանել, ընկնուլ. իսկ յն. բալէօ՛օ, հնացուցանել. յորս հային եւ բանք Լմբ. եւ Վրդն. ի նախընթաց բառսդ)։
marble-paved.
Պահէ ի կճայատակ ճանապարհին զդնացս առանց աղտոյ։ Վէմ իմանան զտէրն, ի ձեռն որոյ հոգեւոր ճանապարհն կճայատակ լինի. (Նիւս. երգ.) յն. πεπλακιμένος stratus եւ այլն.
hoofed, having hoofs.
անասուն թաթահերձ կճղակաւոր. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 3։)
cf. Կմախիք.
Կմախք։ ոսկերք, կամ կոտորածք։ Կմախել. կարթահարել, կամ ջղատել։ (Ուստի Կամախ անուն քաղաքի, ուր էր դամբարան թագաւորացն հայոց, այն է հինն Անի։)
Ոռնան եւ ողբան եւ գուժեն իբրեւ կմախիս մեռելոյ յն. իբրեւ ի ճաշ մեռելոյ. ἑν περιδείπνῳ . գուցէ ընթերցեալ է մերս՝ περιδείδων , ահաբեկ, որպէս կմախ եդեալ ի խրտուիլակ։
umbo, the boss of a shield or buckler.
Մեծապատառ իմն կմբեայ վահանացն փայլիցին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 10։)
cf. Կմբեայ.
Գեղարգունս շողացեալ, կմբեթայս վահանացն շրջանակեալս. (Ոսկ. եբր. ՟Զ։)
who puts away his wife.
Սպանօղք, եւ կնահանք. (Խոր. ՟Գ. 27։)
Վասն որոշելոյ զկնահանսն։ Եթէ ոք ի կնահանիցն. (Կանոն.։)
Կնահանէից, պոռնկաց. որպէս թէ ուղղ. իցէ կնահանեայք կամ նէք։
Զի մի՛ ամենեւին ի կնահանն ձգիցէ զվնասն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17. յն. արտաքսօղ.)
cowl, hood;
monk's gown or frock.
ԿՆԳՈՒՂ որ եւ ԿՆԿՈՒՂ. (լծ. լտ. cucullus. գուգուլլուս. թ. քիւլահ ). Գլխարկ մեծ. վեղար ճգնաւորական.
sesame, sesamum.
ԿՆՃԻԹՆ կամ կնճիթ, կնջիթ, կնջիւթ, կնճութ, ի. σήσαμον, -ος sesamum. Շուշմայ. ունդ իբրեւ զկորեակ, եւ իւղ նորա ձիթանման՝ ծանրահոտ. եւ բոյս նորա. կունճի, կնջութ, կնջիթք. սուսամ, յորմէ սուսամ եաղը ... (իսկ յն. սիսա՛մի. լտ. սէ՛սամա. σησάμη sesama, կարծի յոմանց ցորեան ինչ ի հնդիկս)
Ձիթենի եւ ընկուզի եւ բեւեկնի, եւ շուշմայի՝ զոր մեք կնճիթ (կամ կնջիթն) ասեմք. (Սանահն.։)
knot, tie;
pucker, wrinkle;
frowning, frown;
embarrassment, entanglement, complication, intrigue, scrape, difficulty, hinderance, hitch;
— ծնանել յերեսս, to contract or knit one's brows, to frown;
to look gruff, to put on a surly look;
to turn up one's nose, to make wry faces;
հատանել՝ բառնալ զ—, to decide a question, to solve or set at rest a disputed point;
— կտաւոյ, plaits, folds;
— խաղողոյ, husks of pressed grapes;
cf. Կոխած.
Գիտէ աստուած զչար կնճիռն նոցա։ Է որ պահէ ի սրտմտութենէ, եւ ճնշէ զկնճիռն իւր՝ զի մի՛ յաղթահարեսցի. (Մծբ.։)
oblation at baptism.
Քահանայքն մի՛ հարկաւ պահանջեսցեն կնքադրամ, եւ գինս անգին շնորհին։ Կնքադրամ ոչ անուանել, եւ ո՛չ հարկաւ խնդրել. (Կանոն.։ եւ Ոսկիփոր.։)
godmother, sponsor;
— լինել, to stand -.
Կին կնքահօր, կամ գործակից կնքելոյ զերախայն. կնքամար, ինքեամար.
Մայր մարդոյն ո՛չ է մայր ընդհանուր բնութեանն, այսինքն մարդկութեանն, այլ՝ ումեմն. որպէս եւ կնքահայր այր, եւ կնքամայր կին լիցին. (Մարթին.։)
cf. Կնքապահ.
baptizing, confer-ing baptism;
the Institutor of the Sacrament, of Baptism.
Վկայեսցէ կնքատուն, եթէ ահաւասիկ գառն աստուծոյ։ Ո՞ տացէ քեզ յայնժամ մկրտութիւն. կնքատուն ոչ պատահիցէ, եւ մահ հասեալ է. (Սեբեր. ՟Թ. ՟Ժ։ եւ Կանոն.։)
baptized.
ԿՆՔԱՒՈՐ իբր Կնքահայր (եթէ չիցէ այնպէս գրելի).
Եւ մի՛ կնքաւոր կացուցանել զայսահար. (Կանոն.։)
baptism;
spiritual affinity.
Եւ որպէս Առնչակցութիւն սանից կնքելոց ընդ տան կնքահօր, առ ի չխնամենալ մինչեւ ի թոռունս.
cf. Կշիռ.
Քաջ կշռութեամբ. անվրէպ ուղղակի. եւ Զուգակշիռ. հուգահաւասար. կշռեալ.
Դնէր ի պարսատիկն, եւ կշռակի ընդ աչամէջսն անցուցանէր։ Զարեգական գնացս ճանապարհացն գիտէ կշռակի։ Յարմարալից եւ կշռակի չափովք ընձեռեաց։ Կշռակի եւ չափաւոր գոյութեամբն ի մէջ երկոցունց չարապատահ դժնդակութեանցն զուարճացեալ. (Պիտ.։)
to weigh, to measure;
to weigh, to calculate, to examine, to ponder on, to take into, consideration;
to compare, to confront;
to shoot, to dart, to take good aim at, to hit the mark;
քաջ —, to weigh well, to ponder, to reflect with mature consideration, to pause;
— զխօսս իւր, to be cautious in one's words;
— զփոխարէն, to return like for like, to recompense, to reward, to renumerate;
— զհարուածն, to strike, to adjust one's blow;
— զամենայն աշխարհս, to be worth the whole world;
ըստ կշռելոյ ական, judged by eyesight;
եւ ոչ կշռեսցի արծաթ ընդ գնոց նորա, neither shall silver be weighed for the price therof.
Նախարարքն հայոց կշռեցին քաղաքապետին երկոտասան հազար դահեկանս. (Զենոբ.։)
steel-yard;
cf. Նժար.
Վեց դահեկանի կշռորդ զունկին ասացին. եւ զունկին երկու սատեր. (Նչ. եզեկ.։)
weighing.
Զի այն անկիւնն ի վեր կոյս ուղղեալ է իբրեւ կշռուած սահմանի. (Ագաթ.։)
weight, heaviness, weighing;
examination, judgment, consideration;
proportion, equality;
comparison;
Libration;
մէտ կշռութեան, equilibrium.
Մեծութիւն հասակի սահմանեալ չափաւոր կշռութեամբ։ Պատշաճագոյն չափով, եւ ուղղակի կշռութեամբ. (Պիտ.։)
Անդր քան զորքանութիւն կշռութեան։ Կշռութեան երկուց ընտրութեանց։ Ի կշռութիւն բարւոյն ընտրութեան յիմար երեւեալ։ Ի վեր քան զսահման կռշութեան մտաց։ Ըստ սահման կռշութեան կամաց քոց արտաքս վազեցի. (Նար.։)
to reproach, to reprove, to scold, to reprimand, to admonish, to chide, to reprehend, to rebuke, to censure;
to correct, to punish;
to raise an outcry against, to cry out, to inveigh against;
to adjure, to exorcise.
ԿՇՏԱՄԲԵԼ. որպէս Սաստել դիւաց. երդմնեցուցանել զդեւս այսահարաց. ἑξορκίζω adjuro.
scolding, grumbling;
exorcising.
Կշտամբիչս ինձ գոյացուցի անիրաւս եւ անպատկառելիս։ Անձամբ անձին մահու կշտամբիչ։ Անդուլ դատիչ, անաչառ կշտամբիչ, եւ այլն. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Խ՟Զ. ՟Ծ՟Ա. ՟Ձ՟Ը։)
butter;
cf. Կարագ.
Որպէս աբրահամ որթուն եւ կոգւովն նշանակէր. (Արշ.։)
obelisk.
Զյուսահատութեանն կոթող տապալեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
stalk, stem;
pedicle.
Որպէս սեխից եւ նորին նմանեաց ընդկոթունսն առեալ զջուրն. (Վահր. երրդ.։)
to tread under foot, to trample on;
to rack, to grind;
to press, to crush, to squeeze;
to trample upon, to grind down, to ride roughshod over, to set at nought;
to invade, to make an invasion;
առ ոտն —, to trample under foot, to stamp upon;
— մարդկան զմիմեանս, to crowd or crush one another;
— զբանակս, to surprise, to make oneself master of, to take possession of the enemy's camp;
— զտուն ուրուք, to make a descent on, to invade;
յիշխանութեան —, to attain to dignity or honour, to be invested with power.
πατέω, καταπατέω calco, conculco. Դնել զոտս ի գետին. գնալ ի վերայ. հետս առնել. Ընդ ոտիւք առնուլ. ճմլել. լեսուլ. հնձան հարկանել. եւ Առ ոտն կոխել կամ հարկանել. արհամարհել. Ճնշալ. նուաճել. յաղթահարել.
trampling;
— ջրհան, force-pump.
Մեք օրինացն կոխիչք եւ անօրէնք. այսինքն ոտնահարուք. (Լմբ. պտրգ.։)
fluctuation, heaving, swelling of the sea.
Իբրեւ ի ցամաքի յապահովութեան նստեցի յալեաց կոծանաց. (Ոսկ. եփես.։)
fifth;
fifthly;
the fifth part.
Օր կամ որդի հինգերորդ։ Հինգերորդ մասն, ազգ։ Յամին կամ յամսեանն կամ յաւուրն հինգերորդի։ Ի հինգերորդս կամ յեօթներորդս ամսոց։ Պահքն չորրորդք, եւ պահքն հինգերորդք.եւ այլն։
to contribute the fifth part of, to take up or give the fifth part of the fruits.
ἁποπεμπτόω quinto, quintam partem solvo, vel exigo. Զհինգերորդ մասն ուրոյն հանել ի պէտս տրոց, վճարել, կամ պահանջել.
Pentapolis.
πεντάπολις quinque urbes. Անուն հնգից քաղաքաց ի սահմանս սոդոմայ. որ եւ ասի ըստ յն. ՊԵՆՏԱՊՕԼԻՍ.
of five days;
thursday, the fifth day;
— ջերմն, quintan, five-day fever.
Հինգօրեայ ժամանակ։ Հինգօրեայ ընթերցուածովք, կամ անսուաղութեամբ, կամ պահօք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ Արշ.։ Տօնակ.։)
to pant.
Իբրեւ յանմահութիւն ցանկացեալք, հինինալով եւ հոգի կլանելով ընթանան. (Փիլ. իմաստն.։)
to fall sick, to be ill.
Ո՞ հիւանդանայ, եւ ոչ ես հիւանդանամ։ Հիւանդացաւ հիւանդութիւն, ըամ մերձ ի մահ, կամ յոյժ.եւ այլն։
cf. Հիւանդապահ.
to cause to fall sick, to make ill or infirm.
Կոչեցեր զիս ի դրաց մահուանէն, ի մեղացն՝ որ հիւանդացոյց զիս, եւ ի մահն մերձեցոյց. (Լմբ. սղ.։)
weakly, sickly, of unsound constitution, infirm, valetudinary.
Սրբեսցուք զանձինս ի հիւանդոտ զոհից անտի օրինաց։ Հիւանդոտ պահպանութիւնքն օրինացն. (Եփր. ՟բ. կոր. եւ Եփր. եբր.։)
material, corporeal.
Որով ամենայն հիւթականն պատկերմունք առ ի յանձնէն արտահալածին. (Մաքս. եկեղ.։)
full of humours, plethoric;
juicy, succulent;
— երկիր, fertile, fruitful land.
Առատ հիւթով. թանձրահող. յուռթի. (յն. վաթի՛ս, այսինքն խոր. թանձր)
Զհիւթեղ բերրին, եւ զապալեր անհիւթն։ Զթանձրահող եւ զհիւթեղ անդաստանս. (Պիտ.։)
the consuls;
cf. Հիւպատոսական.
Դահեկանս ճապաղել իբրեւ զհիւպատեանն հոռմայեցւոց. (Խոր. ՟Բ. 47։)
servant or minister.
Ի ծերունւոյ քահանայէն դանիէլէ, որ աշակերտ էր սրբոյն գրիգորի, եւ հիւպերէտ. (Խոր. ՟Գ. 14։)
tress;
braid;
plait;
— վարսից, tresses, plait of hair.
Հիւսակ հոգեւոր յեօթնարփեան շնորհաց՝ ջահ վառեալ լուսով զաքարիաս ետես. (Շ. տաղ.։)
inhabiting the north, northern, northerly, boreal, septentrional, hyperborean.
ՀԻՒՍԻՍԱԲՆԱԿ կամ ՀԻՒՍԻՒՍԱԲՆԱԿ. Բնակեալն ի հիւսիսային կողմանս աշխարհի՝ հայելով առ սահմանակից ազգս, որք առաւել յայլ ինչ կողմն երեւին.
of a carpenter.
Այլ արհեստք ... որպէս հիւսնականն, շինողականն, դարբնականն. (Սահմ. ՟Ի՟Ա։)
carpentry.
Որպէս հիւսնութիւն, եւ փայտ՝ նորին ենթակայ. արդ հիւսնութիւն, եւ այլն. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
most hospitable, practising hospitality or liberality towards strangers.
Հիւրամեծարին աբրահամու. (Կորիւն.։)
fond of receiving or entertaining strangers, generous, hospitable.
Հիւրասիրին աբրահամու հիւրոյ կերպարանօք երեւեցաւ տէր. (Պիտառ.։)
Ողորմած եւ հիւրասէր։ Հիւրասէր ըստ աբրահամու եւ ղովտայ. (Սարգ. յկ. ՟Է։ Շ. ընդհանր.։)