the tenth letter of the alphabet, and the sixth of the consonants;
ten, tenth.
· Calfa
Տառ բաղաձայն, անուանեալ Ժէ, ի կարգէ կիսաձայնից, միջակ ըստ հագագին՝ ընդ շ եւ չ.
Ժ. Զկնի տասներորդ դարու ի յաճախել գաղղիացւոց յարեւելս, որպէս նոքա ժ հնչէին զյունական տառդ γ եւ լատ. g, որ լինին ի մեզ գ, եմուտ եւ առ ոմանս ի հայոց գրել ժ ի բառս ինչ, ուր սովորաբար եդեալ լինէր գ, ուստի եղեւ անխիտր գրել՝ մագիստրոս, եւ մաժիստռ. դիոգինէս, եւ դիոժէն. տէր յովհան, եւ կիւռժան. որպէս եւ պերփեռուժէն, իբրու պորփիւրոգէն, այն է ծիրանածին։ այլ առաւել անհեթեթ է գրչութիւնն ի (Քեր. Մագ. եւ Երզն.)
astrologer, caster of nativities.
· Calfa
Եթէ այլուր եւս դիպեսցի ժամաբաշխն եւ րոպէահամարն արտաքոյ տանն, ուր ծնաւ մանուկն, եւ ի նմին ժամաբաշխ րոպէահամար աստղագիտին պարտ եւ պատշաճ է փոյթ յանձին ունել առ ի գիտել ճանաչել զժամ մանկան՝ ուր ծնաւ. (Վեցօր. ՟Զ։)
introit.
· Calfa
Մուտ ի ժամ պատարագի. այսինքն նախկին բան նուագելի ի դպրաց, որ երբեմն էր երգով, եւ այժմ ասի ի Ձայն ի միոյ դպրէ. Ժմ.։ Տօնաց.։ Յիշատ.։ յն. լտ. Մուտ ասի. εἵσοδος introitus.
time;
year;
century, epoch, period;
age;
the end of life, death;
the present life, our times;
season;
opportunity, leisure;
appointment;
ճշմարիտ —, true or correct -;
միջին —, mean -;
արեւային — solar -;
աստեղական —, sideral -;
դիշերահաւաստրային —, equinoctial season, equinox;
—ք Թագաւորաց, The Books of Kings;
անցանել զ—օք, to grow old, to advance in years;
— պատեհի գտանել, to find a favorable moment;
յօգուտ վարել զ—ն, to make a good use of time;
կորուսանել, անցուցանել զ—ն, to lose, to waste one's time, to while away;
դէպ —, a favorable moment;
—ի մնալ, սպասել, or սպասել դիպող —ի, to wait the favorable moment;
— առնուլ, գտանել, to find a favorable occasion or opportunity;
ընտրել զ—ն, cf. Ընտրեմ;
ոչ բազում —ք են, a short time since, not long since, lately, of late;
ոչ սակաւք են, a long time since, a long, long while ago, long since;
առ այնու —օք էր տեսանել, then one saw, it was at that period one saw;
առ —օք Վարդանայ Մեծի, in the time of Vardan the great;
յաւուրս —աց սորա, of his epoch;
ի վաղեմի —սն, in remote ages;
ի սուղ, ի սակաւ —ի, in a short time, in a moment;
ի միում, ի նմիմ —ի, at the same time;
ի յետին —ս, in these latter times, years or days;
անդստին ի —աց անտի, or յառաջին —աց, thenceforth, from the earliest or olden times;
առ նովին —օք, towards this period, about the same time;
հզօր ի —ին, powerful at that time;
— ինչ, some time, a short time;
առ — մի, provisionally, for a certain period, for the present;
—աւ, with time, in the course of time, in time, in the long run;
ընդ or ըստ —ս —ս, from time to time, at intervals, now and then, ever and anon;
զայնու or առ այնու —աւ, զայնու —օք, ընդ —ս, or յամս —ացն այնոցիկ, առ սովիմբ, or զսովին —աւ, ընդ —ս ընդ այնոսիկ, ընդ ամս —ացն այնոցիկ, then, at that time, in those times, at that epoch, during that century;
ի —ին՝ յորում..., in the time when...;
ընդ ամենայն —ս, at all times;
—աւ, once upon a time;
once there was;
formerly;
— ինչ առնել առ ձեզ, I shall remain some time among you;
—ս ձիգս, long time;
բազում —ս աշխատ եղէ ի վաստակս այս, this work has cost me much time;
բազում —ի պէտք են առ այս, that requires much time;
անցանէ —ն, time flies.
time;
time;
tense.
· Calfa
Զերից ժամանակաց ունի զնախագիտութիւն. զանցեալն, զներկայն եւ զապառնին։ Երիւք ժամանակօք, ներկայիւն, եւ անցելովն, եւ ապառնովն. (Նոննոս.։ Պիտ.։)
to chronicle, to write a chronicle;
to write on chronology.
· Calfa
χρονογραφεύω scribo de temporibus, vel historiam Գրել պատմութիւն ըստ իւրաքանչիւր ժամանակաց. ժամանակագիր առնել.
cruet (for the mass).
· Calfa
ληκύθιον (որ է Սրուակ). ampulla. ռմկ. բաժկաման. Փոքրիկ անոթ գինւոյ եւ ջրւոյ ի սպաս ժամու պատարագի.
tuks, teeth of wild beasts;
the molars, or grinding teeth;
face, wry face, look;
— փղաց, elephants tusks, ivory;
—ս արկանել յոք, to seize with the teeth, to force ones teeth into, to bite.
· Calfa
Սաստիկ ժանիս եւ մագիլս ունի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
heir;
possessor;
beneficed clergyman, incumbent.
· Calfa
Առնէր կտակագիր որդւոց իւրոց ժառանգաւորաց թագաւորութեան. (Սոկր.։)
inheritance, heritage, patrimony, succession;
seizure, possession;
diocese;
ecclesiastical state, the clergy;
— թողուլ որդւոյ, to leave an inheritance to one's son;
մերժել՝ հատանել ի ժառանգութենէ, to disinherit, to deprive of inheritance, to cut off with a shilling;
առնուլ զիմն ի —, to have in inheritance;
ի — ընձեռել զոք, to place one in the church or ecclesiastical career;
ժառանգութեամբ, or ըստ իրաւանց ժառանգութեան, hereditarily, by inheritance.
· Calfa
Որք զրկեալի հայրենական ժառանգութեան լինին տարագիր. (Պիտ.։)
demand, solicitation, instance;
importunity, hardihood;
վասն ժտութեան քո, it is at your prayer that I...;
վասն ժտութեանն, on account of his importunity.
· Calfa
Ժտութեամբ եւ ցաւագին պաղատանօք ի հաւանութիւն ածել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
the eleventh letter of the alphabet and the fifth of the vowels;
twenty, twentieth.
· Calfa
Դատարկութիւն է, եւ անդր ի բաց անշահութիւն գրել (զամենայն)։ Կեփաղիոն մատենագիր այր քաջ ի բաց հին։ Ջրհեղեղին զրոյցք քաջ ի բաց յառաջագոյն քան զովգիգեայ ժամանակսն. (Եւս. քր. Ա։)
Ի. Ի յանգս բառից է որպէս ածանցական մասնիկ՝ պէսպէս առմամբ. զոր օրինակ՝ արծաթի, պղնձի, վայրի, դալարի, անմարդի, առնի, այրի, եւ այլն։ Քաջ նուագի ի խորհուրդ տառիս.
to become effeminate;
to be guilty of sodomy;
իգացեալ, effeminate, womanish;
sodomite.
· Calfa
գործէր զարուագիտութիւն. դարձեալ ինքն իգանայր այլոց. (Բուզ. ՟Դ. 44։)
idea, kind, sort, form, model;
—ք, Ides.
· Calfa
Պղատոնեանքն՝ (եդին) աստուած, եւ հիւղ, եւ իդոս. որ առաջին՝ նիւթ է, եւ երկրորդն՝ առանձինն ինչ ուրուք։ Պղատոն որ աստուածն եւ հիւղ եւ իդոս դնէ էութեամբ, ցուցանէ թէ կերպարանաց արարիչ աստուած ... որպէս աստուածն էութեամբ էր, նոյնպէս հիւղն եւ իդոսն, որ է առանձինն ինչ ուրուք, որպէս աստուծոյ արուեստագիտութիւնն առանձին էր. (Եզնիկ.։)
signification, sense, meaning, substance, drift;
acceptation;
understanding, good sense, judgment;
notion, knowledge;
conception;
thought, idea, design, project;
maxim, axiom;
invention;
expedient, means;
intrigue, machination, plot, snare;
—ք ուղղութեան՝ առաքինութեան, sentiment of probity, of virtue;
մեծահրաշ —ք, mysteries;
զգայարանք —ից, the mind, intelligence;
ուշ —ին՝ —ից, spirit, thought;
յ— եւ ի բան հասանել, to arrive at the years of discretion;
գալ յ—, to return to one's self, to recover the senses;
to be known, understood;
ունել զիմաստս իրիք, յիմաստս իրիք երթալ, to understand, to seize the meaning, to comprehend;
—ս չարս իմանալ, cf. Իմանամ;
զ— խորհդեան կատարել, to execute the deliberation of council;
զիմաստս խաբէութեանն լուծանել, to frustrate a plot, to baffle an intrigue;
—քն գործք լինէին, the ideas were realized.
· Calfa
ԻՄԱՍՏ. Ճարտարութիւն. հմտութիւն արուեստի. արուեստագիտութիւն.
sophism, sophistry, pedantry, cavil, chicanery, quibble, paralogism, paralogy.
· Calfa
իմաստակութեան գործ է՝ բանագիւտ լինել. իսկ իմաստութեան զիւրաքանչիւրսն քննել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
cf. Իմաստազեղ.
· Calfa
Զշինութիւն աշխարհի տնօրինէր իմաստայեղց մտօք։ Ըստ իմաստայեղց խորագիտութեանն. (Յհ. կթ.։)
self-destroying;
self-destroyed, self-ruined.
· Calfa
Ինքնագիւտ եւ ինքնակործան տպօքն կերպագրեալ. (Սկեւռ.։)
self-devoted;
that produces naturally, natural;
favorable;
accident, fate, destiny;
— դիմագրաւել, to expose one's self, to devote one's self;
— տալ զօրինակն, to give an exemple easily imitated.
· Calfa
αὑτομάτως φέρων sponte sua ferens αὑτόματος sponte promanans. ինքնին մատուցօղ, յառաջ բերօղ. եւ Ինքնին մատուցեալ, յառաջ բերեալ. ինքնեկ. դիւրագիւտ. պատրաստական.
Եղելոց ամենեցուն կամ զաստուած ասեն գոլ պատճառ. կամ զհարկ կամ ճակատագիր, կամզբնութիւն կամ զբախտ, կամ զինքնամատոյցն, անձնչնցն եւ կամ անբանիցն դիպմունք առանց բնութեան եւ արուեստի՜ Ոչ ինքնամատուցին, քանզի անշնչիցն եւ անբանիցն են դիպմունք. (Նիւս. բն.։)
to become a man, a free man;
to emancipate one's self;
to exist by itself.
· Calfa
Եթէ ի նուազութեան եղիցին հարկաւորացն ... յանկարծօրէն ակնկալեալք զառատութիւն եւ զառաւելութիւն պիտոյիցն ինքնացեալս գըտանիցեն։ Ոչ ինչ՝ որ զկնի լոյսնոյս է՝ ինքնանայ. այլ ամենայն ինդ փոքր եւ մեծ, զոր օրինակ ի սքանչմն, յարուեստագիտէն՝ այն որ ըստ երկնին է անտեսիլ բանին՝ ջլաձիգ լինել բնաւորեցաւ։ Կենդանեաց ազգք եւ տնկոց ինքնանան։ Յորոց ամենեցունց ինքնացեալ կայ նմայ ի նմին նմանութեան, ոչ յեղեղեալ. (Փիլ.։)
very honourable, most reverend.
· Calfa
ὐπερτίμιος honoratissimus, magni pretii Գերագոյն պատուոյ արժանի. նախապատիւ. յարգի. պատուականագոյն. մեծագին.
very full of tears, melting into tears;
with tears in the eyes.
· Calfa
πανόρδυτος omnino flebilis, lamentabilis Սաստիկ արտասուօք լի. յոյժ արտօսրագին.
tenderness.
· Calfa
Յընտանեբար գթասիրութենէն օտարացեղութիւն ի մէջ արկեալ լինի. (Գագիկ առ ռոմանոս.։)
s. pl. gurgling;
murmur;
noise.
· Calfa
Աղուէս մի քաղցեաւ, եւ եգիտ զսառն եւ զպաղ. սկսաւ ուտել, եւ ասէ, վա՛յ ինձ, զի ահագին է գլգլունս եւ աղաղակս ի գլուխս եւ յատամունս իմ. (Վրդն. առակ.։)
coif, head-dress;
where is the head of a Saint preserved.
· Calfa
Զգլխագիրն ի բաց հանցէ (կինն), զի դատեալ լիցի մերկ գլխով. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Առնեն գլխադիրս գլխոյ ամենայն հասակաց։ Պատառեցից զգլխագիրսն ձեր. (Եզեկ. ՟Ժ՟Գ. 18. 21. եբր. (ըստ ոմանց՝ ուսանոց նման բարձկներոյ)։)
dash, trace;
drawing, design;
sketch, draught;
form, delineation;
writing.
· Calfa
Որպէս բազում կենդանագիրք զմիոյ երեսաց զգծագրութիւն գրեն, այսպէս առ ի միոյն նմանութիւն հայեցեալք՝ ամենեցուն նմանապէս բարի վարուցն գծագրութիւն ծագեսցէ. (Բրս. ճգն.։)
ὐπογραμμός, χαρακτηρισμός, χαρακτήρ delineatio, denotatio, lineamentum, exemplar Գծագրելն, եւ գծագիր, ստուերագրութիւն. տպաւորութիւն. նկարումւն, օրինակումն. եւ Նկար. օրինակ. պատկեր.
cf. Գծագրութիւն.
· Calfa
Գծագրութիւն յար եւ նման. տպաւորութիւն. նկարագիր.
Անպարագիր գծագրութիւն. (Թէոդոր. խչ.։)
bought, purchased.
· Calfa
ὡνητός emtus, emptitius Գնեալ. արծաթագին. գնծու, գնած.
ring of an ear-ring.
· Calfa
ԳՆԴԱԿԱԼ որ եւ ԳՆԴԱՆՈՑ. Օղ կամ մանեակ, զորմէ կախի գինդ մեծագին.
burning, ardent.
· Calfa
Տօթագին միգամած. գոլով պահած, ամպգոլ, տաք գոլոշտիքով խառն.
pour, exhalation, smoke, expiration.
· Calfa
ԳՈԼՈՇԻ կամ ԳՈԼՈՐՇԻ ἁτμίς, ἁτμός vapor, ἁναθυμίασις exhalatio որ եւ ՇՈԳՈԼԻ. Շոգի ջերմ. գոլ եւ ոգի. մշուշ շողագին. ծուխ խոնաւութեանց, եւ այլոց իրաց ցնդելոց յերեսաց ջերմութեան. արտաշնչութիւն. գոլոշտիք.
cf. Գոհացողութիւն.
· Calfa
Ահագին խորհուրդքն գոհութիւն կոչին. քանզի բազում բարերարութեանց յիշատակք են, եւ գլուխ ամենայն խնամոցն աստուծոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25։)
instrument, machine, tool;
organ;
utensil, furniture.
· Calfa
Գործի երաժշտական, արուեստագիտաց, ոստայնանկութեան։ Գործիք տանջանաց, սպանութեան, մահու։ Գործի սպանման, եւ նոյն՝ գործի կենաց (խաչն)։ Մեքենայից եւ հնարաւոր գործեաց։ Բազմութիւն դարբնաց գործւովք. եւ այլն. (ՃՃ.։)
to bring or give sad news;
to lament, to deplore, to cry, to scream;
to sound.
· Calfa
ներգործական բայ չէզոքական բայ ԳՈՒԺԵՄ κράζω, κραυγάζω, βοάω, ἁλαλάζω clamo, exclamo, vociferor, ululo, ejulo որ եւ ԳՈՒԺԱԼ. Կոծիլ. ճչել վասն աղետից կամ գուժից. կական բառնալ. լալագին գոչել. աշխարել. բողոքել.
assembly, assemblage, mob, band, corps, forces;
assembled, gathered together;
— նաւուց, squadron;
— առնել՝ դնել՝ կազմել՝ կարգել՝ սփռել, to assemble, to gather together;
to levy troops, to send a body of troops;
ի —ի, in war.
· Calfa
Ի պատուական ականց գումարտակն՝ զյոքնաշահն եւ զյաճախագինն. (Նար. մծբ.։)
book-learned, literate, lettered.
· Calfa
Իմաստնոց եւ գրագիտաց. (Գէ. ես.։)
Այս ամենայն բարիք եղեն ասէ առանց իմաստնոց հնարից, եւ գրագիտաց. (Ոսկ. ես.։)
small writing.
· Calfa
στοιχεῖον elementum եւ versiculum Գիր փոքրիկ կամ սակաւ. տարր գրոց. նշանագիր. հարֆ. եւ Ստիքս. տող. սաթըր.
desk;
reading desk.
· Calfa
Գրեցաւ ի տախտակ վերնագիր գրակալի կենսաբար խաչին. (Մխ. ապար.։)
cf. Գրախեց.
· Calfa
Իբր Կէս գրոյ. նշանախեց. գրախեց. որպիսի է առ եբր. եօտ, կամ յովտ, փոքրագոյն նշանագիր՝ կոտորակ այլոց տառից կարծեցեալ իբր չակերտ. եւ ի մեզ սիւնն (), կամ պատիւն (ւ).
s. pl. books;
writings.
· Calfa
Դիւրագիւտ լիցին միտք ճառիս, որպէս եւ զայլ գրենոյն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Եւ որպէս Նշանագիրք. տառք.
to write, to compose;
to engrave, to carve;
to paint;
to esteem, to value;
ոչ ինչ —, to despise, to disesteem.
· Calfa
γράφω scribo Դրոշմել զգիր ի վերայ թղթոյ, տախտակի, քարի, եւ այլն. գծել. ծրել զնշանագիրս. շարադրել զբան գրաւոր. Ընդ գրով արկանել զբան.
writer, scribe, author;
pen;
— երկաթի, style;
graver;
steel-pen;
փետուր —, goose-quill;
— նկարչի, pencil.
· Calfa
Լեզու իմ որպէս գրիչ արգասագիր դպրի. (Սղ. ՟Խ՟Դ. 2։)
γραμματεύς scriba, γραφεύς scriptor Գրօղ. ճարտար յարհեստ գրչութեան. նօտար. դպիր. ատենադպիր. եւ ընդօրինակօղ գրոց. գրագիր .... եբր. սօֆէր։ Տե՛ս (՟Ա. Եզր. ՟Ը. 3։ ՟Բ. Եզր. ՟Դ. 8. 17. 23։ ՟Է. 5. 10. 25։ Նեեմ. ՟Ը. 1. 4. եւ այլն։)
writing, manner of writing.
· Calfa
Երագագիր դպիր գրչութեամբ. (Յհ. կթ.։)
to cease, to stop, to calm, to interrupt;
to extinguish, to stanch, to quench;
to drain.
· Calfa
Զիարդ ահագինս սկսեալ՝ եւ ի նոյն դադարեցուցանէ զբանն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)
green, covered with verdure, verdant, fresh.
· Calfa
Իբրեւ զխնձոր զուարճացեալ ի վերայ բարձրաբերձ դալարագեղ ծագի ճղաց ծառոյն. (Վրք. ոսկ.։)