very dear, precious.
cf. Բազմագին.
cf. Բազմագլխեան.
Գլխատեսցո՛ւք այսուհետեւ զբազմագլուխ գազանն (զնախանձ). քանզի բազում կերպարանք են չարակնութեանն։ Չա՛ր է փառաց ցանկութիւն, եւ բուռն գազան է զայրացեալ եւ բազմագլուխ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
full of lights.
Բազմալոյս արեգակն Ճ. (՟Ա.։ եւ Վրդն. լս.։)
Առատ եւ բազմալոյս ճառագայթն Աստուած պետականին արեգակնածագութեան. (Դիոն. երկն. յորմէ եւ Շ. հրեշտ.։)
very rude, very coarse;
խոշորագոյնս, rudely, coarsely.
Զերծ յինէն զադամայ մաշկեակն, զերկեղ մահու եւ դժոխոց զեւս խոշորագոյն հաց չարացեալ ուտէր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
coarseness, rudeness, want of politeness;
bigness.
Նախ առաջին ի խոշորութենէն յղէ զտախտակն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
boy, son;
pupil.
Անառակն կորուստ խոշտարաց ի ծւկլիցն լեալ խնամողաց. (Պիտ.։)
cf. Խոշտար.
Անառակն կորուստ խոշտարաց ի ծւկլիցն լեալ խնամողաց. (Պիտ.։)
cf. Խոչընդոտն.
Եղեւ խոչնդակն եւ խոչոտն երկրինհայոց. (Բուզ. ՟Դ. 25։)
to turn aside, to mislead, to lead astray;
to divert, to distract;
to twist, to contort, to bend, to make awry;
to lead astray, to cause to err, to delude, to unsettle.
Խոտորացոյց զնա յովաբ ի կողմանց դրանն խօսել ընդ նմա։ Խոտորեցոյցզտապանակն ի տունաբեդդարայ. (՟Բ. Թագ. ՟Գ. 18. ՟Զ. 14։)
cf. Խոտորեմ.
Խոտորացոյց զնա յովաբ ի կողմանց դրանն խօսել ընդ նմա։ Խոտորեցոյցզտապանակն ի տունաբեդդարայ. (՟Բ. Թագ. ՟Գ. 18. ՟Զ. 14։)
oblique, crooked, aslant, aslope, athwart, across, transverse;
out of the way, indirect;
ill-turned, ill-made;
bad, perverse, wicked, froward;
cross beam, traverse;
—, —ս, obliquely, crossly, transversely.
Հետք խոտորնակ։ Խոտորնակ ճանապարհ եւ մոլար։ Ընդ խոտորնակն որպէս ընդ ուղիղ ընթանայ. (Նար. ՟Ժ՟Զ։ Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
Խոտորնակ ի խաչթեւացեալ։ Բուն խաչին որ ի վերուստ ի խոնարհ իջանէ, աստուածութեանն ասի օրինակ. իսկ խոտորնակն մարդկութեան. (Շ. բարձր. եւ Շ. թղթ.։)
ԽՈՏՈՐՆԱԿ. մ. ԽՈՏՈՐՆԱԿՍ. πλαγίως ex obliquo, ex tranversio τ’ἁπαντία contrarie, -ia որ եւ ԽՈՏՈՐՆԱԿԻ. Խոտորմամբ. թիւրութեամբ. կամակորութեամբ. ընդ հակառակն. ոչ ուղղութեամբ. ծուռ ծուռ.
deep valley;
profound, difficult, rugged, scabrous.
Ի փչոց վարդ, եւ ի խորաձորոց ակնս գեղեցիկ. (Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
cunning, artifice, craft, chicane, quibble;
cheat, deceit, fraud, base stratagem;
knavery, roguery;
malice.
Այպն առնելով երկիր պագանէին նմա, եւ բազում խորամանկութիւնս ցուցանէին։ Ի միտս եւ ի խորհուրդս մեր բերցուք զպսակն փշեղէն, զթուքն, եւ զխորամանկութիւնսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37. 38։)
profound, deep, hollow.
Որոյ յատակն է խոր.
Լայնատարած եւ խորայատակն եւփրատ։ Խորայատակ հիմունք ծովուն. (Խոր. ՟Բ. 76։ Արծր. ՟Ե. 7։)
crane.
Խորթն հոմանուն է. զի խորթալ՝ քունն, եւ խորթ զաւակն. (Ոսկիփոր.) (փոխանակ գրելոյ Խորդալ։)
step-son, step-daughter;
bastard, natural, illegitimate;
degenerate, spurious, false;
alien, foreign;
crane.
Խորթնհոմանուն է. զի խորթալ՝ քունն, եւ խորթ զաւակն. (Ոսկիփոր.) (փոխանակ գրելոյ Խորդալ։)
slough;
skin, hide;
shell, bark, rind, peel;
*spittle, phlegm.
Օձ է մեղքն, ի ծակն շուտ մտանէ. եւ ոչ կարէ ոք քարշել զնա, զի խորխն ընդդէմ է. (Ոսկիփոր.։)
mystical;
mysterious;
sacramental;
emblematical, symbolical;
rational, thinking, prudent;
adviser, counsellor;
— իմաստ, rhapsody, religious rapture.
Ունէր ստորագիր խորհրդական անուն՝ արեգակն. (Խոր. ՟Բ. 83։)
mysterious.
Այս է ժամանակն կանխասացութեան քո, զոր ցուցեր խորհրդակրաց աշխարհի. (Ճ. ՟Ա.։)
excessive heat;
hot dry or parching wind, simoon;
drought, dryness, aridity;
— ժանտ, pestilential blast.
Զի թէ ոչ քրանեսցի մշակն ի տապ խորշակի ջերմոյն արեգակնակէզ լինելով՝ ոչ ըմբռնէ զարդիւնս. (Ագաթ.։)
to feel an aversion to, to loathe, to turn from with disgust, to avoid, to shun, to eschew, to flee;
to be shy, to beware, to show or pay regard to;
to ho respectful;
— յումեքէ, to take a dislike to, to avoid of.
ԽՈՐՇԻՄ. αἱσχύνομαι, ἑνθρέπομαι pudefio στέλλομαι revereor եւ այլն. Ամաչել. պատկառիլ. ակն ածել. ակն առնուլ.
Ես ետու նմա երկիւղ երկնչել յինէն, եւ յերեսաց անուան իմոյ խորշել։ Մի՛ խորշեսցուք ի խբազմաժամանակեայ ալեաց ծերոյն։ Ոչ առնու ակն ամենեցունց տէրն, եւ ոչ խորշի ի մեծութենէ։ Մի՛ խորշիցիս յերեսաց մարդոյ (ի դատաստանի)։ Ակն՝ որ տեսանէր, խորշէր յինէն.եւ այլն։
aversion, repugnance, dislike, reluctance;
reserve, caution;
regard, respect.
ὐποστολή contractio αἱδώς verecundia εὑλάβεια, θεραπεία reverentia, cautio, officium, cultus. Խորշիլն. յետս կասումն. զգուշութիւն. եւ Պտտկառանք. ակնածութիւն, յարգանք.
to wound, to pierce, to stab;
to prick, to smite;
to pierce or cut to the heart.
Գուցէ ընդ ոմանց ընդ ակն խոցիցեմք (յանդիմականութեամբ). Իբր ընդհարկանիլ. դպչիլ. (Ոսկ. եփես. ՟Զ։)
to search, to inquire, to seek diligently, to hunt after, to pry into;
to shear, to shave;
to cut off;
to strip off.
Եթէ զբովանդակն զիմ գտանել խուզես. (Յհ. կթ.։)
fright, terror, alarm, dread, haste, hurry, precipitation;
խուճապաւ, in haste, in a hurry;
—ք, phantom, spectre.
Գիտէր զնախանձ դպրանցն ւ փարիսեցւոցն, եւ զխուճապ հրէիցն. (Երզն. մտթ.) (որպէս ռմկ. իրար անցում, տակնուվրայ ըլլալը։)
to startle, to alarm, to frighten, to terrify, to appal, to strike with terror;
to frighten away;
to hasten, to precipitate.
ԽՈՒՃԱՊԵՄ ԽՈՒՃԱՊԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. συγχέω perturbo μεταλλεύω transverto κατεργάζω profligo ἑλαύνω agito, vexo μορμολύττω perterrefacio larvis եւ այլն. Տագնապել. վրդովել. խռովել. այլայլել. ահաբեկ առնել. ցնորեցուցանել. շփոթել. տակնուվրայ ընել.
cf. Խուճապեմ.
ԽՈՒՃԱՊԵՄ ԽՈՒՃԱՊԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. συγχέω perturbo μεταλλεύω transverto κατεργάζω profligo ἑλαύνω agito, vexo μορμολύττω perterrefacio larvis եւ այլն. Տագնապել. վրդովել. խռովել. այլայլել. ահաբեկ առնել. ցնորեցուցանել. շփոթել. տակնուվրայ ընել.
to be startled, alarmed, terrified;
to waver, to be in suspense;
to be hasty, precipitate;
to flee precipitately.
ἑλαύνομαι, ἑκσοβούμαι agitor, impellor, expellor ἁναποδίζω retrogredior θαμβέομαι obstupefio եւ այլն. Կրել զտագնապ. տագնապիլ. վրդովիլ. ցնորիլ. խրտչել, եւ խուսափել սոսափմամբ. տակնուվրայ ըլլալ, շփոթիլ, իրար անցնիլ վախով արտորալով եւ այլն.
lid, cover;
cap, head.
Դարձուսցէ զխուփն կամ զտախտակն ի վերայ նշխարացն. (Մաշտ. ջահկ.։)
to trouble, to put into disorder, to agitate;
to perplex, to disconcert, to disquiet, to disturb;
to upset, to unsettle, to distract;
to alarm, to rouse;
to stir up, to excite to insurrection;
— զմիտս, to dispirit, to unhinge;
— զսիրտ, to dishearten, to unnerve.
ԽՌՈՎԵՄ ταράσσω, -ττω, συνταράσσω, ἑκταράσσω , θορυβέω turbo, conturbo, exturbo, perturbo συγκινέω commoveo ἁναστατόω seditionem, tumultum excito. որ եւ ԽՌՈՎԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Աղմկել. ամբոխել. վրդովել. ալէկոծել. յուզել. Վեր ի վայր առնել. պղտորել. գրգռել. տակնուվրայ ընել, պղտորել.
Խռովեաց տէր զբանակն եգիպտացւոց։ Վասն օրինացն իսկ իւրեանց՝ յորում խռովեցաք զնոսա, բարկացան նոքա ի մեջ։ Որ յանդուգն է շրթմամբ, խռովէ զանձն։ Ամբոխ արարեալ խռովեցին զքաղաքն։ Խռովեցին զժողովուրդն եւ զերիցունսն եւ դպիրսն. եւ այլն։ Զսիրտ սառեալ (կամ գրգռեալ) մի խռովեր. (Սիր. ՟Դ. 3։)
Խռովեցաւ յովսէփ, եւ գալարէին աղիք նորա։ Խռովեցաւ արքայ, եւ ելաց. Խռովեցաւ յոգի իւր իբրեւ զայրացեալ։ Խռովեալ էր բանակն։ Յերկիւղէ նոցա մի՛ երկնչիցիք, եւ մի՛ խռովեսջիք։ Ծովն առաւել եւս խռովեալ էր։ Զի էր ճողովն նոցա խռովեալ։ Խռովեալ է ամենայն երուսաղէմ։ Մի վաղվաղակի խռովել ձեզ ի մտաց. եւ այլն։
cf. Խռչափող.
ԵՒ են ձայնի գործարանք, թոքն, եւ խռչակն. (Բժշկարան.։)
hard mouthed, intractable, untamable, ungovernable;
inflexible, obstinate, pertinacious, impetuous, headlong, fiery, rebellious;
— երիվար, fiery, spirited, high-mettled steed, courser or charger.
Զերիտասարդ սկսանի խրատել՝ զհասակն ստամբակ եւ խստերախ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
difference, variety, distinction, disparity, disproportion;
—ք, prognostic, augury, omen;
առ — մտաց, according fo the judgment;
մի՛ լիցի — ընդ բարին եւ ընդ յոռին, he shall not search whether it be good or bad;
ոչ ինչ է — Տեառն ապրեցուցանել բազմօք կամ սակաւուք, the Lord can give the victory to the smaller or the greater number;
աւուրք խտրոց, superstitious regard for unlueky days;
ի —ս անկանիլ, to fall into vain or superstitious observances.
Յորժամ ազատանալ պարտ էր ի խտրոց, քանզի եկեալ հասեալ էր ժամանակն, յայնժամ առաւել կապէին զանձինս ընդ խտրութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)
shout of encouragement or incitement, encouragement, comfort, incitement;
encouraging, animating;
exhorting;
— տալ՝ մատուցանել, to encourage, to give heart to or inspirit, to rouse, to excite, to urge on;
— բառնալ՝ հարկանել, to shout encouragingly;
— առնուլ, to take heart, to cheer up, to take courage.
Խրախոյս հարկանեն ուրախութեան յասելն, զուարճացեալ խրախոյս խնդութեան հարէ՛ք ի մէջ տաճարիս. (Լմբ. յանառակն. եւ Լմբ. համբ.։)
rejoicings, feasting, entertainment;
—նս առնել, to feast, to hold a feast, to give a banquet.
Զաւակն՝ որ խոստացեալ էր ի խրախունս հրեշտակաց՝ ի ձեռն միջնորդին. (Եփր. գաղ.։)
cf. Խրթին;
երեկորնեայն —, Venus, Vesper (the evening star).
Զի թէ յաջ կողմն գնասցեն, ի տիւ եւ յարեգակնդ. իսկ եթէ յահեակ, երեկս կոյս ի խրթնին. (Փիլ. լին. ՟Ա. 7։)
Զայն արարուած որբաց արուսեակն, եւ սգաց երեկորեայն խրթնի. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
to become like a bundle, to be bound in a sheaf.
Սիրամարգ խրձացեալ կարակնեալ բազմաճեմուկ տտնովն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
rhubarb plant;
the tendrils of the vine.
Խաւարածլի շարաբ. ա՛ռ Խաւարածիլ, կտուէ. եւ զայն սպիտակն՝ որ ի տակին լինի, ձգէ, եւ զայիսն կտրտէ՛ եւ ծեծէ՛։
cf. Խաւարուտ.
Որպէս ի խաւարչտի տեսանել խափանել՝ անձինն առնէ զչար։ Որպէս ակն ի խաւարչտի արգելեալ լինի ի տեսանելոյ. (Մաքս. ի դիոն.։)
hinderance, impediment, obstacle;
encumbering;
inactivity, idleness, sloth;
idle, unoccupied;
hindered, prevented;
stopped, discontinued;
— առնել՝ լինել, to hinder, to impede, to prevent;
— կալ, to be disoccupied;
to be in idleness.
ἑγκοπή impedimentum ἑμπόδιον obex. Արգել. խոչընդակն. խոչընդոտն. խոչ եւ խութ. որպէսխափանիչ, կամ խափանարար. ընդհատիչ. եւ Խափանումն. ընդհատումն. անգործութիւն.
negro, blackamoor.
Խափշիկ աւազակն։ Ելեալ չորք խափշիկք ի գետոյն նման ինքեան. (Վրք. հց. ՟Դ։)
squinting;
short-sighted;
dim-eyed or blear-eyed;
խեթի հայել, to look askance at, to look surlily, to scowl upon, to look at with aversion or dislike.
Արեգակն լուսաւորէ զառողջ աչս, եւ կուրացուցանէ զխեթ աչս. (Վանակ. յոբ.) Ա՛յլ է եւ խեթի, զոր տեսցես. բայց երբեմն գրի ԽԷԹ՝ որպէս խեթ.
Գիտա՛, զի ակն խէթ՝ ուղիղ նայել ոչ կարէ. (Ոսկիփոր.։)
to strike, to clash, to shock, to knock, to hit;
to vex, to torture;
— եղջերօք, to butt;
to toss, to gore.
Մի՛ ի թշնամացն ակնածեսցուք, որք խեթկեն զմեզ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
cerebellum, coats of the brains, meninges.
Խելապատակն, կամ խելապատակքն. քանզ այսպէս անուանեն զպարունական խելացն զպարուտակ. (Նիւս. կազմ.։)
Զխելապատակն, եւ զջլուտ պարուտակսն. (Պիտ.։)
Խելապատակն զերկնի նշանակութիւն. (Մագ. ՟Ծ՟Ը։)
ամբարձեալ գոլորշի սաստիկ ի խելապատակն՝ յեղափոխէր զնա ի մտաց։ Սակս գլխոյդ քոյ ջերմութեան, եւ խելապատակիդ զովութեան. (Մագ. ՟Կ՟Ղ. ՟Ձ՟Դ։)
brains;
mind, sense, wit, understanding, intelligence, wisdom;
խելօք, skilfully, ingeniously, cleverly, dexterously;
bench for rowers;
— կամրջաց, bridge-head;
— գետոց, source of ariver;
—լս ունել, to be wise, judicious, prudent;
ի խելաց ելանել, to lose one's reason, to become mad;
գնալ խելօք, յայլ խելս շրջել, յայլոյ խելս լինել, to be out of one's mind, to turn mad;
ցնորիլ ի խելաց, to faint, to swoon;
ի խելս գալ, to come to one's self, to recover one's self;
to amend;
խելս խառնել, to tax one's ingenuity, to contrive, to set one's wits to work, to try, to attempt;
to dupe, to outwit, to use artifice, craft, guile;
ի խերս կերպարանեալս, feignedly, with simulation, in appearance;
astutely, cunningly;
բանք բազում — սակաւ, much tongue and little judgment;
ի խելաց եւ ի մտաց թափեալ, hair-brained, cracked, foolish, insane, mad;
գինին կալաւ զխելս նորա, he became intoxicated, tipsy.
— նաւի, poop, stern of a ship;
ի խելս նաւին, on the poop.
Խելացն լուսերակքն։ Զոր նչ բան ունի խելքն առ երակն։ Երկուս միայն գործուածս խելացն զառաջեցաւ արար։ Զառաջով կուսէ փորուածս խելացն. (Նիւս. բն.։)
crippled state of a limb, privation of the use of a limb, lameness, palsy, paralysis.
Բեկումն ընդ բեկման, ակն ընդ ական ... որպէս առնիցէ ոք զխեղութիւն, նոյնպէս հատուսցի նմա. (Ղեւտ. ՟Ի՟Բ. 25։ ՟Ի՟Դ. 20։)
cf. Լումայ;
—ս —ս, piece by piece, little by little, slice by slice.
Զգովութիւն կնոջն, որ զերկու խերեւէշն արկ ի գանձանակն զերկու խերեւէշն արկ ի գանձանակն. (Պրոկղ. յոսկեբ.։)
Շատ արկ ի գանձանակն զերկու խերեւէշն քան զամենեսին. (Լմբ. պտրգ.։)
built of brick.
Ի խեցակոյտ ի խեցակարկառ ի կպրաշաղախ աշտարակն ապաւինեալ. (Ագաթ.։)
cf. Խեցակարկառ.
Ի խեցակոյտ ի խեցակարկառ ի կպրաշաղախ աշտարակն ապաւինեալ. (Ագաթ.։)