cf. Հոգեւորութիւն.
Զի ի ստոյգ յոգեւորութեան անդ խնդութեան գերի վարեալ տանի». յն. հոգեւորական. (Եւագր. ՟Ժ։)
Եթէ յանկարծ ուրեք պատահի նմա հեթանոս անօրէն, յառաջ քան զնորա ողջէգալն կանխէ եւ երկիրպագանէ նմա հանդերձ ողջունիւն հարցանելով. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Սեպհական որդեգրի կամ որդեգրութեան.
Զմերն լուսաւորիչ ընտրեալ, որդեգրական անուամբ եւս գերազանցեալ քան զբազումս. (Խոսր.։)
Ուխտանենգութիւն սրբոյ աւետարանին եկեալ հասեալ ի վերայ նորա։ Ահա ընկա՛լ զայս ձաղսս՝ ասէր, զոր ետ բերել քեզ ուխտանենգութիւն սրբոյ աւետարանին. (Փարպ.։)
Որ ինչ հայի ի պատմագրութիւն. պատմական.
Արտայայտել պատմագրական տառիւք. (Կիւրղ. խչ.։)
ՊԵԳԱՍ ՊԵԳԱՍՈՍ. cf. պիգասոս.
Հեծիր ի պեդաս, ջուր հան ի քարէեն. (Մագ. լ. ըստ Լեհ.։)
ՊԵԳԱՍ ՊԵԳԱՍՈՍ. cf. պիգասոս.
Հեծիր ի պեդաս, ջուր հան ի քարէեն. (Մագ. լ. ըստ Լեհ.։)
cf. ջահազգեստ.
Ջահազգեստեալք ի քրիստոս, եւ դասեալք ընդ հրեշտակս. (Շար.։)
Գուցէ եւ մեք աղտեղի զգեստիւ անդ ի հարսանիսն երթիցուք, ուր ամենեքեան ջահազգեսիեալք պայծառանան. տպ. ջահազգեստիւք. յն. պայծառ զգեստս ունին. (Ոսկ. յհ. 6։)
διακονικός ministratorius. Սեպհական սարկաւագի եւ սարկաւագութեան. պաշտօնական.
Ստեփանոս երկոտասանից առաքելոցն ցնծութիւն. քանզի առաջին պտուղ նոցա սարկաւագական նախաձեռնութեան՝ աստուծոյ մատուցաւ. (Բրս. ի ստեփ.։)
cf. Զգայուն, որպէս զգօն, իմաստուն.
Սիրէր աստուած զերկիրն զայն վասն սգայուն ամանոյն, որ պաշտեցաւ ի նոսա աստուածութիւն. (Եփր. թուոց.։)
ՍԻԳԱՃԵՄԵԼ. Սիգալով ճեմել. սիգաքայլ լինել.
Ուրախացիր փեսայ բերկրեալ, յեկեղեցի սիգ աճեմեալ. (Լմբ. ի շնորհ.։)
ՍՏԳՏԱՆԵԼ. cf. Ըստգտանել.
Մի՛ երբէք կարասցեն ստգտանել զքեզ մեղք. (Համամ առակ.։)
Յառաջագոյն ըստգիւտ զնա, զի տրուպ զպատուիրանն աստուծոյ արար. (Եփր. աւետար.։)
Զշատխօսութիւնսդ աստուածքն ստգտին։ Հրէայն առաւել եւս ատիցէ եւ ստգտցէ. (Պտմ. աղեքս.։ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Ատել պարտի զստգտեալ զիւր զառաջին վարսն։ Յառաքելոյ ստգտեալն. (Բրս. հց.։)
Զա՞յդ ստգտանես զաստուծոյ զբարեգործութիւնն։ Եւ զդլփին ստգտանիցէ ոք, եթէ ոչ (է) ցամաքային։ Թերեւս արդեօք եւ զգեստուս իմոյ զխոշորութիւն ըստգտանես։ Մի՛ զոր ստգտանեմ՝ կրէք։ Զքեզ ինքն ըստգտցես, եւ զտկարութեանդ իրս. (Ածաբ. ծն.։ եւ Առ որս. ՟Ը. ՟Ժ՟Բ։)
Ապաշխարութիւն է ստգտանելն զինքն, եւ հրաժարել ի վնասակարաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Կալ պնդակազմ ի գործն առաջարկեալ, եւ մի՛ ինչ երկմտութեամբ ստգտանել զանձինս. (իբր թուլանալ, կամ ստրջանալ) (Ղեւոնդ.։ Լինի եւ Ստգտայ, ար, աւ. իբր ներգ.)
Երկեաւ յոյժ, եւ ըստգտաւ զանձն իւր. (Ոսկ. գծ.։)
Մեղայ, զի ոչ ստգտայ, յորժամ գտայ ինձ վնասակար. (Մաշկ.) (առեալ ի Նար. ՟Ի՟Թ)։
cf. Ըստգտանք, Ըստգիւտ. գ.
Ի բազմաց կրեալ ըստգտանս։ Չափեցից զանձինս ստգտանք. (Յհ. իմ. երեւ.։ Նար. ՟Թ։)
Ստորագրեալ կամ ընդարձակ բացատրութեամբ նշանակեալ.
Ստորագրական սահման է՝ բան համառօտ յայտնիչ գոյացութեան եւ պատահմանց. (Անյաղթ առածք.։)
ՍՏՈՐՈԳԵԱԼ ՍՏՈՐՈԳԵԼԻ. κατηγόρημα praedicatum προσνενεμουμένον attributum. Բառ՝ որ ըստ տրամաբանից ասի զենթակայէ. պատշաճեալ ինչ ումեք կամ իմիք իրաւամբք, եւ ստուգութեամբ ասելի զնմանէ.
Յաղագս ստորոգելոյ, եւ ենթակայի։ Ստորոգեալն, եւ ենթակայն։ Բաղկանան նախադասութիւնքն ի ստորոգելոյ եւ յենթակայէ. (Անյաղթ պորփ.։)
ՎԱՐԱԳՈՅՐԱՁԻԳՔ կամ ՎԱՐԱԳՈՒՐԱՁԻԳՔ. παστοφόριον thalami locus. Տեղի՝ ուր ձգին վարագոյրք. առագաստ, եւ սենեակ.
Տեսին զվարագոյրաձիգսն խաթարեալս։ Զարադրեցին զկոնքսն եւ զվայրագոյրաձիգսն. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 38. ռյ։)
Վարձկանեալ գրիչ. դպրապետ վարձաւոր.
Ի բանս ճշմարտութեան քննութեան վարձկանագրչաւդ յաղթեցեր. (Բուզ. ՟Դ. 8։)
bedstead, pallet, truckle-bed;
halting-place;
den, haunt, lair, cave of wild beasts.
στιβάς stratum. Խշտի փոքր կամ անարգ.
Ի խոտեղէն խշտեկին հանգչիցին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
Սուրբքն յիւրաքանչիւր խշտեկաց կանգնեցան. (Եղիշ. ՟Ը. յօրինակս ին. եւ ի ՃՃ.։)
to despise.
ԽՇՏՐԵԼ. Որպէս Պատճառել առթել ուժգնութեամբ.
hoggishly.
Որկորստութիւնխոզաբար գետնահայեաց երկրաքարշ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
hoggish, behaving like a hog, rude.
Թշնամւոյն առաջի ընկէց զսրբութիւն, եւ զմարգարիտն՝ խոզաբարոյին. (Վրդն. ծն.։)
swine-fattening.
Առաքեաց զնա յագարակ իւր արածել զխոզս. վասն զի որ հեռանայ յաստուծոյ, խոզաբոյծ ընդ կեանս շաղի. (Ճ. ՟Գ.։)
hog's wash, food for swine.
Ոմանք խոզաբուտ եղջիւրօքն զտագնապ քաղցին միայն դադարեցուցանէին. (Եփր. պհ.։) (Գրի վրիպակաւ եւ Խոտաբուտ։)
hog-shaped, like a pig.
Խոնարհեցո՛ զխոզակերպ անհեթհեթ գլուխդ. (Ոսկ. լս.։)
cf. Խոզակերպ.
Վիշապ մի ահագին եւ մեծ յոյժ՝ խոզաձեւ բաշով. (Ճ. ՟Ա.։)
pig-headed;
swinish, dirty, filthy.
Առն խոզամտի ոչ գոյ սիրելի երբէք. (Ոսկիփոր.։)
to be changed into swine;
to behave like a hog, to be hoggish.
Զգենուլ զկերպարանս խոզի. եւ Զխոզաբարոյ լինել.
Խոզանալն տրդատայ։ Թագաւորն խոզացեալ. (Զենոբ.։ Ագաթ.։ Շ. վիպ.։)
long bristle.
Ընդ անդամս ոսկերացն բուսեալ էր խոզանստեւ։ Խոզանստեւն թաւացեալ զամենայն մարմնովն. (Ագաթ.։)
wild-pear;
king's evil, scrofula.
swineherd, pigdriver.
Վերջին գործ անպատուութեան է խոզարածն լինել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
hogs, swine.
Զմեծամեծ խոզեանն եդեալ ի գիրկսն (քահանայիցն սպանելոց՝) առ ի նախատինս մեզ, եւ այպն կատականաց տեսողացն. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
swinish, hoggish;
pork.
Յագեցան կերակրօք ասէ, որ միւս եւս թարգմանիչ խոզենեաւ ասէ. (Փարպ.։)
Կատարեցաւ ի տրդատէս, որ գեղեցկացաւն զքրիստոս զգենլովն, ի բաց եդեալ չխոզենին. (Վրդն. լս.։)
herd of swine.
Խոզերամակն գերգեսացւոց. (Շ. հրեշտ.։)
hoggishness;
nastiness, filth.
Երգեցուցանիցեն զձեզ ... ոչ եթէ սրբութիւնն ինչ զայն առնիցէ, այլ նոցա խոզութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։ եւ Երզն. մտթ.։)
porcupine.
ὔστριξ, ἴστριξ hystrix. Որպէս թէ խոզ փոքրիկ. այն է ազգ ոզնւոյ, իբրւ խոզանստեւ. (յն. ի՛ստրիքս, որպէս խոզաստեւ։) Գաղիան.։)
harsh;
frowning, surly, threatening;
hideous, frightful, horrible, dreadful, shocking;
coarse, gross, rude, rough;
sad, sorrowful;
grave, stern;
— դէմք, stern and haughty countenance;
— աչք, threatening eye, gloomy eye;
— ակնարկել յոք, to look at sternly or angrily, to frown, to scowl, to knit the brows;
— հայել, to look surly at, to sulk, to turn a wild haggard look upon.
Խոշոր եւ խանգար կամխէ՛թ դիմօք՝ որպէս տխուր եւ զայրագին եւ դժկամակ. Դաժան. դժնեայ. խօռ, խոլոր, ժանիքոտ, ծուռ.
Մի՛ ցուցաներ զերես խոժոռ նոցա։ Խոժոռ եւ անընդել դիմօք վարին. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։ Իգն.։ Ի գիրս խոսր.։)
Խոժոռ եւ տրտում զինքն տեսողացն ցուցանէ. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
cf. Խոժոռագեղ.
to frown, to knit one's brows, to be sulky, cross, ill-tempered, to grow angry, to be nettled;
to be soured, embittered, exasperated;
— երկնից, to cover with gloomy clouds, to lower, to get cloudy, murky.
Խոժոռեցան նմա նախարար. այլազգեացն։ Խոժոռեան ընդ բանն՝ գնաք տրտում. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Թ. 4։ Մրկ. ՟Ժ. 22։)
Մթացան խոժոռեցան երկինք. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
frown, wrinkle, knitting of the hrows, scowling, pouting, sulkiness, sulks, wry face;
vexation, sorrow, melancholy.
Խոժոռնգոլ. Խոժոռիլն. տխրութիւն. գժդմութեամբ եւ խոժռւթեամ անդէն զնա լի առնէ տրտմութիւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
orchis, beeflower, salep, satyrion
ԽՈԼՈՐՁ կամ ԽՈԼՈՐՁՆ. Խոտ կանգնաւ չափ, ոյր ծաղիկն լինի կարմիր, կամ գորշ սպիտակախառն.
Եւ այն հարիւրբարդ խոլրձանն՝ այն նահապետքն են՝ մարգարէք. (Նար. տաղ սայլի.։)
ravine, deep hollow;
sylvan valleys, forest;
mountain streams, torrents.
Անցանէ գետն երասխ յորձանուտխոխոջիւք ... թափ անկեալ ընդ նեղ եւ ընդ նուրբխոխոմքն քարանձաւի միոյ։ Զօրս ղօղեալ թագուցանէր ի խոխոմս այգեստանին։ Ամրացեալք ի խոխոմս խորոցն ձորոց, եւ յամուրս քարանձաւաց. (Յհ. կթ.։)
Յափն գետոյն, որ իանէ յաղձնեաց խոխոմացն։ Ի խոխոմս ձորոցն. (Արծր. ՟Դ. 5. եւ այլն։)
ԽՈԽՈՄՔ. νάπη saltus. Անտառ ջրարբի. մացառ. գօռու, օռման.
to bathe, to water.
Ոռոգել, որպէս թէստէպ խմել տալ զջուր, կամ իբրու ռմկ. խխում առնել.
cf. Խոխոջանք.
Անցանէ գետն երասխ յորձանուտ խոխոջիւք. (Յհ. կթ.։ Սամ. երէց.։)
to murmur, to purl, to babble, to gurgle;
ի վեր —, to vomit.
Յանդնդոցն լցեալ խոռոչեալ խոխոջելով. (Ագաթ.։)
Յինքն ունելով զգնացս գետոց՝ խոխոջելով խոռոչացեալ. (Յհ. կթ.։)
ԽՈՂԽՈՋԵՄ կամ ԽՈԽՈՋԵԼ, եցի ն. Հոսել ուղխօրէն. զեղուլ. յորդել. իսկ ի վեր ԽՈՂԽՈՋԵԼ՝ է Զգայռել եւ փսխել.
to think, to reflect, to meditate, to consider, to contemplate, to imagine.
μελετάω, ἑννοέω meditor, cogito ἑπιφημίζω approbo ἑπιχειρέω aggredior, manum admoveo. Ի խոկ արկանել կամ մատնել. Խորհել. զմտաւ ածել. որոճել ընդ միտս, կամ երկնել. հոգալ, յառիլ մտօք. եւ յարիլ կամօք. կամիլ, յօժարիլ. հնարիլ. մտմտալ, մտածել, խելք տալ, մտքով ու սրտով ուզել. (լծ. եւ լտ. coquo քօ՛գուօ. եփել, ըստ որում հնարել, մեքենայել։)
Անձինք ձեր խոկասցեն յերկիւղ տեառն։ Խոկասցե՛ս ի դոսա տուէ եւ ի գիշերի. (Ես. ՟Լ՟Գ. 18։ Յես. ՟Ա. 8.)
Զարագելն միայն խոկացի. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Խարչաւանս ի վերայ իմ խոկալով։ Ոչ երբէք զայսոսիկ աղէտս տարակուսանաց խոկայ։ Զմիմեանց խոկալ փրկութիւն. (եւ այլն. Մագ.։)
Խոկալ ի սէր պատուիրանին աստուծոյ, կամ յերկնայինսն, կամ յերկիրս, կամ առ աստուած անզբաղ եւ մաքուր սրտիւ, կամ ի գործիական առաքինութիւնս. (Խոսր.։ Նանայ.։ Լմբ. իմ.։)
Խոկալ յարմարել, կամ հասանել. (Մագ.։)
Զմարդկայինյարմարական ամուսնութեան կարգ խոկացաւ իջուցանել յանասնական անկարգխառնակութիւն։ Խանդալով ընդ համատոհմիցս կենդանասէր բազմամարդութիւն, զորս միշտ բաղձիւք խոկացաւ ընդդէմսն իջուցանել. (Պիտ.։)
Խոկացաւխորամանկութեամբ խոտորել զճանապարհս իմ։ Զխոկողսն ուսումնականին արժանի դիւցազնացն պատուասիրել։ Վասն ուրումն այսպիսւոյ խոկացողի. (Մագ.։)
Ազգմամբ չարին խոկացաւ ընդ լուր (սրբութեան) նորա կին ոմն պիղծ եւ լիրբ (ի պատրել զնա). (Վրք. հց. ՟Զ։)
thought, meditation, consideration, contemplation, reflexion, imagination, speculation.
Բոլոր էաց խոկմունս։ Յարհեստ պիտանացու տածեալ վեհագոյն խոկմանն. (Մագ.։)
thoughtful, prudent, wise, judicious, sensible, intelligent, cautious, provident, circumspect, discreet;
—ն, intellect, intelligence, reason, judgment.
φρόνιμος, φρονῶν, σόφρων prudens. Խոհեմ, եւ խոհեմական. խորհրդական. քաջ խորհօղ. ճարտար. հանճարեղ. իմաստուն. (անձն, եւ մանաւանդ միտք կամ գործ նորա).
Այս առաջին արդարութիւն մտացն՝ (հնւնտք)։ Արիութիւն գաւազան է ի ձեռին խոհականի մտացն. (Տօնակ.։)
Արհեստից, յորս խոհականն զարգացեալ յառաջադիմութիւն. (Պիտ.։)
Այն իմացուածք են, եւ խոհական հանճարքն, որ աստուած եւ ի կայսրն գիտացին պարտաւոր առնել զորդին աստուծոյ. (Յհ. կթ.։)
ԽՈՀԱԿԱՆՆ. գ. φρόνησις prudentia. Խոհականութիւն. խոհեմութիւն. հանճար. խորհողական կամ իմացական կարողութիւն. բանականութիւն. միտք.
Որ յոգւոջ են եռատեսակ մասունք. խոհականն եւ զանկականն, եւ ցասմնականն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Աղքատ է, որ ոչ ունի զիմաստութեանն գանձ ի խոհականն։ Աղբիւր առակէ զնոյն ինքն զխոհականն, եւ զբանաւոր միտսն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
prudently, wisely, judiciously, sensibly.
cf. ԽՈՀԱԿԱՆԱՊԷՍ. Խոհականաբար ի ձեռն մարմնական կրից զհոգւոց մահ ի բաց վարատեալ. (Յհ. կթ.։)
prudence, wisdom, discretion, wariness, circumspection, cautiousness, good sense.
ԽՈՀԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ φρόνησις, φρήν, φρένες prudentia, sapientia, ingenium, mens. որ եւ ԽՈՀԵՄՈՒԹԻՒՆ, եւ ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. Նախահայեաց առաքինութիւն ուղղիչ մտաց իբրու կանոն գործոց. խելացութիւն, խելք.
Չորք են առաքինութիւնք հոգւոյ. արիութիւն, արդարութիւն, խոհականութիւն, ողջախոհութիւն։ Ուստի բան (միտքն) խոհականութեամբ զարդարեալ գոյ. (Սահմ. ՟Ժ։ Լմբ. սղ.։ Գր. հր.։)
ԽՈՀԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. Մտաւորականութիւն. զգոնութիւն. միտք. հանճար. Բանականութիւն.
Հանճարիմաստ խոհականութեամբ զգործս աստուծոյ։ Որով իւր գաղափար եմք ըստ խոհականութեան եւ անձնիշխանութեամբ։ Խոհականութեան ընտրութեամբն նմին հաւանիմք։ Սիրեսցե՛ս զտէր աստուած քո ի բոլոր սրտէ, յայտ է թէ յանստերիւր խոհականութենէ. (Լմբ. ժղ.։)
Էր նիւթ այսպիսոյ խոհականութեան դաշնաւորութիւն մտերմութեան՝ որ ի կիւրոսէ առ տիգրան. (Խոր. ՟Ա. 24։)
Խոհէր ի միտս իւր. եւ մինչդեռ յայնպիսի խոհականութեան վտանգի կայր. (Փարպ.։)
Ի միտ առնուլ զերկաքանչիւրսն գրեցելոցն բանից խոհականութիւնս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cook, man-cook.
(իբր խոհակեար, այսինքնխահագործ) μάγειρος, ὁψοποιός coquus. որ եւ ԽՈԽԿԵՐ. Խոհագործ. Խոհարար. խորտկարար. խահարար. խահամօք. յօրինիչ խահից. եփօղ կերակրոց. կերակուր եփօղ.
ասէ սամուէլ ցքոհակերն։ Եփեաց զխոհակերն զազդրն։ արկեր ի ներքս խոհակերս՝ զենուլ ի ներքս եւ այլն։ Այս տունք են խոհակերաց, ուր հասուցանիցեն պաշտօնեայքն տանն զզենլիս ժողովրդեանն. (՟Ա. Թագ. ՟Թ. 23. 24։ Ողբ. ՟Բ. 20։ Եզեկ. ՟Խ՟Զ. 24։)
Որո՞ց են յաղագս թոշակի կազմութեանցն շարագրութիւնքն եւ օրինականքն. (պխ) խոհակերացն. (Պղատ. մինովս.։)
Յողատաց եւ ի խոհակերաց. (Մագ. ՟Ծ՟Բ։)
ԽՈՀԱԿԵՐՔ գ. իբր Խոհակերութիւն. Խահ. խորտիկ.
Լե՛ր նման առն անցաւորի, որ թէպէտ գայ նմա հոտ ի խոհակերացն, նա ոչ ուտելով՝ ոչ լուծանէ զպահքն. (Վրք. հց. ձ։)
chief-cook;
chief executioner.
ἁρχιμάγειρος princeps coquorum. Գլուխ խոհակերաց. ... այլ ըստ մեզ ի սուրբ գիրս թարգմանի Դահճապետ.
Որպէս եւ (Վրք. հց. ձ.) գրի,
Նաբուզարդան խոհակեր։ Ուստի յայտ է զի կամ նոյն այր միանգամայն էր գլուխ խոհակերաց եւ դահճաց, եւ կամ զի դահլիճն է իբրու յօշոտի մսոյ. քանզի եւ արմատ յն. ձայնիս մա՛ղիռոս, է մասսօ, այսինքն մալել, ծեծել. Իսկ իտ. մասսառէ՝ է սպանանել։
to cook.
μαγειρεύω coquo, coquinarium exercor. Խոհակերութիւն առնել. գործել զգործ խոհակերաց. յօշել զմիս, եւ եփել զկերակուր. եւ Սպանանել.
kitchen;
անօթք —ի, utensils;
cf. Խահարան.
μαγειρεῖον culia, coquina. իտ. cucina. գրի եւ իբր ռմկ. ԽՈՀԱԿԵՐՆՈՑ. փոխանակ գրելոյ Խոհակերանոց, որ եւ ԽՈՀԱՆՈՑ. ԽՈՀԱՐԱՐՈՑ. Տեղի պատրաստելոյ եւ եփելոյ զխահս կամ խոհակերելոյ. աշխանէ.
Խոհակերոցք շինեալք ի ներքոյ պատշգամացն շուրջանակի. (Եզեկ. ՟Խ՟Զ. 23։)
cf. Խահարարութիւն.
ἠ μαγειρική (τέχνἡ) coquinaria (ars). որ եւ ԽԱՀԱԿԵՐՈՒԹԻՒՆ. Արհեստ եւ գործ խոհակերաց.
eating-house keeper.
Խորագունիւ վարի ըստ զորութեան խոհավաճառիցն սեռիւ։ Մի՛ խոհավաճառ կամաւ, եւ մի ակամայ մի ոք (միայն) լինիցի. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
intellect, sense.
Խորհրդարան մտաց. միտք. գուցէ նաեւ իբրեւ խոհակերոց եփուն եւ հասուն խորհրդոյ.
cook.
cf. ԽՈՀԱԿԵՐ. ὁψοποιός coquus. Մի՛ պատուեսցուք զխոհարարացն հնարագիտութիւնսն. (Ածաբ. ծն.։)
adorned with prudence, judicious.
sober-minded.
Խոհեմ կամ խոհական մտօք. զգօն. մտացի. իմաստուն. ուշիմ.
Իմաստայեղց հարստութեամբ խոհեմամիտ երեւեալ։ Ժողովէ մանկունս խոհեմամիտս։ Խոհեմամիտ թագաւորն գագիկ. (Յհ. կթ.։)
to be wise or prudent.
Խոհեմութիւն յանձին բերել. խոհեմ եւ ուշիմ լինել. իմաստնանալ. զգօնանալ. զգաստանալ.
Բանն խոհեմանայ աստուածաշունչ գրովք. (Լմբ. ժղ.։)
Ո՞ արբեցութեամբ գոլովն յիմարեալ, եւ ոչ ջրըմպութեամբն խոհեմանայր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
circumspect, calm, prudent, judicious.
Խոհեմ ընթացս. որ իմաստութեամբ կամ հանդարտութեամբ գնայ.
sober-mindedness.
Խոհեմութիւն կատարումն բանի (բանականութեան) է։ Չորք առաքինութիւնք են հոգւոյ. արութիւն, արդարութիւն, ողջախոհութիւ, խոհեմութիւն. (Սահմ. ՟Ժ։)
Պարտ վարկանիմ վերլուծական բացատրութեամբ զքո խոհեմութիւնն երեւակայացուցանել. (Մագ. ՟Լ՟Զ։)
Զխոհեմութիւն միջնահարիսպ աստանօր ի մէջ սոցունց եդեալ։ Եւ զայն իսկ մասն հոգւոյն՝ որ հաղորդեալ էր արութեան եւ զաւման մարտական գոլով, բնակեցուցին հպագոյն ի գլուխն՝ ի մէջ խոհեմութեանցն եւ պորտոյն սերտեալ. (Պղատ. տիմ.։)
muddy, dirty, filthy, impure, obscene;
— ձեռք, unclean hands.
βορβορώδης (յորմէ բորբորիտ). coenosus βορβορῶδες colluvies. Ունօղ զխոհերս. տղմատեսակ. Տղմային. գարշ. աղտեղի. պիղծ ինչ կամ անձն. լուալիք. աղտոտ, ցեխոտ, գարշելի.
Որովեւ զխոհերական ոգւոցն ժանկաբեր թոյնսն ի բացթօթամվցաք. (Կոչ. ՟Է։)
Գործովք՝ չարախոհիցն խոհերականաց տուեալ զպատասխանի. (Նիւս. ի թէոդոր.։) յն. ἁλιτήριος , չարագործ. մտախաբ։
to butcher, to slaughter, to kill, to massacre.
Գայլ ապականիչ յարձակեալ՝ խողխողէր զընտիրսն ի հօտէ գառանց։ Խողխողեցայք պատարագ ընդունելի. (Շար.։)
Երկնաւոր բժիշկն ոչ սրով խողխողէ։ Թագաւորն սրով խողխողէ, եւ այլ ոչ խօսեցաւ, զի յոյժ խողխողեալ էր ամենայն մարմինն. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ը.։)
act of killing, massacre, carnage.
Ի խողխողումն սիրելեաց, կամ ի գերութիւն ընտանեաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
cf. Խոխոջանք.
Խողխոջանք խոռոչաց որ բխեն իջանեն ի գլխոց լերանց. (Վեցօր. ՟Գ։)
cf. Խոխոջեմ.
ԽՈՂԽՈՋԵՄ կամ ԽՈԽՈՋԵԼ. Հոսել ուղխօրէն. զեղուլ. յորդել. իսկ ի վեր ԽՈՂԽՈՋԵԼ՝ է Զգայռել եւ փսխել.