vital, vivifical;
animal, living;
sign of the zodiac.
ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ. ζωτικός vegetabilis. Տնկական. բուսական. ունօղ զաստիճան ինչ կելոյ ի ձեռն աճման.
life;
conduct, behaviour, custom, manners;
present life;
world;
սոսկական —, private life;
վարել անփառունակ —, to pass life in obscurity;
վճարել ի կենցաղոյս, to depart this life, to die;
cf. Կեանք.
ԿԵՆՑԱՂ, կամ ԿԵՆՑԱՂՍ. Վիճակ աստի կենցաղս. կեանք աշխարհիս. աշխարհ. աս աշխարքս.
cf. Խնում.
Լաստին դադարք վիմօք խցաւ։ Խցան բերանք չար խրատատուացն. (Նար. ՟Ի՟Դ։ Եղիշ. ՟Գ։)
mouth, tongue;
*parlour.
Ի քառից աստի գեղեցկաձայնեալ, ի տեսանելեաց եւ ի լսելեաց, ի խօսարանաց եւ ի շօշափելեաց։ Սրեալ իբրեւ օձի՝ խօսարանացն իւրեանց. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
speaking, that speaks.
Զգոյշ ըացէք, գուցէ հրաժարիցէք ի խօսելեաց աստի. (Ագաթ.։)
betrothal, betrothing.
Այս ժամանակս խօսման ժամանակ է. գայ ապա եւ ժամանակ առագաստիցն, որ է արքայութիւնն երկնից. (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ի՟Ե։)
pore
Երկու ճարմանդ առ օղ մի, աստի եւ անտի առ եզերբ փեղկիցն ծակտի կապուտակաւ կատարեալ. (Վրդն. ել.։)
to chew;
to reflect, to ruminate.
Զարմատս փայտից ծամէին ի սաստիկ սովոյ. (Յոբ. ՟Լ. 5։)
red at the extremities;
— արեգակն, rising sun.
Այն ինչ վարդագոյն ծայրակարմիր արեգակն ընդ երկիր ծաւալել կամէր. (յն. ըստ իմաստից եւեթ) (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 28։)
to excel, to surpass, to arrive at the highest degree of;
ծայրացեալ, extreme, utmost, furthest.
ԾԱՅՐԱՆԱԼ. ἁκραθινιάζω summam partem attingo. Ի ծայրն հասանել, հասեալ. կատարեալ. գերաստիճան. գերազանցեալ.
"cf. Ծայրակոտոր առնեմ;
to abridge, to shorten;
to cull, to gather, to extract, to compile, to make a collection or selection;
to recapitulate;
to refer briefly, to touch in passing, to say in few words."
Ոչ ունէր զբաւանդակ արուեստն, այլ աստի եւ անտի ծայրաքաղ. (կտորբրդուճ) (Շիր. յղ. կենաց իւրոց.։)
shallow-brained, giddy-brained or giddy-headed, silly.
Բազումք ի նոցանէ ծանծաղամիտք. (յն. ըստ իմաստից եւեթ) (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 15։)
rigid, severe, biting, sharp, bitter, pungent.
Բանք նորա ծանրաբանք են սաստիկ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
burdensome, tiresome, wearisome, tedious, importunate, vexatious, insupportable.
Ոչ սաստիւ եւ ոչ ի մարդկան վարս մտանիցէ ինչ հրաման. (Ոսկ. ես.։)
thirst, dryness, drought, thirstiness;
thirst, panting for;
thirsty, dry;
մեծ, սաստիկ —, great, over-powering thirst;
շիջուցանել, բժշկել, զովացուցանել զ—, toquench, to cool, to slake thirst;
պապակիլ, տոչորիլ ի —ոյ, to be quite choked or parched with thirst;
մեռանիմ ի —ոյ, I am dying with thirst.
cf. Կերպարանեմ;
cf. Կերպաձեւեմ.
Զաներեւոյթսն կերպաւորեաց (յաչս մտաց)։ Հաստիչ ժամանակաց, եւ որ ի ժամանակի են կերպեւորեալք։ Խորհրդոց կերպաւորեցար անորակ։ Զանիմանալին ի դէմս բերեալ կերպաւորեցար։ Զիա՞րդ զերջանկին պարծանս թշուառացելումս կերպաւորեցից. (Նար.։)
hemicycle, semicircle, half-circle.
Նստաւ յայտնապէս նոցին ժողովն ի թատերս եւ ի թէատրոնս ի կիսաբոլոր աստիճանս աթոռաց (ի դատել զվկայս). (Լմբ. առակ.։)
sharp to the taste, sour, acid, tart;
pungent, biting, piquant, slandering, rude, satirical.
Սաստիկ եւ կծու դեղոց պէտք էին ի ժամանակին. (Գէ. ես.։)
Պատիժ թէպէտեւ կծու է եւ սաստիկ, սակայն պիտոյ է եւ օգուտ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
cf. Կղեր;
clerical, priestly.
ԿՂԵՐ ԿՂԵՐԱԿԱՆ ԿՂԵՐԻԿՈՍ. Ասի եւ Գղեր. եւ Գղերիկոս. յն. κλῆρος clerus. որ է Վիճակ. ժառանգութիւն. եւ Ուխտ եկեղեցւոյ. վիճակաւորք. Ժառանգաւորք. եւ κληριός clericus. Ոմն ի ժառանգաւորաց. եկեղեցական ոք. եւ Ստորինն ի պաշտօնեայս եկեղեցւոյ. որպէս դպիր, կամ փոքր աստիճանաւոր.
Դասք քահանայից, սարկաւագաց, դպրաց, եւ կղերիկոսաց. իմա՛ զփոքր աստիճանաւորս. (Ժմ.։)
cf. Կղեր.
ԿՂԵՐ ԿՂԵՐԱԿԱՆ ԿՂԵՐԻԿՈՍ. Ասի եւ Գղեր. եւ Գղերիկոս. յն. κλῆρος clerus. որ է Վիճակ. ժառանգութիւն. եւ Ուխտ եկեղեցւոյ. վիճակաւորք. Ժառանգաւորք. եւ κληριός clericus. Ոմն ի ժառանգաւորաց. եկեղեցական ոք. եւ Ստորինն ի պաշտօնեայս եկեղեցւոյ. որպէս դպիր, կամ փոքր աստիճանաւոր.
Դասք քահանայից, սարկաւագաց, դպրաց, եւ կղերիկոսաց. իմա՛ զփոքր աստիճանաւորս. (Ժմ.։)
excrements, evacuation, ordure;
scum;
waste, loss;
— հրահալեաց, scoria, dross, slag.
Զկղկղանացան զսովորութիւն յառաջ բերես, զհնացեալ եւ զծերացեալ օրինացն դաստիարակութենէն դարձեալ բուռն հարկանես. (Լմբ. պտրգ.։)
to seal, to close with a seal, to affix a seal, to seal up;
to mark, to stamp, to sign;
to hide, to cover, to close, to shut up;
to confirm, to ratify, to verify;
to conclude, to decide;
to prbnounce sentence;
to seal, to complete, to terminate, to finish;
to baptize, to confer baptism;
to sign with sign of the cross, to make the sign of the cross;
դաշն հաշտութեան —, to conclude a treaty of peace.
Հաւաստի գիտութիւնն եւ թիւ նոցա կնքեալ է (ի մէնջ). (Իգն.։)
reproach, upbraiding, reprimand, admonishing, reproof, reprehension, rebuke, scolding, chiding;
correction, admonition;
adjuration.
Սաստիկ կշտամբանքն։ Կշտամբանացս փուշ բազմացաւ. (եւ այլն. Նար.։)
to reproach, to reprove, to scold, to reprimand, to admonish, to chide, to reprehend, to rebuke, to censure;
to correct, to punish;
to raise an outcry against, to cry out, to inveigh against;
to adjure, to exorcise.
Չէ՛ պարտ կշտամբել կամ երդմնեցուցանել՝ որ ոչ յեպիսկոպոսաց համարձակութին ունին կամ աստիճան ինչ։ Ոչ յեկեղեցւոջ եւ ո՛չ ի տուն չեն իշխան կշտամբել. (Կանոն.։)
indisposition, ailing, illness, sickness, infirmity, disease, complaint, disorder, malady, distemper;
passion;
թեթեւ, դժնդակ, վտանգաւոր, մահացու, ծանր —, slight, painful, dangerous, serious, fatal illness;
հիւանդանալ —, անկանել ի —, to catch, to contract a disease;
ախտանալ — անբուժելի, to be seized with an incurable malady;
զայրացուցանել կամ մեղմացուցանել զ—, to increase, to alleviate pain or sickness;
բժշկալ զ—, to cure;
անցուցանել զ—, բժշկիլ, կազդուրիլ ի —թէնէ, to get well, to be cured, recovered from illness;
կեղծել զ—, to feign sickness;
cf. Թօթափիմ, cf. Հինօրեայ.
Գուցէ պատահիցէ նմա հիւանդութիւն։ Զամենայն անկողինս նորա դարձուցանէ ի հիւանդութեան նորա։ Եթէ կեցցե՞մ ի հիւանդութենէ աստի իմմէ յայսմանէ։ Յանհնարին հիւանդութեան։ Անկայ ի հիւանդութիւն դժուարին։ Բժշկէ զամենայն հիւանդութիւնս քո։ Բժշկէր զամենայն հիւանդութիւնս, եւ զամենայն ախտս ի ժողովրդեանն.եւ այլն։
material;
material-things, matter;
root.
Խորհի ոք զաստիսս ի հիւթանիւթ իրս. (Յճխ. ՟Ժ։)
northern, septentrional, hyperborean, boreal.
Սաստիկ շնչելով հիւսիսային հողմոյն. (Տաղ.։)
to be well instructed, informed, versed, experienced.
Հմտանայր բղխելոց ի նմանէ իմաստիցն. (Արծր. ՟Ե. 3։ Հմտանալ յամենայն իմաստասիրականս. Շ. բարձր.։)
Իսկ այս հմտութիւն իմաստից է, զոր ի քերթողաց եւ ի շարագրաց բազում հմտանայ։ Հմտացեալ լինի ի քերթող արուեստաւորացն. (Նչ. քեր.։)
chief of five soldiers.
Զինուոր հնգապետ զիւր հնազանդեալսն իմաստնացուցանէ սաստիւ. այսպէս եւ տասնապետն. (Մխ. դտ.։)
cf. Հնչումն.
Հնչիւն յերկնից եկեալ իբրեւ սաստիկ հողմոյ։ Իբրեւ զհնչիւն փողոյ։ Հնչիւն խաղաղութեան։ Հնչիւն բարբառոյ (ոսկի զանգակաց. յն. լսելի բարբառ). (Գծ. ՟Բ. 2։ Երեմ. ՟Խ՟Ը. 36։ եւ ՟Լ՟Գ. 6։ Ել. ՟Ի՟Ը. 35։)
to open or extend the wings;
to cover with the wings.
Որպէս հողմ սաստիկ ի վերուստ հոլաթեւեալ ի վերնատունն կայր սրբոցն։ Եկն ի բարձանց իշխանութեամբ ապենիազն՝ հոլաթեւեալ աղաւնակերպ ի ձայն հնչման. (Տաղ.։)
to speak like an orator, to discourse with eloquence, to harangue, to declaim.
Պօղոս ի վեր աստիճանէն ճարտասանէր. (Դամասկ.։)
dexterous, handy, industrious, ingenious, skilful, adroit, able, clever, expert;
artful, cunning, sharp, sly, shrewd, crafty;
artisan, mechanic, artificer, master;
ad. well, wisely, thoroughly, to the bottom;
— ի քանդակագործութիւն, excelling in sculpture;
— ի կեղծաւորել, adroit at dissembling, crafty;
— գիտել, to know perfectly, thoroughly.
Արհամարհեալ զճառաւորօքս՝ որ ի մերում քաղաքիս, յասորեաց ոմանց խնդրեցեր զիմաստից գիւտս. (Խոր. ՟Գ. 57։)
austere or ascetic life, austerity;
penitence, mortification, maceration;
fatigue, labour, trouble, effort;
combat, resistance;
danger, risk;
— մահու, death-struggle, pangs, agony;
օր ճգնութեան դատաստանին, the momentous day of the Last Judgment;
ամենայն ճգնութեամբ, with the utmost care or diligence.
Պարապեալքն այսպիսում ճգնութեանց դիւանագիրք մատենից։ Ի սաստիկ ճգնութեան պահել (զշինօղսն պարսպաց). (Խոր. ՟Ա. 2. 15։)
just, exact, precise, correct, punctual, regular;
strict, rigorous;
sparing, scanty;
sordid, niggard;
cf. Ճշդիւ.
Իսկ գ. իբր Ճշդութիւն. անստգիւտ լաւութիւն կամ անվրիպութիւն. զգուշութիւն. հաւաստիք. ἁκρίβεια accurata diligentia, integritas.
cf. Ճնշումն.
Զանգայտ ամպոց զճնշումն։ Ի ճնշմանէն սաստիկ փայլեալ նիւթ կայծական. (Առ որս. ՟Է։ Երզն. ոտ. երկն.։)
compression, straining, pressing, squeezing;
— մարմնոյ, mortification, maceration.
Զանգայտ ամպոց զճնշումն։ Ի ճնշմանէն սաստիկ փայլեալ նիւթ կայծական. (Առ որս. ՟Է։ Երզն. ոտ. երկն.։)
to verify, to prove the truth, to certify, to assure;
diligently or exactly to investigate;
to seek with accuracy, to inform oneself minutely;
cf. Ճշգրտեցուցանեմ.
ἑξακριβάζω, ἑξακριβεύω, ἑξακριβόω investigo, exacte vel accurate perscrutor, certifico, diligentius observo στοχάζω conjecto χαρακτηρίζω, ὀμοιόω exprimo, assimilo. Ճշգրիտ հետազօտել. ստուգել. զննել եւ իմանալ. հաւաստի առնել, կամ լինել. եւ Քաջ դիտել եւ նկարել զնմանութիւնն.
truth;
exactitude, punctuality;
correctness, precision;
likeness, naturalness.
ἁκρίβεια diligentia, accuratio ἁσφάλεια certitudo γνησιότης genuitas. Ճշգրիտն գոլ. անվրէպ ստուգութիւն. հաւաստիք. անվրիպութիւն. զգուշութիւն. փոյթ պնդութեան. եւ Յար եւ նմանն գոլ.
true, unquestionable, real, certain, sure;
veridical, faithful, upright, frank, sincere;
in truth, truly, indeed, really, in realty, verily;
— իցէ ? is it true ?
ἁληθινός, ἁληθός verus, verax, certus. Անսուտ. անշուշտ. իրաւ. ստոյգ. ճշգրիտ. ճիշդ. հաւաստի. աներկբայ. ... զաթի (որ եւ Բուն, Իսկական)
cf. Ճշմարտատիպ.
Ճշմարիտ տեսլեամբ. անխաբ. հաւաստի.
probing the truth;
well examined, sure, certain.
Քննօղ եւ հասու ճշմարտութեան. ուր իցէ հաւաստի քննութիւն եւ տեղեկութիւն.
punishing with a deluge.
Սաստիչ կամ պատժօղ սաստիկ հեղեղաւ.
afar, distant;
far, from afar.
Ի սկզբանէ ... զհաստիչ նորա ի հեռուստ ոչ ծաներուք. (Ես. ՟Ի՟Բ. 1։)
to be split or cloven, to crack, to burst;
to be torn or rent.
Հերձնուլն ի սաստիկ բարկութենէն. (Ոսկ. գծ.։)
to repulse, to reprove, to refute, to contradict;
ի բաց —, to refuse, to reject;
to suffice, to be sufficient.
Եթէ պատրաստի հերքել չարին զօրութեանն, ի հաղորդութիւն զնա ընկալցի. (Սկեւռ. լմբ.։)
strong, powerful, mighty, vigorous, valiant;
robust, lusty, stout;
potent, energetic, efficacious;
—ն, —ն երկնից եւ երկրի, the Almighty, Omnipotent;
—ք, the mighty of the earth;
— զօրութեամբ, very strong, most valiant, mighty;
— թեւարկու, a professed or open protector.
ἱσχυρός, ἱσχύων, δυνατός, δυνάστης , κραταιός fortis, validus, valens, potens, vehemens եւ այլն. Զօրաւոր. զօրեղ. որ յոյժ զօրէ, ուժեղ. քաջ, կորովի. բուռն. կարօղ. եւ ճոխ. ուժգին. խիստ. սաստիկ. յորդ. ուժով, կտրիճ, կտրուկ, պինտ.
cf. Հզօրագոյնս.
ἱσχυρῶς fortiter, valide, vehementer. որ եւ ՀԶՕՐԱԲԱՐ. Քաջութեամբ. արիաբար. պնդապէս. սաստկապէս. ուժգին. ուժով, կտրճի պէս, սաստիկ կերպով.
sea;
lake;
the molten sea in the Temple;
—ն լայնասփիւռ, the main sea, the deep, the high or open sea;
անդունդք ծովու, the depths of ocean, the mighty deep;
ի խորս ծովու, far out at sea;
կապուտակն ծովուց, sea-green;
ջուր —ու, sea-water;
հէն ծովու, sea-rover, pirate;
ընտել ծովու, accustomed to the sea;
ընդ ծով եւ ընդ զամաք, by sea & land;
գնալ ընդ —, to go to sea, to put to sea, to sail;
անցանել ընդ —, to go over or across, to cross the sea;
զեփիւռ ծովու, sea-breeze;
հողմախաղաղ —, հարթածաւալ —, calm sea, as smooth as glass;
կապուտակային՝ անշարժ՝ խաղաղաւէտ՝ ընդարձակ՝ անհուն —, blue, still, quiet, vast, immense ocean;
մոլեգնութիւն ծովու, the raging or fury of the sea, the roughness of the waters;
ալեկոծ՝ յուզեալ է —ն, the sea is turbulent, swelling, rolling;
ալեկոծի, փրփրէ ծովն, the sea runs high, foams, froths;
մրրկալից՝ մոլեգին՝ զայրագին՝ փրփրադէզ՝ ահեղագոչ՝ անսանձ՝ սպառնալից՝ անգութ —, stormy or tempestuous, dreadful or furious, angry or raging, foaming, thundering or roaring, unruly or ungovernable, threatening, pitiless ocean;
— աչեր, blue of sea-green eyes.
— հեշտութեանց՝ ցաւոց, a sea of delights, of griefs or sorrows.
Ծով սեբաստիոյ. (Շար.։)
to disguise, to travesty;
to dissemble, to cloak.
ԾՊՏԵՄ, եցի. ծպտիմ, եցայ. ն.ձ. Փոխել զկերպարանս. այլակերպել, իլ. ծածղել զանձն, եւ զիրս. թաքուցանել. ըստ ոմանց նաեւ Զսպել, իբր սաստիկ ծպնել. ամփոփել. սքօղել.