neighing;
—ն, neigh.
· Calfa
Այոսքիկ եւ իսկապէս յատուկք ասին. քանզի թէ ձի խխնջական. եւ եթէ խըխընջական, ձի. (Պորփ.։)
Խխնջականն՝ ձիոյ, կամ զձիոյր (ստորոգի)։ Ձիոյ՝ խխնջականն. (Պորփ. Անյաղթ պորփ.։ Պրպմ. ՟Ի՟Զ։)
Որպէս ծիծաղականութիւն մարդոյ, եւ խխնջականութիւն՝ ձիոյ. (Դամասկ.։)
ԽԽՆՋԱԿԱՆ կամ ԽԸԽԸՆՋԱԿԱՆ. χρεματιστικός qui potest et solet hinnire. Որ ունի զբնութիւն խրխնջօղ. վրնջողական. (մակդիր ձիոյ)
guilty, pricked by conscience;
miserable, pitiful.
· Calfa
Մատնիչն պապանձեալ կայր գիտակ իւրոյ մտացն խղճականաց. (ՃՃ.։)
Ասէ զխղճականն. ընկեր զիա՞րդ կաս աստ, որ ոչ ունիս հանդերձ. (Ոսկ. եփես. ՟Գ. յորմէ եւ Լմբ. պտրգ.։)
Այրի կին խղճական. (Գնձ։)
lying-in, parturient, bringing forth a child;
possessing the faculty of reproduction, generative, fruitful, prolific;
fertile;
— մասունք or ծննդականդ, genital organs, the privy parts;
— կին, woman in childbirth.
· Calfa
Իբրեւ զկանայս ծննդականս։ Իբրեւ զծննդական։ Երկունք ծննդականի։ Զամուլն եւ զծննդականն ես արարի. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 8։ ՟Ի՟Ա. 3։ ՟Կ՟Զ. 9։ Միք. ՟Ե. 3։ Երեմ. ՟Զ. 24։)
Վասն ամլութեան եթող զկին իւր, եւ առնէ կին ծննդական. (Կանոն.։)
Եւ անբան կենդանիք ծննդականք են առաջի քո տէր. (Ճ. ՟Բ.։)
Գոլ համայնից՝ ծննդական, բուսոց տնկոց եւ այլն. (Շ. իմ. եղակ.։)
Ամպ է ծննդական ջրոյ։ Պահելն ծննդական ժամանակացն զգեղեցկագոյն բոլորումն. (Արիստ. աշխ.։)
Մտօք ծննդական. (Խոր. ՟Գ. 67։)
Զեօթնեակն ասեմ, եւ զայն՝ որ հանդերձ վեցերեկաւն ծննդականաւ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Մեղացն յղութիւն ծննդական մասունս ոչ ունի ի ստեղծմանէ. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Ծննդականօքն ծնանիմք, եւ ձեռօք գործեմք. (Սեբեր. ՟Է։)
Մալեալս, եւ ի բաց հատեալսզծննդականսն՝ հալածէ. (Փիլ. բագն.։)
Զի՞նչ ասես եւ յաղագս ո՞չ երբէք ծնիցելոյն. ծննդակա՞ն, թէ անծին ... զի եղիցի ծննդական. (Աթ. ՟Ը։)
ԾՆՆԴԱԿԱՆ ա.գ. γεννητικός, -κόν, -κά enitalis, -le, -lia. Գործի կամ անգամ ծնանելոյ. ծննդականոց. ծնոց.
generative faculty;
fecundity, fertility.
· Calfa
Զփորձ առեալ ես զհոգւոյն ծննդականութիւն գերագոյն քան զմարմնոյն. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Կեանս վշտագինս հանդերձ մահուամբ. (եւ ծննդականութիւնս տրտմութեամբ. Արծր. ՟Ա. 1։)
Կենդանարար ծննդականութեան սնուցիչս. (Դիոն. երկն.։)
Զարմացեալ եմ ընդմտաց ծննդականութիւն. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Ի ծննդականութիւն չարի կառաւարեալ զմիտս. (Յհ. կթ.։)
Զամուլ զվէմն դարձուցեր(ի) ծննդականութիւն ջուրցն վտակա. (Ագաթ.։)
Զբազմօրեայ ամլութիւն երկնի եւ երկրի ի ծննդականութիւն փոխարկէր։ Փարինք եւ երկաթ ի ծննդականութիւն հրափայլութեան. (Խոսր.։)
concerning or relating to parents, paternal or maternal.
· Calfa
Ծնողական սէր, կամ գութ, աղէտք, օրէնք, հնազանդութիւն. (Նար. երգ.։ Եփր. ծն. քրիստոսի.։ Երզն. լս.։ Պիտ.։ Տօնակ.։)
Ըստ ամենեցունց ծնողականին գերազանցութեան։ Չար՝ որոյ իցէ չար, ո՛չ իրիք է ծնողական կամ սնուցողական. (Դիոն. ածայ.։)
Ոչ յիշեցան նոցա աղէկոտոր խնամք ծնողականաց. իբր ծնողաց, կամ ծնողական խնամք. (Յհ. կթ.։)
γεννητικός, γενητικός generans, efficiens. իբր generativus, effectivus. կամ genitori vel genitrici proprius. Սեպհական ծնողի եւ թնողութեան. հայրական, մայրական, արտադրական, եւ արտադրօղ.
relating to abstinence.
· Calfa
Զծոմականսն դատարկացուցանել եւ փափկացուցանել զաւուրս. (Յհ. իմ. ատ.։)
cf. Ծովային;
—ք, aquatic animals.
· Calfa
Ծովական ձկունք, կայտառք, կամ վիշապ. գազան, կամ կղզիք. (Եզնիկ.։ Սեբեր. ՟Ա։ Արծր.։ ՟Գ. 9։ Ոսկիբ. հերոդ։ Նար. առաք.։)
Ընդ անդունդս ծովական խորոց գրոցս անցեալ. իբր ծովանման. (Վրդն. ծն.։)
Յառաջ ցգայ զպատերազմ ձի ... եւ ղուղականք զծովական վտանգն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Նման ես ծովուց եւ ծովականաց. քանզի ի նոսա զեռունք խաղան, եւ ի քեզ ճճիք եւ երամակք ոջլաց. (Պիտառ.։)
Նաւավար՝ ալեաց ճանապարհորդ, ծովու մշակ ... ծովականաց մենամարտիկ՝ ինքնայոժար ի մահ. (անդ։)
cf. Ծփալից.
· Calfa
Ծփական ալիք. (Անյաղթ եւ Շ. բարձր.։ Անան. եկեղ։)
Ալեկոծութիւն ծփականք խաղաղանան. (Լծ. ածաբ.։)
Ծփական ջուրք. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Ի ծփական տառապական տառապանաց զերծուսցես զմեզ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ծփական արշաւականք հնից, կամ խռովութիւնք կենցաղական զբաղմանց. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Ի մէջ ծփական ալեաց ծովու։ Տէր էջ յերկնից ի ծփական կենցաղս։ Ի փողոցի ասէ, որ նշանակէ զանցաւոր կենցաղոյս ծփական վարս. տօնակ։ Որք ի ծովու յայսմ աշխարհիս կան ծըփական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
corroborative.
· Calfa
Զօրաւորական քեզ եւ կազդուրական իմացեալ լիցի. (Շիր.։)
pertaining to the Catholicos, patriarchal.
· Calfa
Սեպհական կաթողիկոսի, եւ կաթողիկոսութեան.
Զտունն կաթողիկոսական. (Խոր. ՟Գ. 64։ Փարպ.։ այսինքն կաթողիկոսարանն հանդերձ կալուածովքն։)
cf. Ընդել.
· Calfa
Ընդելական համարձակութեամբ ընդ մեզ խօսեցեալ. (Ոսկ. մտթ. ՟Ա. 1։)
Սովորականաւ ընդելականաւն հաւատասցեն երկիր պագանել խաչին փայտի։ Ընդելական կերպարանք. (Ագաթ.։)
Ընդելական սովորութեամբ։ Յընդելական սովորութենէն։ Ընդելական ընտանութեամբ. (Ագաթ.։ Մանդ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ընդելական բանիւ, կամ բարբառով. (Իգն.։ Սկեւռ. յար.։ Բրս. ՟խ. մկ.։)
Սխալեալ անկայ իբրու զողողակ մթային ոչ ընդելական ի հաղբս մահու անզգայապէս. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
ԸՆԴԵԼԱԿԱՆ որ եւ ԸՆՏԵԼԱԿԱՆ. ἑθισθείς consuefactus, assuefactus συνήθης familiaris Սովորական. անցեալ ի կարգ սովորութեան. եւ Ընտանեկան.
universal, general, catholic;
— եկեղեցի, the catholic or universal church;
cf. Թուղթ, cf. Ժողով.
· Calfa
Հաւատամք ի մի միայն ընդհանրական եւ առաքելական եկեղեցի. (Հանգ.։)
Այն բան է՝ որ յընդհանրական թուղթսն ընթերցեալ լինի. (Եփր. աւետար.։)
Որ զընդհանրական թուղթս (զայս) գրեաց։ Կաթուղիկեայք անուանին, այսինքն ընդհանրականք. (Սարգ. յկ. ՟Ա. եւ վերջ։)
Տրամախոհութիւն է՝ ընդհանրականացն հանդերձ պատճառաւ գիտութիւն։ Գիտութիւն է ընդհանրական. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։)
Ընդհանրական պարգեւք, կամ բան, կամ յարութիւն, եւ այլն. (Ոսկ. հռ.։ Բրսղ. մրկ.։ Լծ. կոչ.։)
καθολικός, -κή, -κόν (յորմէ Կաթողիկէ). universalis Հանրական. ընդհանուր. հասարակաց. տիեզերական. բոլորական. սեռական. համօրէն.
racing;
swift.
· Calfa
Մարտական եւ ընթացական մրցման. (Մագ. ՟Կ՟Զ։)
Մրցականս, ընթացականս, կամ ողջականս կամ հիւանդոտք ... մրցանակք կամ ընթացականք ասին. (Արիստ. որակ.։)
sacred;
dedication;
— գիր, թուղթ, dimissory letter, testimonials;
—գեսպանաց, credentials;
— բարեկամաց, letter of recommendation.
· Calfa
Ընծայեալ. նուիրական.
Խայտացեալք ընդ ընծայական շնորհադրուատ բացատրութիւն զուարթնոյն. (Թէոդոր. խչ.։)
Եթէ ոք ի ժառանգաւորաց որոշեալ՝ երթիցէ յայլ քաղաք, եւ ընկալցին առանց ընծայական գրոց, որոշեսցին։ Ընծայական թուղթ եւ այլն. (Կանոն.։)
Ընձայական թղթովք շրջէին. (Մխ. դտ.։)
ԸՆԾԱՅԱԿԱՆ ԳԻՐ, ԹՈՒՂԹ. συστατικός, -ον commendatitius, -um որ եւ ԹՈՒՂԹ ԸՆԾԱՅՈՒԹԵԱՆ. Վկայական գիր՝ գովելի ընծայեցուցիչ անձին, որում տուեալ լինի, զի ընդունելի լիցի տեսողաց.
elective, eligible, electoral;
better, singular, exquisite.
· Calfa
Ընտրական նիւթ, կամ սերմանք, կրօնք, բարք, շրթունք, քննութիւն, կամք։ Ընտրական բառիւք։ Ընտրականացն բարեմասնութեան՝ Աստուծոյ հաճելեացն. (Նար.։)
elegance, goodness, excellence;
examination.
· Calfa
Ընտրականն գոլ. լաւութիւն. եւ Ընտրողութիւն, քննութիւն.
Բարձր ընտրականութիւն։ Նախադատն ընտրականութեան։ Զփախուցեալն յընտրականութենէ դատման օրինին. (Նար.։)
able to discern, having judgment, rational;
of ones free will;
wise, discreet;
judgment, criterion, free will or choice.
· Calfa
Ընտրողական միտք, կամ հանճար, զօրութիւն, շնորհք, իմաստք, կամք, լեզու. (Յճխ.։ Դիոն.։ Շ.։ Նար.։)
Իմաստուն ընտրողական արար զքեզ Աստուած. մի՛ նմաներ դու անասնոց անմտից անընտրողութեամբ քով. (Ճ. ՟Ժ.)
Պահողքն պարտին լինել ընտրողական գիտութեամբ (պահելով եւ զխորհուրդս եւ զբանս) եւ այլն. (Մանդ. ՟Գ։)
Կակուղն եւ ընտրողականն աչաց, վասն որոյ տեսանեն զպայծառն եւ զփայլեալն, ձէթ. (Պղատ. տիմ.։)
sensual, carnal.
· Calfa
Ի զգայունական վարուց աստի ի մտաւորականսն ամբառնալ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ԶԳԱՅՈՒՆԱԿԱՆ Ըստ ա՛յլ ձ. գրի Զգայունաւորական։ (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Զգայական, շնչաւոր, մարմնական.
hurtful;
to be avoided;
cf. Զգուշաւոր;
sober, moderate;
— կենցաղ, կեանք, ascetic life.
· Calfa
ԶԳՈՒՇԱԿԱՆ որ գրի եւ ԳՈՒՇԱԿԱՆ. Ուր գոյ կամ պահելի է զգուշութիւն. որ ինչ հայի ի զգուշութիւն. զգուշաւոր. երկիւղած. եւ Ճգնաւորական.
Զգուշական (մակբայ է), զգոյշ, գուցէ. (Թրակ. քեր.։)
Զգուշական համարձակութիւն։ Զգուշական երկիւղիւ։ Զգուշական եւ աննիրհելի փառաբանողաց. (Նար.։)
Զգուշական պատուիրան, կամ խրատ. (Վանակ.։ Վրդն.։ Տօնակ.։)
Յոյժ առ ճշմարտութիւն զգուշական (կամ գուշական) է ասել, թէ ոսկի է. (Պղատ. տիմ.։)
Զգուշական կենցաղ, կամ կեանք. (Բրս. ճգն.. յն. ἁσκητικός asceticus։)
that conserves or keeps in safe custody.
· Calfa
Բարեգործական է բարին, եւ նախախնամական որոց ի նմանէն բոլորից, եւ զգուշողական. (Մաքս. եկեղ.։)
cf. Զենլի.
· Calfa
Զենականն եւ դիտականն ամենայն։ Զենական (օրէնս) նկարել եւ ցուցանել ի ձեռն կենդանեացս յօշման. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
creeping.
· Calfa
Սեպհական զեռնոց.
Եւ զեռնական արեամբ մխեալ՝ տիգաւն ընդ թափ իմն անցուցեալ. (Շ. վիպ.։)
thoughtful, prudent, wise, judicious, sensible, intelligent, cautious, provident, circumspect, discreet;
—ն, intellect, intelligence, reason, judgment.
· Calfa
Այս առաջին արդարութիւն մտացն՝ (հնւնտք)։ Արիութիւն գաւազան է ի ձեռին խոհականի մտացն. (Տօնակ.։)
Մեծիմաստ խոհականն։ Խոհական իմացուածիւ, կամ սիրելութեամբ. (Շար.։)
Արհեստից, յորս խոհականն զարգացեալ յառաջադիմութիւն. (Պիտ.։)
Ի խոհական իմն համեստութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Բան ոչ յառաջբերական, եւ ոչ խոհական. այլ՝ ի բնէ եւ հարկաւոր. (Աթ. ՟Բ։)
Այն իմացուածք են, եւ խոհական հանճարքն, որ աստուած եւ ի կայսրն գիտացին պարտաւոր առնել զորդին աստուծոյ. (Յհ. կթ.։)
ԽՈՀԱԿԱՆՆ. գ. φρόνησις prudentia. Խոհականութիւն. խոհեմութիւն. հանճար. խորհողական կամ իմացական կարողութիւն. բանականութիւն. միտք.
Որ յոգւոջ են եռատեսակ մասունք. խոհականն եւ զանկականն, եւ ցասմնականն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Աղքատ է, որ ոչ ունի զիմաստութեանն գանձ ի խոհականն։ Աղբիւր առակէ զնոյն ինքն զխոհականն, եւ զբանաւոր միտսն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Խոհականաւն, որ է ընտրող բարւոյեւ չարի. (Սկեւռ. աղ.։)
φρόνιμος, φρονῶν, σόφρων prudens. Խոհեմ, եւ խոհեմական. խորհրդական. քաջ խորհօղ. ճարտար. հանճարեղ. իմաստուն. (անձն, եւ մանաւանդ միտք կամ գործ նորա).
prudently, wisely, judiciously, sensibly.
· Calfa
cf. ԽՈՀԱԿԱՆԱՊԷՍ. Խոհականաբար ի ձեռն մարմնական կրից զհոգւոց մահ ի բաց վարատեալ. (Յհ. կթ.։)
Հեզահայեաց առ միմեանս սիրոյ յորդորմամբ՝ արտաքոյ վատթարին խոհականաբար մնալով. (Արծր. ՟Դ. 11։)
prudence, wisdom, discretion, wariness, circumspection, cautiousness, good sense.
· Calfa
Չորից առաքինութեանց մի տեսակն է խոհականութիւն. (Փիլ. այլաբ.։)
Չորք են առաքինութիւնք հոգւոյ. արիութիւն, արդարութիւն, խոհականութիւն, ողջախոհութիւն։ Ուստի բան (միտքն) խոհականութեամբ զարդարեալ գոյ. (Սահմ. ՟Ժ։ Լմբ. սղ.։ Գր. հր.։)
Եմք վասն փրկչին շնորհի ի բարւոք խոհականութեան սիրելութիւն կայցէ. (Խոր. ՟Ա. 20։)
ԽՈՀԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. Մտաւորականութիւն. զգոնութիւն. միտք. հանճար. Բանականութիւն.
Առլցեալ հանճարայեղձ խոհականութեամբ. (Պիտ.։)
Հանճարիմաստ խոհականութեամբ զգործս աստուծոյ։ Որով իւր գաղափար եմք ըստ խոհականութեան եւ անձնիշխանութեամբ։ Խոհականութեան ընտրութեամբն նմին հաւանիմք։ Սիրեսցե՛ս զտէր աստուած քո ի բոլոր սրտէ, յայտ է թէ յանստերիւր խոհականութենէ. (Լմբ. ժղ.։)
Փոխանակեալ զխոհականութիւնն ընդ անհանճարութեան. (Սկեւռ. աղ.։)
Զխոհականութիւն, որ է բանականութիւն. (Ուռպել.։)
Էր նիւթ այսպիսոյ խոհականութեան դաշնաւորութիւն մտերմութեան՝ որ ի կիւրոսէ առ տիգրան. (Խոր. ՟Ա. 24։)
Խոհէր ի միտս իւր. եւ մինչդեռ յայնպիսի խոհականութեան վտանգի կայր. (Փարպ.։)
Ի միտ առնուլ զերկաքանչիւրսն գրեցելոցն բանից խոհականութիւնս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
muddy, dirty, filthy, impure, obscene;
— ձեռք, unclean hands.
· Calfa
Որովեւ զխոհերական ոգւոցն ժանկաբեր թոյնսն ի բացթօթամվցաք. (Կոչ. ՟Է։)
Զի՞նչ հաւասարութիւն եղանոյ քրիստոսի, եւ խոհական սեղանոյ հրէից. (Սեբեր. ՟Ե։)
Խոհերական արուեստ. (ՃՃ.։)
Իսկ խոհերականքն այնուհետեւ յարուցեալք յիւրաքանչիւր խաւարային դարանացն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ո՛վ խոհերականդ ի սրբոց, ով արբշիռդ ի պարկեշտից. (Նար. ՟Ը։)
Գործովք՝ չարախոհիցն խոհերականաց տուեալ զպատասխանի. (Նիւս. ի թէոդոր.։) յն. ἁλιτήριος , չարագործ. մտախաբ։
pertaining to sorcery or witchcraft, magical, cabalistic.
· Calfa
Որ ինչ անկ է կախարդաց եւ կախարդութեան. խաբէական. կեղծ. պատիր. խարդախ. հրապուրիչ.
Կախարդական արուեստ, կամ ձեւ, բան, պատրանք, չարիք. (Պիտ.։)
Կախարդական մեքենայք, կամ հաւանութիւն. (Լմբ. ովս.։ Ճ. ՟Բ.։)
loud lamentation, grievous complaint, crying, whining, howl, shriek;
— բառնալ, to lament or cry loudly, to utter or set up loud shrieks cries, to mourn, to bewail or weep aloud, to complain, to moan, to wail, to squeak, to whine, to howl, to shriek.
· Calfa
Կական բարձ ի ձայն մեծ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 4։)
Կական եւ հեծութիւն. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Կական (կամ զկական) բարձեալ լտյր դառնապէս. (ՃՃ.։)
Կականս պաղատանաց արկանէր առաջի. (Մեսր. երէց.։)
ԿԱԿԱՆ. մ. ԿԱԿԱՆԱԲԱՐ. Կականաւ. կականելով.
Զի գոնէ ի կական լալոյ դադարեցուսցեն զնա. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Իջւսեցէք յարմար ձայն կականաբար. (Գանձ.։)
bewailing aloud, mourning plaintively, howling with grief;
lamentably, plaintively, deploringly, with piercing cries.
· Calfa
ԿԱԿԱՆ մ. ԿԱԿԱՆԱԲԱՐ. Կականաւ. կականելով.
Զի գոնէ ի կական լալոյ դադարեցուսցեն զնա. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Իջւսեցէք յարմար ձայն կականաբար. (Գանձ.։)
Կական բարձօղ, կամ բառնալով.
Կականաբարձ արտասուալից զձեռս լի աղօթիւք յերկինս համբառնային. (Ագաթ.։)
Կականաբարձ զիս ողբացէ՛ք. (Մանդ. ՟Ի՟Դ։)
Ամենեքեան կականաբարձ եւ արտօսրաթորք գոչեն անյարմարաբար. (Բրս. ապաշխ.։)
lamentable, rueful, mournful, full of lamentation or complaint.
· Calfa
ԿԱԿԱՆԱԼԻ ԿԱԿԱՆԱԼԻՐ. Լրի կամ լցեալ կականօք. արտասուալից. լալագին եւ մեծագոչ.
Կնոջ կականա լի բարբառք։ Կականալի ողբովք։ Կականալիր հառաչմամբ. (ՃՃ.։)
Կականալիր աղաղակաւ. (Ուռպ.։)
Կանչեմ առ քեզ ձայն կանացի, կականալիր ու ողորմելի. (Շ. եդես.։)
ԿԱԿԱՆԱԼԻ ԿԱԿԱՆԱԼԻՐ. Լրի կամ լցեալ կականօք. արտասուալից. լալագին եւ մեծագոչ.
Կնոջ կականա լի բարբառք։ Կականալի ողբովք։ Կականալիր հառաչմամբ. (ՃՃ.։)
Կականալիր աղաղակաւ. (Ուռպ.։)
Կանչեմ առ քեզ ձայն կանացի, կականալիր ու ողորմելի. (Շ. եդես.։)
cf. Կական բառնամ.
· Calfa
Զձայն բարձեալ կականէին. (Ողբ. ՟Ե. 13։)
Կականէր եւ ողբայր զկորնթացիս. (Կանոն.։)
Կականեսցէ զկատարածն։ Յերիկամանց աստի կականիմ՝ Նար. (՟Ձ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Բ։)
Մի կականելով մի աղաղակելով. (Բրս. թղթ.։)
Բազում որբք կականին դառնապէս. (Եղիշ. միանձն.։)
Արտօսրահառաչ կականելով. (Պիտ.։)
Կականելովն՝ զհայրական գութ նորին շարժել. (Լմբ. սղ.։)
Մեծ վստահութեամբ առ սուրբ մայրդ կականիմք. (Տաղ.։)
ներգործական բայ չէզոքական բայ ԿԱԿԱՆԵՄ ԿԱԿԱՆԻՄ, եցայ. ձ. κράζω vociferor κλαυτθμόν ἁναλαμβάνω ploratum assumo φρυάττομαι fremo. Կական բառնալ. Ճչել. աշխարել. ողբալ դառնապէս.
athletic;
— մրցութիւն, wrestling.
· Calfa
Ըմբշական մրցութեանն ոք յաղթիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
Մա՛րտիկ հայեա՛ց ի քեզ, մի՛ ուրուք զանցցես ինչ զըմբշական օրինօքն. (Բրս. հայեաց.։)
Ի մէջ ըմբշական մրցմանցն մատչելով ի մարզումն։ Ըմբշական բազկամրցութեամբ. (Պիտ.։)
Սրբազան գնդին՝ ըմբշական դասին. (Գանձ.։)
Ըմբշտական, կամ ըմբշտականաց նահատակն։
archimandrite.
· Calfa
ԱՐՔԻՆԻ կամ ԱՐՔԻՆ ԱՐՔԻ. Բառ ռմկ. որպէս Արքայենի, արքայական. կամ Յարգի, ազնիւ, ընտիր, լաւ, պատուական։ (Վստկ. ՟Ի՟Ա. ՟Ի՟Գ. ՟Խ՟Զ. ՟Ձ՟Թ. ՟Մ՟Խ՟Ե։)
royal;
aulic;
— ճանապարհ, պողոտայ, high-way, road-way.
· Calfa
βασιλικός regius Արքունական. արքայական. թագաւորական.
palace, royal residence;
court, courtier;
յարքունիս առնուլ, գրաւել, to confiscate.
· Calfa
ԱՐՔՈՒՆԻՔ. մերթ՝ Բնակիչք արքունեաց. պալատականք. արքայ եւ ընտանիք եւ մեծձաւորք նորա.
plough;
— առնեմ, to plough.
· Calfa
Ըղկորդացեալ երկիր բանական բնութեան արօրով բանի պատառեալ. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
noble, excellent, much honoured, very estimable.
· Calfa
πανυπέρτατος eminentissimus Գերապատիւ. գերյարգոյ. գերամեծար. վսեմական.
court, nobility, grandee.
· Calfa
ԱՒԱԳԱՆԻ. գրի եւ ԱՒԱԳԱՅՆԻ. աւագք. աւագ որեար. մեծամեծք. իշխանք, խորհրդականք արքայի.
Մեծամեծք աւագանոյն։ Հանդերձ մերամեծ աւագանովն։ Ամենայն երեւելի աւագանօքն (հին տպ. օգնականօք). (Ագաթ.։)
full of robbers;
who loves robbery.
· Calfa
Ուր է բազմութիւն կամ յաճախութիւն աւազակաց. աւազականոց (տեղի).
Եւ Որ յաճախէ յաւազակութիւնս. աւազականոց (ոք).
basin of a fountain;
bath, bathing tub;
pool, reservoir of water;
horsepond;
basin;
— մկրտութեան, font, baptistery.
· Calfa
Զոր մաքրեցեր յաւացանին (ի կոնքն, ի լականն), մաքուր ձեռօք զոտըս նոցին. (Շար.։)
cf. Աւանդակիր.
· Calfa
Կանոնական սահմանաւ զմեզ պարսպեալ զգուշացուցին նոցին աւանդապահք. (Յհ. իմ. ատ.։)
that has received a deposit, depositary, trustee.
· Calfa
Աւանդառուք եւ պարտականք. (Խոր. ՟Գ. 27։)
to consign, to deposit;
to leave, to commit, to deliver, to remit, to transmit;
to recommend;
to toach;
to give;
— զոգի, to give up the ghost, to die.
· Calfa
Աւանդելի է նորագունիցն զուսումնականն. (Սահմ. ԺԶ։)
Որ ապականացու աւանդեալ (զմարմինս՝) անեղածս ստանաս. (Նար. ԿԳ։)
Այսօր խնդրի պատուական փայտ խաչին աւանդեալն ի գողգոթայ. (Շար.։)
consignment, deposit;
tradition.
· Calfa
παράδοσις traditio, δόγμα decretum Աւանդելն, աւանդիլն, եւ աւանդեալն բան. որպէս վարդապետութիւն, ուսումն, օրէնք, պատուիրան, սովորուիւն եւ այն. եւ այն՝ աստուածային, առաքելական, կամ եկեղեցական, կամ մարդկային՝ գովելի կամ պարսաւելի. որ ինչ ի նախնեաց փոխանցեալ իցէ առ յետինս՝ որդւոց յորդիս.
Որ եւ լինելով աւանդութիւն քաղաքի՝ իբրու հասարակաց օրէնք մականուանեցաւ. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Զխորհուրդն փրկական մարդկան բաշխէր առ հասարակ խորհրդական աւանդութեամբ. (Յհ. կթ.։)
see there, see here;
here is, there is.
· Calfa
Նա՛ աւանիկ ազնուականի իմն ցանկացեալ են. (Եբր. ՟Ժ՟Ա. 16.) այսինքն՝ իսկ, այլ, բայց՝ արդ։
plunderer, depredator, freebooter, marauder.
· Calfa
Եւ իբր Աւարառողական. իբրու աւար առեալ.
to terminate, to finish, to end, to complete, to consummate, to close, to conclude, to make an end.
· Calfa
Աւարտեա՛ զսա ի խորհըրդականութիւն մարմնոյ եւ արեան միածնիքո. (Պտրգ.։)
ended, finished.
· Calfa
τέλεος, τέλειος perfectus Աւարտեալ. կատարեալ. աւարտական.
adj. adv. exceeding, superfluous;
more, ahove, beyond;
աւելեաց բանք, exaggeration;
աւելեաց, the five epagomene days of the Armenian calendar.
· Calfa
ԱՒԵԼԻՔ, աւելեաց. գ. Հինգ աւուրք յաւելեալք ամի ամի ի հայկական ամիսս թուեալս երեսուն եւեթ աւուրբք. որպէս եւ առ եբրայեցիս։ Տօմար.։ Յայսմաւ. եւ այլն։
Թողում ըզհինգ թիւ աւելեացն անքննական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
ԱՒԵԼԻ ԱՆՈՒՆ. որ եւ ԱՒԵԼԱՁԱՅՆՈՒԹԻՒՆ. Մականուն. մակակոչ անուն.
Ըստ կարի աղաչանաց զանուն տեղւոյն փոխեցաք յիւր աւելի անունն (այսինքն կոչեցաք վանք գլակայ, որ էր մականուն զենոբայ). (Զենոբ.։)
exceeding, redundant, superfluous, too much;
rest;
—ք որովայնի, excrement.
· Calfa
Աւելորդ եւ կատարեալն. իսկ դարն, եւ այլն։ Աւելորդքն ընդ դարսն համաբանեցին։ Մի ըստ միոջէ ի միակէն աւելորդք։ Ի դարէն եւ ի կոճատէն, կողմանաւորս ունելով դարին զնիւթական տեսակն, եւ աւելորդին զգործական տեսակն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 5։ ՟Գ. 49. 61. եւ այլն։)
redundance, superfluity.
· Calfa
Բանաւորքս քան զդայականս են գերագոյն՝ առաւելեալ քան զնոսա աւելորդութեամբ բանի. (Դիոն. ՟Աստուածայ։)
Gospel;
պատմել, քարոզել զ—, to preach the -.
· Calfa
εὑαγγέλιον evangelium Ընդունարան աւետեաց. որպէս մատեանն մարդեղութեան որդւոյն Աստուծոյ, եւ տնօրինական գործոց եւ աւետաւոր քարոզութեան նորա, գրեալ ի չորից աւետարանչաց հոգւո սրբով.
evangelist.
· Calfa
Չէ՞ր արդեօք բաւական մի աւետարանգիրն զամենեայն ասել։ Իւրաքանչիւր իսկ աւետարանգիրքն ասէին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1. 16։)
to give good news, to announce;
to evangelize, to preach the Gospel.
· Calfa
Բարութիւնս աւետարանես։ Աւետարանեմ ձեզ ուրախութիւն մեծ։ Եւ այս են աւետիքն, զոր աւետարանեաց նա մեզ, զկեանսն յաւիտենականս։ Աւետարանել աղքատաց առաքեաց զիս։ Աղքատք աւետարանին։ Աւետարանեցէք օր ըստ օրէ զփրկութիւն նորա.եւ այլն։
Աւետարանեաց մարգարէական բարբառովք վասն կենսաբեր գալստեան որդւոյն Աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Եւ անդ աւետարանեալ ի վերայ զնուիրական աղօթսն, եւ եդեալ ի գլուխ զթագ թագաւորութեան. (Յհ. կթ.։)
notification of goodnews;
preaching the Gospel.
· Calfa
Աշակերտեալ նմին սովորական աւետարանութեան. (Կորիւն.։)
that has, firings good news.
· Calfa
ԱԵՒԵՏԱՒՈՐ. Որպէս ինչ մի աւետալից. ուրախալի. բերկրական.
Աւետաւոր համբաւ, կամ ժամանակ. ձայն. յիշատակ. բան. վարդապետութիւն (Քրիստոսի աւետարանական). (Փարպ.։ Պիտ.։ Նար. ՟Ծ՟Բ։ Սկեւռ. յար. Եւս. քր. ՟Բ։)
good news, notification of good news;
երկիր աւետեաց, land of promise;
աւետիս տալ, cf. Աւետեմ;
տօն աւետեաց, Lady-day.
· Calfa
ԱՒԵՏԻՔ. ἑπαγγέλμα, ἑπαγγελία annunciatio et promissio Ըստ հոմաձայնութեան յունին՝ ստէպ դնի ի մեզ որպէս Խոստումն պարգեւաց. զոր օրինակ եւ երկիրն աւետեաց՝ ասի եւ երկիր խոստմանց, կամ երկիր խոստացեալ կամ պարգեւական. Քանզի եւ խոստումն բարեաց է տիրապէս աւետիք ուրախարար.
ruined, desolated;
ruin, rubbish.
· Calfa
Եղէ ես որպէս բու յաւերակի։ Լերինք գոչեսցեն աւերակօքն հանդերձ։ Աւերակք շինեսցին։ Բնակիչք աւերակաց։ Տաց զերկիրն յաւերակ եւ յապատականութիւն։ Յաւերակ եղիցի տունդ այդ Դնել զնոսա յաւերակ եւ յանապատ։ Արարաին զերկիր նորա աւերակ.եւ այլն։
to ruin, to destroy, to demolish, to undo, to overthrow;
to ravage, to desolate, to break, to spoil.
· Calfa
Կամ Յապականութիւն դարձուցանել. եղծանել. անպտան կացուցանել. փճացնել
lymph, humour, fluid substance, serosity, liquid.
· Calfa
Ի պատուական մարմնոյն աւիշքն որ անտի կաթեալ իջեալ էր, բազում բժշկութիւնս կատարէր. (Յհ. կթ.։)
Չորքեօթն յաւելուն աւիշքն ի բնութիւնն ըստ լուսնականին, որպէս սովորեալ է բնութիւն մարմնոյ ընդ նմա աճել, եւ ընդ նմին նուազանալ. (Կանոն.։)
venereal, syphilitic;
— ախտ, syphilis.
· Calfa
Առ ափրոդիտականսն վաւաշոտութիւնք ... ի մարմնի ցաւք եղեն. (Պղատ. տիմ.։)
Յափրոդիտականաց դիւրին է ի բաց կալ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
cf. Բաբախիւն.
· Calfa
Բ. Կազմէ երբեմն զհոլով գործիական. զոր օրինակ հուր, հուրբ, կամ հրով. ջուր, ջուրբ, կամ ջրով. հայր, հարբ, հարբք. տարր, տարերբ. աստղ, աստեղբ. հիմն, հիմամբ. գառն, գառամբ. եւ այլն. զի եւ լծորդք տառիս՝ այսինքն են ւ, եւ վ, կազմեն զգործիական. զոր օրինա քաղաքաւ, մարդով եւ այլն։
altar of an idol;
idol, statue of a false god;
altar;
temple.
· Calfa
Յեօթն բագինս մեհենիցն։ Բագին Անահտական պատկերին, կամ դիցն Արամազդայ. (Ագաթ.։)
Զի եթէ ի բագինս կռոց չէ՛ մարթ քեզ մտանել, ո՞րչափ եւս առաւել ի տօնսն սատանայականս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
Զդագոնականն ընդ յատակս բագնին տապալեալ ցրուէր զկուռս.
collectively.
· Calfa
(ի բաղ կամ բակ, եւ ձաձել) Հաւաքումն. բովանդակումն. եւ Հաւաքական, միաժողով. կամ եզական թուով զբազմաց ասելն կամ ասացեալ։ (Հին բռ.։)
to amass, to gather, to collect.
· Calfa
Ոչ բագձաձին (տեղեաւ) անմարմինքն։ Ո՛չ տեղական իմն պարագրութեամբ բագձաձել զանմարմին բնութիւնն։ Ամենայն մարդկութիւն յառաջնումն կազմածին (այսինքն յԱդամ) բակձաձեալ է. (Նիւս. կազմ.։)
wrestling.
· Calfa
Ո՛չ զօրէն քաջացն ըմբշական բազկամրցութեամբ նահատակին. (Պիտ.։)
cf. Բազմաբեղ.
· Calfa
Բազմաբեղուն է չարութիւն, վասն որոյ եւ բազմաց է ծանօթ։ Սակաւաւոր է բարին, իսկ չարն բազմաբեղուն։ Իմաստունն անսերմն է եւ անպտուղ ի յատկական սերմանէ, եւ բազմաբեղուն եւ բազմասերմ ի սկզբնականէն. (Փիլ.։)
cf. Անսպառ.
· Calfa
Հատուցումն անսպառական. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
Թագաւորութիւն անսպառական. (Եզնիկ.։)
unscarred.
· Calfa
Լեառն՝ որ է կուսական արգանդն, անսպի մնաց եւ անթերանալի. (Համամ առակ.։)
unshadowed, unclouded, clear, light.
· Calfa
Անստուեր լոյս արեգականն արդարութեան. (Եղիշ. ՟Բ։)
Անստուեր իմաստութիւն, կամ յիշատակ, յոյս, փառք։ Անստուեր եւ անապական զճշմարտութեանն բան ամենայն ազգաց ծանուցին. (Նար.։)
evident manifest;
indelible.
· Calfa
Յիշատակս անեղծականս եւ անստուերագիծս։ Յայս անստուերագիր վստահութիւն ապաստան. (Նար. խչ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
cf. Անստուերագիծ.
· Calfa
Յիշատակս անեղծականս եւ անստուերագիծս։ Յայս անստուերագիր վստահութիւն ապաստան. (Նար. խչ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
glittering, luminous, brilliant, bright.
· Calfa
Անստուերական լոյս. (Փէոդոր. խչ։)
Արեգակն անստուերական. (Շ. խոստ.։)
Անստուերական երջանկացն։ Անստուերափայլ լոյս. (Նար. մծբ. եւ Նար. խչ.։)
veracity, without falsehood.
· Calfa
Որպէս եւ ուսաք իսկ ի բնական արանց, որ անստութեամբ տան հաւանութիւ իմաստնասէր մարդոյ. (Եղիշ. խաչել.։)
that cannot be repulsed or put to flight, invincible, impregnable.
· Calfa
Ախոյեան անվանական. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
indefatigable;
idle, lazy;
without fatigue.
· Calfa
Ժողովրդականք անվաստակք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
uncultivated.
· Calfa
Ապականեաց ամենայն մարմին զճանապարհս. զի անվար կենաց խառնավար է մարմին. (Փիլ. լին. Ա. 99։)
invalid, null, illegal, insufficient;
apocryphal;
— առնել, to invalidate.
· Calfa
Անվաւեր եւ փոփոխական ամենայն ինչ եղեւ։ Սոցա տառապանքն եւ հեծութիւնն անվաւեր առնէ զհեշտութիւնն. (Շ. ատեն.։) (Լմբ. սղ.։)
inconcealable, with out pretext.
· Calfa
Խայտառականս անվերարկելիս. (Նար. ՟Ի՟Դ։)