Entries' title containing ամ : 4033 results

Ժամանակեան

NBHL (10)

Զի մի՛ ի ժամանակեան յայրն յայն (բեթղեհեմի) մուծցէ զմեզ, այլ յառագաստ նորա յաւիտեանս յաւիտենից։ Զշաբաթս եւ զամենայն օրէնս ժամանակեանս։ Զշաբաթն եւ զամենայն ժամանակեան օրէնսն. (Եփր. ծն. եւ Եփր. օրին.։)

Նոքին թագաւորք՝ ոմն ժամանակեան, ոմն յաւիտենական. (Եզնիկ.։)

Աշխատութիւնն ժամանակեան է, եւ հեշտականութիւնն եւ դիւրութիւնն անմահական. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)

Ոչ ի ժամանակեան մահուանէս փախուցեալք. (Ագաթ.։)

Զի ժամանակեան վշտօքս զանժամանակեան երանութիւնսն ժառանգեսցուք. (Եղիշ. ՟Է։)

ԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ. որպէսսեռական եւ տրական բառիս Ժամանակ. (որպէս լինի անկիւն, անկեան, տիւ, տըւնջեան, եւ այլն).

Գրեաց վասն ժամանակեանզատկին։ Ի փոքր ժամանակեանն։ Յետ սակաւ միոյ ժամանակեան։ Ժամանակեան՝ որում ինքն գիշեր պահեաց զիս. (Եւս. պտմ.։)

Յետ ժամանակեան միոյ։ Ժամանակեան միոյ էր։ Ո՞չ էր լաւ ժամանակեան միոյ, քան զտանջանս գբոյ։ Մովսէս քանզի աստուած էր ժամանակեան միոյ, եւ կտակարանք ժամանակեան տուան ի ձեռս նորա։ Են սերմանիք՝ որ յետ ժամանակեան լինին հնձեալք։ Այս են՝ որ յետ փոքր ժամանակեան հնձեալ լինի. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ծն. եւ Եփր. ել.։)

ԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ ՄԻՈՅ. իբր Առ ժամանակ մի.

Բան նորա տուաւ օձին, որպէս եւ գրաստուն, ժամանակեան միոյ. (Եփր. ծն.։)


Իննուտասնամեայ

NBHL (1)

Մանկունք որ իննուտասնամեայ էին ի ժամանակին՝ իբրեւ ելին յերկրէն եգիպտացւոց, մտին յերկիր պարգեւաց. (Եփր. ծն.։)


Խալամովին

NBHL (2)

Հանդերձ խալամովն կամ գլխովն։

Պատրաստէր գղաթ խոյի կակղագոյն՝ հանդերձ եղջիւրովքն խալամովին. յն. եղջիւրովքն գլխոյ նորա. κρόταφος pars capitis. (Պտմ. աղեքս.։)


Ծամ, աց, ուց

Etymologies (11) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «հիւ-սած մազ» Ոսկ. կող. փիլ. մտթ. և եփես. որից ծամակալ «ծամկապ» ՍԳր. Ոսկ. լհ. ա. 17 և եփես. ոսկեծամ Ուռհ. 119։

ՆՀԲ ուզում է անշուշտ կցել ծամել բային, երբ մեկնում է «հերք երկայն... մինչև ի ծամելիս»։-Brosset IAs 1834, 369 ևն վրաց. թմա «մազ» բառի հետ. (նոյնը Thomaschek, Deutsche Litteraturz. 1883, էջ 1254 վրաց. թմա և լազ. թոմա)։ Lag. Armen. St. § 1036 եբր. [hebrew word] sammim, [hebrew word] sam. mā «ծամ» բառերի հետ։ (Սակայն եր-

կուսի էլ նշանակութիւնը անստոյգ է. ոստ Gesenius 1910, էջ 680-1 sam-mā աւելի հաւանաբար նշանակում է «քօղ», իսկ sammīm «թակարդ»)։ Տէրվ. տե՛ս ծամ, ծամել արմատի տակ։ Հիւնք. յն. ϰόμη «գէս» բառից։ Peder. sen, Հայ. դր. լեզ. 47 ծամել բառի հետ. Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. წამი ծամի «թարթիչ» (իմա՛ կոպի մազերը)։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Գոր. Երև. Ղրբ. Մշ. Մրղ. Շմ Ոռմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. ծամ, Ագլ. ծում, ո-րոնք նշանակում են «մազ». իսկ Մկ. ծամ «մազերի կապ»։-Նոր բառեր են ծամակը, տուր, ծամաւոր, ծամերլուայ, ծամթել, ծամ-կեր, ծամկոթ, ծամքօղ, ծամուկ, ծամկապ, ծամթեռ։

ՓՈԽ (borrowing) Հայերէն բառից փոխառեալ է թւում կապադովկ. ζ'ιαμες (ցա՛մէս) «կա-նանց և աղջկանց վարսերի հիւսքերը բռնող գեղեցիկ ժապաւեն՝ արծաթէ և ոսկէ դրամ. ներով»։ Այս բառը Karolides, Γλ. συγϰρ. 83 կցում է յն. ἰμας «փոկ», իռլ. siaman «ժա-պաւէն», անգսք. sima «կապ», սկանդ. sey-ni «թել» բառերին, իսկ հյ. ծամ բառի հետ կապակցութիւնը մերժում է։-Մերժումը արդարացնելու համար առանձին պատճառ-ներ չկան. որովհետև 1) ծամ բառը ռռւու-թիւն ունի Կը ճիւղի բարբառների մէջ (այս-պէս՝ Ալշ. Ապ. Ակն. Բլ. Բղ. Խլ. Խտջ. Մշ. Նբ. Վն.).-2) Մոկաց բարբառով նշանա-կում է արդէն «մազերի կապ, ծամկապ».-կասկածելի է միայն ծ>ց։

. առմատ առանձին անգործածական, որից ծամել Յոբ. լ. 5, Յայտ. ժզ. 10. Ոսկ. մ. ա. Եփր. աւետ. «մտքով որոճալ» Ոսկ. յհ. ա. 10. ծամելի կամ ծամելիք «ծնօտ» Դատ. դ. 21, 22, ե. 26. Նիւս. բն. Մագ. ձաւմոն «ծամեւու մազտաք» ՋԲ. անծամ Յոբ. ի. 18. մեղմածամ «մեղմ ծամելով, որո-ճալով» Վեցօր. 192 (ձեռ. մեղմաժամ). ծա-մու «այնչափ թանձր՝ որ կարելի է ծամել» (նորագիւտ բառ) Վրդն. սղ. կր. էջ 229 (Ի ժամ խաչին ծարաւմանն վասն չարութեան՝ լեղեաւ թանձրացուցին զքացախն, մինչ ծա-մու էր). անծամելի, դժուարածամ-նոր գրականի մէջ գործածական բառեր։

= Թուի բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'mbh-ար-մատից. հմմտ. սանս. [other alphabet] jāmbha-«երախ, ծնոտ, ատամ» [other alphabet] jámbhya-«կտրիչ ատամ կամ սեղանատամ», [other alphabet] jabh, [other alphabet] jāmbha «հախռել», [other alphabet] ǰambhayati «մանրել, ջարդել», զնդ. ham-zəmbayati «ջարդել», zəmbayndwəm «ջար-դում էք», γαμφαί, γαμφηλαί «անասունի ծնօտ. թռչունի կտուց», γομφίος «սեղա-նատամ», ալբան. demb, damp «ատամ», demp «ցաւում է», հսլ. zabu «ատամ», ze-ba «պատառել», լեհ. zab, ռուս. avбъ «ա-տամ», լիթ. žambas «գերանի եզր», žembiù «կտրտել», լեթթ. zùobs «ատամ», հհիւս. kambr «ատամնաւոր գործիք, սանտր», հբգ. champ, chamb, kamb, մբգ. kamb, kamm, kam, անգլ. comb, գերմ. Kamm «սանտր» (Boisacq 153, Trautmann 369, Walde 336, Kluge 238, Pokorny 1, 575)։ Հնխ. g'mbh (ամբողջական արմատը g'embh, g'ombh-) հայերէնի մէջ տուել է նախ *ծամբ, յետոյ թերևս *ծամմ-և ծամ-, ճիշտ ինչպէս ունինք գերմանականում։

Lag. Urgecch. 465 սանս. jam «ու-տել, ծամել» արմատից, որ շատ անա-պահով է համարում նոյնը՝ Arm. Stud.

§ 1037։ Տէրվ. Մասիս 1881 մայիս 1։ ծամել, ծասքել, ծանծաքել դնում է ծա «ուտել» հասարակաց արմատից։ Նոյն, Նախալ. 86 հյ. ծամել, ծամ, տամալիք, տուն դնում է հնխ. da «կապել, պնդել» արմատից, որից հանում է նաև սանս. dā, յն. δέω, δέμω «կապել», δαμναω «նուաճել», δόμος «տուն», լտ. doma-re «նուաճել», domus «տուն», գոթ. timrjan «շինել», gatamjan «նուաճել» ևն։ Հիւնք. ծամ «մազ» բառից։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Bugge KZ 32. 1l։ Հիւբշ. IF Anz. 10, 48 յիշում է նոյնը, բայց սպասում է հայ. ծամբ։ Patrubány ՀԱ 1906, 345 բաղաձայնի կորուստը բացատրելու համար ենթա-դրում է հյ. *ծամբնեմ>*ծամնեմ> *ծամմեմ>ծամեմ։ Մառ ЗВО 22, 44 վրաց. ճամա «ուտել» բային ցեղակից է դնում։ Bugge-ի մեկնութիւնը ընդու-նում է Boisacq. իսկ Walde ևն չեն յի-շում։-Պատահական նմանութիւն ունի ավար. čamize «որոճալ, ծամծմել»։

ԳՒՌ (dialectal) Աշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. ծամել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. ծամէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. ծամիլ, Հճ. Սչ. ձամել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. ձամէլ, Մրղ. ծամըէլ, Զթ. Խրբ. ձամիլ, Ասլ. ձամէ՝լ, Հմշ. ձօմուշ։-Թրքախօս հայոց մէջ թրք. -le -mek բայա-կերտ մասնիկով աճած՝ ծամէլլէմէք «ծա-մել» Ատն. (Արևելք 1888, նոյ" 8-9)։-Նոր բառեր են անծամել, անծամելովի, ծամ-տաք, ծամուն, ծամուք, ծամոց, ծամծմել, ծամծմոտել, ծամծմորել, ծամլմորել, ծամ-ծըմացնել, ծամարան։

ՓՈԽ (borrowing) Հալ-բոշայերէն ծամխը-կարիչ «մազտաք, ծամոն». խը, իչ յաւելուածների համար հմմտ. ծածկել, քերել, քարշել, կա-րել բառերը. -իսկ գնչ. čamkerava «ծամել» ծագում է ուղղակի սանս. čam «ուտել» ձևից։

NBHL (8)

Զվարսս եւ զծամս գլխոյն ի բաց թօթափեալ (կնոջն մեղաւորի առ ոտս յիսուսի). (Ոսկ. ղկ.։)

Ծամս գործել, եւ գեղեցիկ երեւալ։ Մի՛ զհերս փետել, մի՛ զծամս խզել։ Վասն հանդերձից եւ ոսկեացն զարդուց, եւ ծամոցն հիւսից. (Ոսկ. կող. եւ Ոսկ. փիլ. եւ Ոսկ. մտթ.։)

Մի՛ ծամակալս ի ծամս. յն. լոկ, մի՛ առ ծամելօք. (Ոսկ. եփես.։)

Քարշել զնոսա դահճացն զծամաց գլխոցն. (Մամիկ.։)

Հիւսս, ծամս, սնգոյրս եւ ծարիրս։ Զծամս խոպոպիս ի ներս առնուն ներքոյ ականջացն։ Եւ էին գիսաւորք, ծամս պահելով։ Մի՛ ապականէք զտես մուրուաց՝ ծամս առնել կամ խոպոպիս. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. թուոց. եւ Վրդն. ղեւտ. եւ Վրդն. պտմ.։)

Ցոցունս վարսից ծամս կամ խոպոպիս մօրուաց չառնել. (Նախ. ղեւտ.։)

յերկուս ծամսն կամ ծոպսն՝ որ յետոյն կարի. իմա՛ զկրկին ծոպս կախեալս ի թիկանց խուրի եպիսկոպոսին։

κύμη coma τρίξ capillus, crines, caesaries. հերք երկայն, ոլորեալ եւ յօրինեալ. զարդ եւ հիւսք հերաց գլխոյ մինչեւ ի ծամելիս. որպէս եւ ի մորուսս երբեմն. վարսք. գէսք. խոպոպիք. զարդարած մազ, մազերուն զարդը, շինծու մազ.


Կամասէր

NBHL (4)

ճամ, ճամէ. Զգեստ, cf. ՄԱԶԵԿԱՄԱՍ. (ուստի ճամուկ, ոսկէճամուկ. իսկ ար. գամըս. իտ. գամի՛լիա, շապիկ)

Զգեցեալ էր կարճ կամաս. (Վրք. հց. ձ։)

Սիրօղ զկամս իւր. կամապաշտ.

Կամասէր, կամագնաց, ինքնակամ մեղացն. (Ագաթ.։)


Կամարար, աց

NBHL (17)

θελητής, θεραπευτής studiosus, officiosus. Արարօղ կամաց այռոց. կամակատար. հռու. հնազանդ. ջերմ պաշտօնեայ. մտադիւր ծառայօղ.

Քանզի էր հեզ յոյժ (մովսէս), եւ յաղագս այսորիկ ասի կամարար աստուծոյ. (Դիոն. թղթ.) յն. θεράπων պաշտօնեայ։

Քահանայս անարատս՝ կամարարս օրինացն (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 42։)

Զկամարարս աստուածութեան իւրոց։ Զսիրելիս իւր եւ զկամարարս։ Որ սատանայի կամարարք եղեն. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)

Այսօր քրիստոսի խորհրդակից, եւ վաղիւն սատանայի կամարար. (Մանդ. ՟Ա։)

Որ պատրաստեալ է սատանայի, եւ նորին կամարարաց. (Եփր. գող.։)

Ի մաքրոց եւ ի կամարարից։ Հրեշտակ կամարար. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ղ՟Բ։)

Ոմանք կամարարս, իսկ ոմանք միայնացեալս անուանեալ. (Դիոն. եկեղ.։)

Յաղագս միայնակեցաց, այսինքն կամարարացն կարգի։ Ասէ զգայիոս կամարար. եւ է կամարարդ անուն ի վերայ միայնակեցաց. (Մաքս. ի դիոն.։)

ԿԱՄԱՐԱՐ ասի եւ Աստուած, զի առնէ զկամս երկիւղածաց իւրոց. կամ որպէս անվրէպ կատարօղ զկամս իւր, զի կամաց նորա ոչ ոք կայ հակառակ.

Հաճեսցի տէր կամարար ընդ եկեղեցիս իւր. (Եղիշ. ՟Ը։)

Բարեգութ, հզօր, կամարար, կարօղ։ Բարձրեալ անքնին, մերձաւոր կամարար։ Ստեղծիչ գոյից, եւ տէր կամարար. (Նար. ՟Խ՟Ե. ՟Ղ. ՟Ղ՟Գ։)

Կամեցօղ բարեաց, տէր կամարար. (Ժմ.։)

Եւ կամ որպէս Սաբաւովթ, այսինքն (Տէր) զօրութեանց, որք անվրէպ կատարեն զկամս աստուծոյ.

Եւ զտէր կամարար տեսի աչօք իմովք։ Այսպէս ասէ բա, տէր կամարար. (Ոսկ. ես.։)

Այգի կամարարի տունն իսրայէլի է։ Այսպէս ասէ տէր կամարար. (Եփր. աւետար.։)

Պաշտօնեայք, եւ արարողք կամաց նորա)։


Կամարարութիւն, ութեան

NBHL (5)

Ո՛վ իցէ, որ ոչ ցանկանայ մեծութեան, եւ կամ մարմնոյ առողջութեան, եւ կամ կամարարութեան կարօտիցի. (Բուզ. ՟Դ. 5.) թերեւս ըստ յն. ոճոյ նշանակէ՝ արբանեկութիւն, կամ բժշկութիւն. որպէս հոմաձայն է առ յոյնս θεραπεία.

Առնելն զկամս տեառն. հնազանդութիւն, կամակար ծառայութիւն.

Կամարարս անուանեալ ի յաստուծոյ մաքուր սպասաւորութենէ եւ կամարարութենէ։ Աստուածակրութիւն եւ կամարարութիւն. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. երկն.։)

Ի նաւահանգիստ կամաց տէրն ... զկամարարութիւն աստուծոյ նաւահանգիստ կոչէ. (Խոսր.։)

Անձնիշխան կամայական կամարարութիւն։ Կայք յատենիս որպէս զանմեղս զբարեգործոկս, եւ լի ամենայն կամարարութեամբ մեր. (Արծր. ՟Ա. 1. եւ ՟Գ. 5։)


Համազուգութիւն, ութեան

NBHL (1)

Երրեակ անձնաւորութիւն, միաւորեալ համազուգութեամբ՝ նոյնագոյ բնութեամբ. (Նար. ՟Ժ՟Գ։)


Համառօտիւք

NBHL (2)

Համառօտիւ ասել, կամ անցանել, կամ ծանուցանել. (Լմբ. պտրգ.։ Սկեւռ. յար.։ Ի գիրս խոսր.։)

Համառօտիւք պատմել, կամ ի կիր արկանել եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա. ստէպ։ Ուռպ. ՟Բ։)


Համարձակական

NBHL (2)

Զհամարձակական հարցուածսն չունողաց զխիղճ). (Սեբեր. ՟Ժ՟Ե։)

Յորժամ պոռնիկ կոչէ, զհամարձակական զանամօթութիւնն յայտնէ. (Նչ. եզեկ.։)


Համբարածու, աց

NBHL (2)

Որ ածէ եւ մթերէ զհամբարս.

Համբարածուս ձմեռանոցաց. (Յհ. կթ.։)


Համբարակեմ, եցի

NBHL (1)

Ասեր՝ ի պարարտութիւն հացի, եւ համբարակեալ իցէ թագաւորաց. (Եփր. ծն.։)


Համեմատաբար

NBHL (6)

ἁνάλογον, ἁνάλογως proportione եւ pro captu. Ըստ համեմատութեան. բաղդատութեամբ. ըստ իւրաքաքնչիւր չափոյ եւ կարողութեան կամ վիճակի. նմանօրինակ. նոյնպէս.

Երկրի եւ հրոյ, եւ այնոցիկ՝ որ ի մէջ սոցա են համեմատաբար. (Պղատ. տիմ.։)

Ամենասուրբ լուսովն մաքրութեան անբովանդակելի լուսոյն համեմատաբար լցեալ։ Յամենեսեան համեմատաբար ընթացեալ աստուածայնոյն լուսոյ։ Համեմատաբար ի նոցա անցեալ. (Դիոն. երկն.։)

Համեմատաբար բաղկանալ. (Պորփ.։)

Զմերս տեսանեմք համեմատաբար մեզ զգայական նշանակօք զանազանեալ դասուցն ի միմեանց. (Լմբ. պտրգ.։)

Ոչ յարարածոյս գեղեցկութենէ համեմատաբար զնա տեսանել հրամայէ. (Կիւրղ. գանձ.։)


Definitions containing the research ամ : 10000 results

Ափսեայ

s.

plate, dish;
bowl;
tray.

· Calfa

NBHL (1)

Զափսայսն (կամ զափսէսն) զարծաթիս եւ զոսկիս։ Ափսէք ոսկիք, եւ արծաթիք։ Զափսէսն եւ զտուփս. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե. 15։ ՟Ա. Եզր. ՟Բ. 13։ Թուոց. ՟Դ. 7։)


Ափսինդ

cf. Օշինդր

· Calfa

NBHL (1)

ԱՓՍԻՆԴ կամ ԱՓՍԻՆԹ, կամ ԱՓՍՆԴԻՆ. յն. ափսինթիօն. լտ. ապսինցիում. պ. էֆսինթիյն. cf. ՕՇԻՆԴՐ։ (Բժշկարան.։)


Ափսոսեմ, եցի

va.

cf. Ափսոսամ.

· Calfa


Աքաղաղ, ի, աց, ոյ, ոց

s.

clock;
գագացել —ի, crowing of a cock.

· Calfa

NBHL (3)

Աքաղաղն որ սիգայն ի մէջ մարեաց։ Ամբարտաւանութիւն եւ ի վերայ այլոց չարեաց ձգի՝ զօրէն աքաղաղոց. (Համամ առակ.։)

Աքաղաղի (կամ աքաղաղոյ), եւ մարեաց. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)

Ըստ նմանութեան աքաղաղոց ամբարձեալ զպարանոց իւրեանց ամբարտաւանութեամբ. (իսիւք։)


Աքացի

adv.

kicking;
— ծեծել, to kick.

· Calfa

NBHL (2)

λάξ extremo pede, calce, calcibus Ոտիւք, կրնկամբք.

Աքացի ծեծես եւ թշնամանես. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)


Աքացիք, ցեաց

s. pl. feet, legs.

· Calfa

NBHL (1)

Նոյն ընդ Աքացանք կամ աքացանի. (Աքք. ոտք.)


Աքեացք

cf. Աքացիք.

· Calfa

NBHL (1)

Երկու աքեացս, գարշապարքն՝ որք ընթացան ի ծառն, եւ ելին ի դրախտէն. (Լմբ. ամովս.։)


Աքսոտեմ, եցի

va.

to leap, to skip, to bounce;
cf. Աքացեմ.

· Calfa

NBHL (2)

ԱՔՍՈՏԵՄ որ եւ ԱՔՑՈՏԵԼ. σκευτάω, πηδάω insilio, exsiio, salio, salto , σπαράττομαι, λακτίζομαι agitor, calcibus impeto, calcitro Զաքս կամ զոտս ի վեր առնուլ ստէպ ստէպտագնապաւ իւիք. ընդոստանուլ. ի վեր վազել. օցտել. եւ Կիցս ածել, աքացել. վեր վեր ցաթկել, ոտքը կամ ոտքով թօթվել, զարնել.

Արգելու զոտս եւ զձեռս մեր, զի մի՛ աքսոտիցեն։ Բժշկք թշնամանիցին, եւ յաքսոտելոյն հարկանիցին յանզգայացելոցն հիւանդաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)


Աքսորանք

s.

cf. Աքսոր.

· Calfa

NBHL (1)

Դարձուցանել հրամայեաց յաքսորանացն. (Լաստ. ՟Թ։)


Աքսորեմ, եցի

va.

to exile, to banish, to transport, to send away, to confine, to proscribe.

· Calfa

NBHL (2)

Աքսորեաց զյովհաննէս ի դեօղն պռենետոն։ Հրամայեաց աքսորել ի կոկիսոն հայոց։ Որք աքսորէին զսուրբ հայրապետն (այսինքն տանէին յաքսորս). (Հ. կիլիկ.։)

Աքսորէ ակամայ ի դրախտէն զեւայ, եւ զկրօնաւորն կամաւ յիւրոց հայրենեաց. (Կլիմաք.։)


Աքցոտեմ, եցի

va.

cf. Աքացեմ.

· Calfa

NBHL (1)

Յանկարծակի աքցոտեալ թշնամւոյն՝ ցրուեաց վեր ի վայր. (Փարպ.։)


Բա

conj. adv. int.

that;
ասացի բա, I have said that;
truly, indeed, really;
hey! bah!

· Calfa

NBHL (4)

Թշնամանեցեր զնոսա (զդիս), զի ասացեր՝ բա մարդիկ են. (Ագաթ.)

Այսպէս ասէ բա՝ տէր կամարար. (Ոսկ. ես.։)

Պարկեշտագոյն եւ նազելի բա երեւեցուցեալ էր ասեն զաշակերտսն Քրիստոսի, եթէ նոքա սկսեալ՝ նա դադարեալ էր։ Եթէ զայս եւս վերադրեալ էր, բազում յամառութեամբ եւ նախանձու բա շարժեալ էր զնոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28. 37։)

Նաեւ տէր մեր զայս ասաց, դժուարին բա մտանել, ոչ եթէ՝ ոչ գոյ հնար. (Եփր. համաբ.։)


Բաբախիւն

s.

pulsation, palpitation, irregular beating of the heart.

· Calfa

NBHL (1)

Բաբախմամբ կրծից. (Մխ. աղօթ.։)


Բաբախումն, ման

s.

cf. Բաբախիւն.

· Calfa

NBHL (9)

Առաջինն ի բաղաձայն տառս՝ որք կարօտին ձայնակցութեան միոյ ի ձայնաւորաց առ ի յօդել զհնչիւն. եւ ի բաղաձայնս անդ կոչի անձայն, զի պարզ շրթամբք կազմի՝ որք իսկոյն փակին, եւ հեղձուցանեն զկարծեցեալ ձայնն։

Բ. Լծորդ է ընդ շրթնաձայնս պ, վ, կամ ւ, եւ փ. զոր օրինակ ամբարիշտ, ամպարիշտ. ամպ, ամբ. ըմպել, ըմբել. զամպար, ղամբար. սմբատ, սմպատ. եւղամպէոս, եւղամբէոս. (որք են առ հասարակ զկնի մ տառի), եւ բասիլ, վասիլ, դարբնի, դափնի. դլբին, դլփին. բաղառութիւն, փաղառութիւն։

Բ. Նոյնպէս եւ ի տառադարձութեան յայլոց լեզուաց ի մերս՝ դնի ի մեզ բ, կամ վ, կամ ւ, ուր առ նոսա է պ, կամ վ. զոր օրինակ պետրոս, աբգար, բէլ, բարսեղ կամ բարսիլիոս, կամ վասիլ. բիւզանդիոն, բեկտոր, սեղբեստրոս, բեկար, եւ այլն. ի յույն եւ ի լատին ասի բէդռոս, բեդռուս. ավկարոս, ապկարուս. վասիլիոս, պազիլիուս. վիզանդիոն, պիզանցիում. վիգդօռ. սիլվէսդէռ կամ սիլուէսդռօս, վիդարիուս. եւ այլն. որպէս եւ պարսկերէն. բէրէսդ, ի հայերէն լինի պարիշտ, կամ պաշտ։

Բ. Անուն գրոյս Բեն, ուր նմանաձայնն առ այլս ասի բէ, կամ բի, կամ փէ. իսկ երկրորդ տառ այլոց է պէ, պէթ, վիթա։ Եւ են միջակքն, բենն ի մէջ մենի, պէի, եւ փիւրի. Թր. քեր.։ Բենն, բնութիւն բանի ի քեզ բղխէ, զկաթն իմասից արբուցանէ. ձեւովն իւրով վարդապետէ, ըզխոնարհիլն որդւոյ պատմէ։ Բենըն՝ բանից, ասէ, չարաց, սանձեա զլեզուդ վասն ընկերաց. նաեւ ի բան բամբասանաց դիր պահապան քոյոց շրթանց. Շ. այբուբ.։

Բ. Թարմատար՝ ընդ մէջ մտանէ քանի մի բառից՝ իբր ի զարդ, կամ ի նշանակ ուժգնութեան. զոր օրինակ արմաւ, ամբրաւ. թմրիլ, թմբրիլ. զմրիլ, զմբրիլ։

Բ. Կազմէ երբեմն զհոլով գործիական. զոր օրինակ հուր, հուրբ, կամ հրով. ջուր, ջուրբ, կամ ջրով. հայր, հարբ, հարբք. տարր, տարերբ. աստղ, աստեղբ. հիմն, հիմամբ. գառն, գառամբ. եւ այլն. զի եւ լծորդք տառիս՝ այսինքն են ւ, եւ վ, կազմեն զգործիական. զոր օրինա քաղաքաւ, մարդով եւ այլն։

Բ. Ի սկիզբն այլոց բառից՝ վերածէ զնոսա յայլ իմն առումն նշանակութեան. զոր օրինակ. ոլոր, բոլոր. ողջ, ամբողջ, ուղխ, բուղխ. ողոք, բողոք. ուտ, բուտ. արի, բարի. ողջախոհ, բողջախոհ։

Բ. ՟բ. որպէս նշանակ թուոյ՝ է Երկու, կամ երկրորդ. որպէս եւ Երկոտասանն անխտիր գրի բժ., ժբ. եւ այլն։

Բաբախմամբ կրծից. (Մխ. աղօթ.։)


Բաբան

s.

balister;
swing, see-saw;
խաղալ բաբնու, to swing, to see-saw.

· Calfa

NBHL (4)

Իբր ռմկ. պապա սափան, փէլգէն, մէնճէնիգ. որ եւ ԲԱՂԻՍՏՐ. եւ ՔԱՐԸՆԿԷՑ. πετροβόλος, λιθοβόλος, βελόστασις, βαλλίστρα machina petraria, vectis, ballista, balista, catapulta Պատերազմական մեքենայ նախնեաց՝ իբր պարսատիկ մեծ փայտակերտ, ի ձգել զքարինս մեծամեծս, զնետս եւ զնիզակս.

Պատերազմական գործի, զոր բաբան կոչէին, որ յոյժ ահագին էր. զոր ասէին, թէ չորեքհարիւր սպասաւորք էին նորա, որք զպարանսն քարշէին, եւ վաթսուն լիտր քար եդեալ ի պարսատիկսն՝ ի քաղաքն ձգէին։ Մի ոմն երթեալ մինչեւ ի բաբանն՝ զշիշն եհեղ ի վերայ բաբանացն, եւ նոյն ժամայն բորբոքեալ բոցոյն, եւ այլն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)

Ետ բերել զբաբանն, զոր վասիլ թագաւորն արարեալ էր։ Բաբանով (կամ բաբնով) փլուցին. եւ այլն. (Ուռհ. ՟Ճ՟Զ։)

ԲԱԲԱՆ կոչի ռամկօրէն եւ Գերանն, զոր մանկունք դնեն ի վերայ միջին քարի, եւ ինքեանք հեծեալ յերկոսին ծայրս՝ ելեւէջս առնեն խաղալով. տանկալափիշտի։


Բաբանաքար

s.

stone of a balister.

· Calfa

NBHL (1)

Առաքէ միշտ բաբանաքար վէմ ադամանդեայ՝ անյաղթելի քարողողս ընդ ամենայն տիեզերս, առ ի կործանել զաշտարակսն սատանայի. (Մխ. ապար.։)


Բաբելական, ի, աց

adj. s. Babylonian

· Calfa

NBHL (1)

βαβυλωνικός babylonicus Այն՝ որ հայի յերկիրն կամ յազգն բաբելացւոց.


Բաբելացի, ցւոյ, ցւոց

cf. Բաբելական.

· Calfa

NBHL (3)

βαβυλώνιος babylonius Բնակիչ կամ յազգէ բաբելովնի, կամ աշխարհին քաղդեացւոց. պաղտատլը, պապէլլի.

Աշխարհ, կամ արքայ բաբելացւոց (յն. լտ. բաբելովնի). (Դան. ա. 1։ գ. 1։ եւ ժդ. 2 եւ այլն։ Գերութիւն բաբելացւոց. Մտթ. ՟Ա. 11։)

Որպէս Բաբելական. կամ ըստ օրինի երկրին բաբելոնի. պաղտատի.


Բաբէական, ի, աց

adj.

admirable, surprising, astonishing.

· Calfa

NBHL (2)

Ո՛վ խաչ բաբէական ... Վերակացու, նորոգիչ, եւ բաբէական. (Եպիփ. խչ.։) (իբր βαβαῖος որ է անսովոր ի յն. թերեւս բնագիրն իցէ βέβαιος , այսինքն հաստատուն. ամրութիւն)։

Բա՛բէ, ո՞րպիսի բարութեամբ լի է ողջոյնս այս։ Բա՛բէ, տե՛ս զմեծազօր տէրութիւնն։ Բա՛բէ, որպիսի ինչ զօրութիւն նորա է՝ որ պատուիրէրն, եւ որպիսի հնազանդութիւն նոցա՝ որք լսէին։ Բա՛բէ, ո՞րչափ իմաստութիւն էր կնոջն այնմիկ (սամարացւոյ)։ Բա՛բէ Աստուծոյ մարդասիրութեանն, եւ մինչեւ յո՞ր վայր խոնարհեցաւ։ (Ոսկ. հռ.։ Ոսկ. ես.։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)


Բագին, գնաց

s.

altar of an idol;
idol, statue of a false god;
altar;
temple.

· Calfa

NBHL (4)

βωμός ara, altare եբր. պամա. յորմէ՝ Բամա (գաբաւոնի). βαμά (լծ. հյ. բեմ) Սեղան զոհից, մանաւանդ՝ հեթանոսաց. զոհարան՝ ցած, կամ բարձր, (ուստի եւ Բարձունք) կանգնեալ ի քարանց, յորոյ վերայ լինէր սովորաբար առ հեթանոսս եւ պատկեր կռոց. կուռքի սեղան.

Զդուրս տաճարաց կռոցն փակեցին. եւ որ ի վերայ բագնին եւ սեանն կային պատկերքն, ծածկեալ պատեցին զնոսա եղեգամբք. (Խոր. ՟Բ. 30։)

Յեօթն բագինս մեհենիցն։ Բագին Անահտական պատկերին, կամ դիցն Արամազդայ. (Ագաթ.։)

Պատարագարան կամ սեղան ընծայարան, ո՛չ ի բլուր բագնեաց։ Բագնեաց կործանիչ. (Նար. խչ.։ Շար.։)


Բագձաձաբար

adv.

collectively.

· Calfa

NBHL (2)

(ի բաղ կամ բակ, եւ ձաձել) Հաւաքումն. բովանդակումն. եւ Հաւաքական, միաժողով. կամ եզական թուով զբազմաց ասելն կամ ասացեալ։ (Հին բռ.։)

Հաւաքաբար. առհասարակ. զամենեսին ի միասին առեալ.


Բագձաձական, ի, աց

adj. gr. collective.

· Calfa

NBHL (6)

ԲԱԳՁԱՁԱԿԱՆ կամ ԲԱԿՁԱՁԱԿԱՆ. Պարունակական. բովանդակիչ. բոլորական. հանրական. եւ Հաւաքական. կամ ըստ Հին բռ. Շրջաբերական. որ շուրջ առնու. περιληπτικός comprehensivus, συλληπτικός collectivus

Բակձաձական իմն ձայնիվ զամենայն միանգամայն առ հասարակ առեալ. (Նիւս. կազմ.։)

Աստուած բագձաձական գիտութեամբն գիտելով զկամս նոցա՝ յայն հաստատեաց. (Քեր. քերթ.։)

Իսկ բագձաձականն՝ պարագայ շրջաւորութեամբն ներփակ առեալ ըստ իրին. (Անան. եկեղ։)

Բակձաձական (անուն) է, որ եզական թուով բազում՝ ինչ ցուցանէ. ո՛րգոն, տոհմ, պար, ամբոխ, հոյլ. (Թր. քեր.։)

Բագձաձական լսի բացառականն, որ եզական թուով եւ միաւոր անուամբ զբազումս նշանակէ. որպէս Տոհմ, պար, հոյլ, ջոկ, գրոհ, գեհ, անդեայ, պառակ, երամ, կոյտ, գումար, խումբ. (Երզն. քեր.։)


Բագձաձեմ, եցի

va.

to amass, to gather, to collect.

· Calfa

NBHL (3)

ԲԱԳՁԱՁԵՄ կամ ԲԱԿՁԱՁԵՄ. περιλαμβάνω, ἑμπεριλαμβάνω completor, comprehendo Բովանդակել. բոլորել. պարփակել. պարագրել. ամփոփել. հաւաքել։

Յօրինէ կարգս վայելուչս եւ իւրում եւս պաղատանն, որ զի՛նչ օրէն է թագաւորութեան, եւ որ պիտակ է թագաւորութեան, եւ որ բագձաձէ զթագաւորութիւն։ Հաւանեցուցանէր զբագձաձել (կամ եալ) դրացիս իւր։ Իբրեւ զպարիսպ շուրջանակի զնոքօք վաղակաւոր դահիճքն բագձաձեալ։ (Յհ. կթ.։)

Ոչ բագձաձին (տեղեաւ) անմարմինքն։ Ո՛չ տեղական իմն պարագրութեամբ բագձաձել զանմարմին բնութիւնն։ Ամենայն մարդկութիւն յառաջնումն կազմածին (այսինքն յԱդամ) բակձաձեալ է. (Նիւս. կազմ.։)


Բագձաձումն, ման

s.

collection.

· Calfa

NBHL (1)

Գեր քան զամենեցուն ընդարձակել զսիրտ ի բագձաձումն (կամ ի բագձածումն) հանճարոյ. (Սկեւռ. լմբ.։)


Բագնապետ

s.

keeper of the temple;
priest of the idol;
pontiff of the heathens.

· Calfa

NBHL (1)

Եւ մարդասիրեալ բագնապետին՝ հրամայէր ապրեցուցանել (զմանուկն ածեալ ի զոհ). (Մագ. ՟Լ՟Ե։)


Բագնասէր

adj.

idolatrous, lover of idols.

· Calfa

NBHL (2)

Սիրող բագնեաց, կռամոլ ոք կամ բարք նորա. կուռք սիրօղ.

Արդարեւ յղեցեալ իսկ էին յամբարշտութիւնս կռապաշտութեան բագնասէր բարոյիցն. (Ագաթ.։)


Բադրոն

s.

bench;
bedstead;
sofa.

· Calfa

NBHL (2)

Եւ Մահիճ, կամ մահճակալ. պառկելու տէղ.

Բադրոնակ մի հրամեաց առնել, յերից կանգնոյ զերկայնութիւն նորա, եւ թղաւ եւ կիսաւ զլայնութիւնն, յորոյ վերայ ի ժամ քնոյն զմարմինն իւր հանգուցանէր։ Եկեալ մերձ ի բադրոնն՝ յորոյ վերայ անկեալ դնէր։ Ընկէց զինքն ի գետին ի բադրոնէ անտի։ Անկեալ դնէր ի վերայ բադրոնի միոյ. (Ճ. ՟Ա.։)


Բադրոնակ

cf. Բադրոն.

· Calfa

NBHL (2)

Եւ Մահիճ, կամ մահճակալ. պառկելու տէղ.

Բադրոնակ մի հրամեաց առնել, յերից կանգնոյ զերկայնութիւն նորա, եւ թղաւ եւ կիսաւ զլայնութիւնն, յորոյ վերայ ի ժամ քնոյն զմարմինն իւր հանգուցանէր։ Եկեալ մերձ ի բադրոնն՝ յորոյ վերայ անկեալ դնէր։ Ընկէց զինքն ի գետին ի բադրոնէ անտի։ Անկեալ դնէր ի վերայ բադրոնի միոյ. (Ճ. ՟Ա.։)


Բազայ

s.

falcon;
merlin;
gerfalcon;
hawk.

· Calfa

NBHL (1)

Մի կաքաւոյն պատահէ զերծանիլ ի բազայէ, եւ զմիւսն ըմբռնէ։ Յանկարծակի յափշտակեցան՝ որպէս կաքաւ ի բազայէ, կամ որպէս գառն ի գայլոյ. (Լմբ. ժղ.։ Ոսկիփոր.։)


Բազէակալ

adj.

that fowls with, carries or has a falcon, falconer.

· Calfa

NBHL (1)

ԲԱԶԷԱԿԱԼ ԲԱԶԷԿԻՐ. Որ կալեալ ունի, կամ կրէ տանի յորսս զբազէ ի վերայ բազկի կամ ուսոց.


Բազկաձիգ

adj.

that stretches out the arm;
received with open arms.

· Calfa

NBHL (1)

Ձդօղ, կամ ձգելով զբազուկն՝ առ ի ունել զիմն.


Բազկաստածու

adj.

that puts forth branches, ramous (tree), branchy.

· Calfa

NBHL (1)

Ստածեալ, այսինքն սնեալ բազկօք. որպիսի է ընտանի ծառ՝ ի ձեռաց մարդկան դարմանեալ. եւ կամ ծառ՝ որոյ բազուկք, այսինքն ոստք են ստածեալք, աճեցունք.


Բազկատարած

adj. adv.

that stretches out its arms, spread;
with open arms.

· Calfa

NBHL (2)

Միշտ բազկատարած առ քեզ էն։ Բազկատարած կայր ի բեմին։ Որ բազկատարած հայցմամբ՝ խնդրելով ի տեառնէ զողորմութիւն. (Շար.։)

Հայցեմք բազկատարած մաղթանաց գոչմամբ հեծութեան. (Նար. ՟Լ՟Գ։)


Բազկատարածութիւն, ութեան

s.

stretching of the arms.

· Calfa

NBHL (3)

Տարածումն բազկաց ի խաչի, կամ յաղօթս. թեւերը բանալը.

Մշտապաշտօն բազկատարածութեամբ մաքուր միանձանց. (Նար. գանձ խչ.։)

Անխոնարհելի բազկատարածութեամբ հանէր զգիշերն ի գլուխ յաղօթսն. (Ճ. ՟Ա.։)


Բազկարձակ

cf. Բազկաստածու.

· Calfa

NBHL (1)

Արձակօղ զբազուկս, կամ զճիւղս. ճիւղերը երկնցուցած.


Բազկացի

adv.

with the arms.

· Calfa

NBHL (2)

Բազկաւ, բազկօք կամ արմկամբք. արմկցի. ծղացի. թեւովը.

Բռնցի, կամ բազկացի հարկանել. (Քեր. երզն. եւ Նչ.։)


Բազկեմ, եցի

va.

to divide into several branches;
to out, to cut off;
to abridge, to resume in a few words.

· Calfa

NBHL (3)

Մեծամեծս փքայր ... հարկանել, խորտակել, բազկել (կամ բաղկել, կամ բաղխել), եւ ի միջոյ ի բաց կորուսանել. (Յհ. կթ.։)

Կամ Համառօտել զբան. բովանդակել.

Զեղչելն եւ զբազկելն եւ զկարճառօտ բանն ի համառօտն կացուցանել՝ զայն մեք ոչ դանդաղեցաք. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 29։)


Բազմաբան

adj.

verbose;
talker.

· Calfa

NBHL (4)

πολυλόγος multiloquus Որպէս Շատախօս, կամ երկարաբան. սատըզրուց

Զքաղաքս մեր (զԱթէնս) ամենեքեան ելլենացիքն կարծեն իբրու բանասէր եւ բազմաբան գոլ. (Պղատ. օրին. ՟Ա։ Զերկայնն եւ բազմաբանն (ի ճառից) ի գովութիւն առնուն. Սարգ. նախերգ.։)

Բազմաբան վարդապետութեամբն ծնաւ զբազումս։ Բազմաբան վարդապետութեամբ (Գրիգորի) լուսաւորեալս. (Վրդն. լս.։ Երզն. լս.։)

Ե՛ւ բազմաբան է բարի պատճառն ամենայնի, ե՛ւ սակաւաբառ, համանդամայն եւ անբան (այսինքն անճառելի). (Դիոն. ածայ. ՟Ա։)


Բազմաբանեմ, եցի

vn.

to talk much, to be verbose.

· Calfa

NBHL (1)

Զոր մեք ոչ համարձակեցաք երեքկնել, կամ բազմաբանել. (Վրդն. պտմ.։)


Բազմաբանութիւն, ութեան

s.

redundancy of words, verbosity, polylogy.

· Calfa

NBHL (3)

Զի մի՛ բազմաբանութեամբ զերագալուր ձեր միտս ձանձրացուցից. (Փարպ.։)

Բազմամտութեամբ մանաւանդ՝ քան եթէ բազմաբանութեամբ կրթեալ. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)

Եւ թէ ջանամք, բազմաբանութեան կարօտիմք. (Լմբ. պտրգ.։)


Բազմաբաշխ

adj.

that distributes, gives much;
that is given abundantly, abundant;
polynomial.

· Calfa

NBHL (1)

πολυμερής multis partibus constans, multiplex Ի բազումս բաշխեալ կամ բաշխելի. առատապէս ծաւալեալ. բազմաբաժին. բազմամասնեայ. բազմապատիկ. բազմօրինակ.


Բազմաբառութիւն, ութեան

s.

abundance of words.

· Calfa

NBHL (2)

Յաճախութիւն կամ կուտակութիւն բառից.

Մանուածով բազմաբառութեամբ զնոյն թագուցանէ. (Լմբ. պտրգ.։)


Բազմաբարբառ

adj.

that speaks, contains many languages;
polyglot;
— քնար, an harmonious lyre.

· Calfa

NBHL (1)

Ունէր եւ ձայն զարմանալի՝ իբրեւ զբազմաբարբառ քնար (սուրբն մամաս). (Ճ. ՟Ա.)


Բազմաբեղ

adj.

very fertile, very abundant, fruitful.

· Calfa

NBHL (1)

Սակայն սա մայր է բազմաբեղ, կազմէ պըտուղ քաղցր եւ համեղ. (Կրպտ. ոտ.)


Բազմաբեղուն

cf. Բազմաբեղ.

· Calfa

NBHL (3)

Ընդ այլ ամենայն բազմաբեղուն շահից (ձիթենւոյ). (Պիտ.։)

Եւ Բազմածին, իրօք կամ նմանութեամբ. զաւակը շատ.

Կարօղ ես յամենայնի թողուլ զմեղանս բազմաբեղունս. (Նար. ՟Ի՟Ը։)


Բազմաբեր

adj. adv.

cf. Բազմաբեղուն;
fruitfully.

· Calfa

NBHL (2)

cf. ԲԱԶՄԱԲԵՂՈՒՆ. ըստ ամենայ նշ.

ԲԱԶՄԱԲԵՐ. մ. Առատապէս. առատութեամբ. Որ սերմանէ առատութեամբ, բազմաբեր հնձեսցէ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)


Բազմաբերանեան

adj.

that has many mouths or branches;
ճրագ —, chandelier.

· Calfa

NBHL (1)

Ունօղ զբերան բազում, եւ նմանութեամբ՝ բազում ստեղունս, կամ առաջս.


Բազմաբերձ

adj.

very high.

· Calfa

NBHL (1)

Յոյժ բարձր, վսեմ. վերացեալ եւ խորամուխ. որպէս πολύπορος multum invadens, multivagus


Բազմաբիծ

adj.

that has many stains.

· Calfa

NBHL (1)

Ունօղ բիծ բազում հոգեպէս՝ որպէս Բազմամեղ. եւ մարմնապէս՝ որպէս խայտաբղէտ, նկարէն.


Բազմաբիւր

adj.

very numerous;
that has many forces.

· Calfa

NBHL (2)

Փակօղ յինքեան բազում բիւրս, կամ զբիւրաւորս. յոքնահամար. բազմաթիւ. անբաւ. շատ, շատւոր.

Բազմաբիւր (կամ բազմաբեր) բարեաց։ Բազմաբիւր բարդեալ բարութեամբ. (Նար. առաք.։)