first rank, head, first place;
president.
Գահագլուխ քաղաքն հռովմայ։ Թողեալ զաշխարհ իւր եւ զգաւառ, եւ զգահագլուխ մեծութիւնս. (ՃՃ.։)
chair;
ring, link.
Լծորդօքս չափեալ զրոյցս, եւ զբառս՝ գրոց փոփոխեալ, Սահակ, պահակ, գահակ. (Ոսկիփոր.։)
ԳԱՀԱԿ. իբր Կահ կամ գահեալ եւ ոլորեալ ինչ. աղխ. օղ. լամբ. διατονία circuli, annuli
Զխորանն ... եւ զգահակս նորա. (Ել. ՟Լ՟Ե. 11։ (վրիպակ է գրեալն՝ զգահաւորակս)։)
successor;
vicar.
Որ կալեալ ունի զգահ իշխանութեան. իշխան. պետ. եւ Փոխանորդ.
Ոչ պակասեցին աթոռակալք եւ գահակալք յազգէն յուդայ մինչեւ ի քրիստոս. (Վրդն. ծն.։)
Որք ի մեծութեան գոյիցս գահակալք են՝ թագաւորք եւ իշխանք. (Համամ առակ.։)
to succeed to the throne, to take the place of some one in dignity.
Որով ընկալեալ սորա զսուրբ օծումնս՝ եւ այդր եւս գահակալեսցէ. (Մաշտ.։)
succession to the throne or to some dignity.
Կայսերական աթոռոյդ, եւ հայրապետական գահակալութեանդ. (Թղթ. գագկայ առ ռոման.։)
Եւ եւս ի մեծագոյն ձգիլ գահակալութիւնս. (Ճ. ՟Ա.։)
partner of the same throne or dignity.
Աստուած էր բնութեամբ, եւ գահակից հօր։ Գահակից է այ, եւ համաթոռ ամենեցունց տիրողին. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
to sit on the same throne, to have the same dignity as another.
Յընթրիսն հոգեւոր ընդ բազմականոն գահակցեալ. (Սկեւռ. լմբ.։)
cf. Աթոռակցութիւն.
Եղբայր լինէաք հաշուեալ նոցա՝ պատուով եւ գահակցութեամբ. (Փարպ.։)
honourable, primary;
— իշխանք, grandee, court, nobility.
Թագաւորն, եւ գահամեծար իշխանք. (Յհ. կթ.։)
ambition, immoderate desire of honour and grandeur.
Սէր բարձի եւ պատուոյ. իշխանասիրութիւն.
Ի փառասիրութենէ եւ ի գահասիրութենէ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
precipitated;
— առնել, to precipitate, to throw from a precipice;
— լինել, to be precipitated, to fall from above;
— տեղի, precipice;
—, — բերմամբ, precipitately, hurriedly.
ἁπόκρημνος praeceps, praecipitatus Վիժեալ ընդ գահս. հոսեալ ի դարէ. եւ Գահավիժական.
Ոչ երբէք ի վայրի դալարւոջ, այլ գահավէժ, եւ ի մէջ փշոց. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
to precipitate.
Ածին զնա մինչեւ յարտեւան լերինն ... գահավէժ առնել զնա. (Ղկ. ՟Դ. 29։)
Գահավէժք եղեալ մեռանին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
precipitation;
high precipice.
Զոչխարս հօտին մատնէ գայլոց եւ գահավիժութեանց. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Ցրուեալ անապատաց եւ գահավիժութեանց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Գահավիժութիւնք եւ լիճք եւ ովք. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Գահաւանդակ.
ԳԱՀԱՒԱՆԴ մանաւանդ ԳԱՀԱՒԱՆԴԱԿ κρημνός praecipitium, λοφία cacumen ( ի սուրբ գիրս ՝ իտաբիրիոն. որ է ըստ եբր. թաբոր լեառն, եւ κάρταλλος որ եւ կողով սրածայր՝ որպէս դարան եւ թակարդ քուաւոր)։ Բարձրաւանդակ տեղի. գահ. դար. ծայրք եւ սարք կամ դարաւանդք լերանց. ուչուրում, վարդա.
Իբրեւ զվարմ ձգեալ ի վերայ գահաւանդի (լս. (տաբիրոն). Ովս. ՟Ե. 1։)
Իբրեւ զգահաւանդակ (կամ զգահաւանդ. լս. թաբօր) ի լերինս. (Երեմ. ՟Խ՟Զ. 18։)
Որ բազում գահաւանդակօք բաժանեալ է։ Զառաջին գահաւանդակն ելանիցէ։ Եօթն գահաւանդակօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. յռջբ. եւ վջ։)
cap, height, ele vation, precipice, very high and steep place.
ԳԱՀԱՒԱՆԴ մանաւանդ ԳԱՀԱՒԱՆԴԱԿ κρημνός praecipitium, λοφία cacumen ( ի սուրբ գիրս ՝ իտաբիրիոն. որ է ըստ եբր. թաբոր լեառն, եւ κάρταλλος որ եւ կողով սրածայր՝ որպէս դարան եւ թակարդ քուաւոր)։ Բարձրաւանդակ տեղի. գահ. դար. ծայրք եւ սարք կամ դարաւանդք լերանց. ուչուրում, վարդա.
Իբրեւ զվարմ ձգեալ ի վերայ գահաւանդի (լս. (տաբիրոն). Ովս. ՟Ե. 1։)
Իբրեւ զգահաւանդակ (կամ զգահաւանդ. լս. թաբօր) ի լերինս. (Երեմ. ՟Խ՟Զ. 18։)
Որ բազում գահաւանդակօք բաժանեալ է։ Զառաջին գահաւանդակն ելանիցէ։ Եօթն գահաւանդակօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. յռջբ. եւ վջ։)
that keeps a seat;
page of the hack stairs;
throne.
(Կարգեաց) զաբէլ սպասարար եւ գահաւոր. (Խոր. Բ. 7։ Ասող. Ա. 6։)
Սպասաւորք, սուրհանդակք, գահաւորք, եւ սենեկապանք. (Եփր. աւետար.։)
throne;
palanquin;
high canopy;
gridiron.
φορεῖον (եբր. աֆիրէցօն) κλιντήρ ferculum, lectica, lectum, sella, thronus, thalamus Գահոյք արքունի կամ իշխանական, իբրեւ հանգստարան եւ նստարան. որպէս աթոռ մեծ, մահճակալ հովանաւոր, եւ դեսպակ կամ պատգարակ. թախտ, սօքքա կամ ճիպինլիք, եւ թախտիրէվան.
Գահաւորակ ձեւացուցեալ մերձ առ տնկովն. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
Եւ արասցես նմա (կրակարանի սեղանոյն) գահաւորակ վանդակակերպ պղնձի. եւ արասցես գահաւորակին չորս օղամանեակս, եւ այլն. (Ել. ՟Ի՟Է. 4։)
to heat, to strike.
Ուժգին հարկանել՝ վերուստ ի վայր իջուցանելով զսուր, զգաւազան, զմտրակ. եւ Մղել. սալմագ, չարքմագ, վուրմագ, իթմէք.
Ընջուղն գէր եւ աղուոր պիտի՝ որ միս ունենայ, եւ ուժով կտրճներ դահեն, եւ բերեն ծանր պլատկերով. (Վստկ. ՟Յ՟Ա։)
president, principal;
primate;
dean.
πρόεδρος, προκαθήμενος praeses Երէց գահու քան զայլս. նախագահ. աւագագոյն յոր եւ է կարգի. պաշ, րէիս, սէրտար.
Գահերիցունք եւ առաջնորդք. (՟Ա. Եզր. ՟Ե. 63։)
Գահերէցն ի նոցանէ՝ լուծանէ եւ մեկնէ. (Փիլ. տեսական.։)
Գահերէց գլխաւորութիւն. (Ոսկ. մտթ.։ Սկեւռ. յար.։)
Անձանց վնաս եւ ամօթ արարին, որ զգահերէցսն խնդրէին. (Բրսղ. մրկ.։)
precipice.
hunter's net.
Գործի գահելոյ, կամ գահակելոյ. որ եւ ԳԼՈՒԽ ԳԱՀԱՒԱՆԴԻ ասի. ըստ յն. κάρταλλος (կողով ի սուր յանգեալ) որպէս ազգ ինչ թակարդաց որսորդաց.
Երագազիւքն եւ գահողովքն ելեալ ի յորս. (Փարպ.։)
throne;
high canopy, arm-chair;
state-bed, palanquin.
θρόνος thronus Գահ, իբր Աթոռ արքունի, իշխանական, եպիսկոպոսական, եւս առաւել աստուածական. թախտ, մէսնէտ, կեահ.
Գահոյքն բազմոց է թագաւորի, ուր երբեմն հանգչի՝ զգլուղն դնելով. քանզի սնարից յիշատակումն առնէ ի գահոյսն սողոմոնի. եւ երբեմն նստի յաթոռ դատաւոր արդարութեան. (Վրդն. երգ.։)
Զթագաւորական գահոյսն. եւ այլն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Արքայական կամ կայսերական գահոյից։ Բազմեալ (եպիսկոպոսն) ի գահոյս, եւն։ Բարձրեալ ահաւոր բազմեցաւ նստաւ ի գերունակն գահոյս. (Նար.։)
Դագաղքն էին ոսկեղէնք, գահոյք եւ անկողինք բեհեզեայ ... եւ զգահոյիւքն շուրջ որդիքն. (Խոր. ՟Բ. 57։)
Եւ մեռաւ ասա, եւ թաղեցաւ ի գահոյս լիախնկեայս. (Եփր. մնաց.։)
stone-cutter.
Գաղատոսաց եւ հիւսացն։ Գաղատոսք շինօղք՝ շինեցին զտունն. (՟Ա. Եզր. ՟Ե. 54. 58։)
to Conform, to imitate;
to copy, to transcribe.
τυπόω, ἑντυπόω, ἁνατυπόω formo, informo, figuro, imprimo, reformo Տպաւորել. օրինակել. նմանեցուցանել. ձեւացուցանել. թէշքիլ՝ թասվիր էթմէք, գալըպլամագ.
Զշնորհսն հոգւոյն սրբոյ եւ զօրութիւնն ջրով գաղափարէ. (Նանայ.։)
Զորս (զհրեշտակս) գաղափարեն սարկաւագք, եւ այլն. (Լմբ. պտրգ.։)
Որք գաղափարէն զգիրս. (եւ այլն. Յիշատ. ստէպ։)
transmigration, emigration, flight;
journey;
pilgrimage;
the colony, the settlers or fugitives.
ԳԱՂԹ որ եւ ԳԱՂՈՒԹ. (որպէս թէ գաղտերթ, կամ գաղոյթ. զօղումն փախստեամբ) ἁποικία demigratio, transmigrtatio, colonia (ուստի կողոնիա). Չու. վտանդարութիւն. տարաբնակութիւն. բնակափոխութիւն. պանդխտութիւն. փախուստ. գերութիւն. անցք. հատուած. կէօլ, հիճրէթ, գէվաթը, թէրքի տիյար.
Յելս գաղթին փոյթ լինել։ Տաղաւարն ոչ ունի հաստատութիւն, այլ վասն գաղթի. իսկ յորժամ գաղթն դառնայ, ապա երանգ եւ փութապէս կործանի. (Ճ. ՟Թ.։)
fugitive, refugee, settler;
colony.
Գաղթական էջ ի բերիտիա, եւ ի պատարա։ Յունաց գաղթականն. յորս եւ զհոմերոս ոմանք պատմեն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ի պատառուածս նոյն ամբարտակի գետոյն՝ այժմ, որպէս լսեմք, մարդիկ աշխարհին ի հէն եւ ի գաղթականս՝ փախստեամբ ամրանան. (Խոր. ՟Ա. 15։)
cf. Գաղթ.
Զօրավար գաղթականութեան։ Յունական գաղթականութիւնն։ Առ յունական գաղթականութեամբն. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
Յօրինակ եօթնօրեայ աշխարհիս տաղաւարաց եւ գաղթականութեանց. (Կամրջ.։)
settler, fugitive.
Ի գաղթէ՝ գաղթայր, եւ ի վանմանէ՝ վանեալ. (Երզն. քեր.։)
to send abroad or from home;
cf. Գաղթիմ.
ԳԱՂԹԵՄ, եցի. չ. ԳԱՂԹԻՄ, եցայ. ձ. μετοικίζομαι, ἁναχωρέω demigro, transferor, fugio, discedo Գնալ վտարանդի իբրեւ հատուած. տարագնաց լինել ի հայրենի գաւառէն. փոխել զբնակութիւն այլուր. չուել. մեկնիլ. խոյս տալ. անկանիլ եւ պատսպարիլ. կէօչմէք, թէրքի տիյարէթմէք, սըղընմագ.
Ի փութալն իւրում ի գաղթել՝ անկաւ եւ կաղացաւ. (՟Բ. Թագ. ՟Դ. 4։)
Որդի պարթեւին, որ ի կողմանս յունաց գաղթեաց. (Ագաթ.։)
Ի գաղթելն հայոց յարտաշրէ՝ գաղթին եւ նոքա. (Խոր. ՟Բ. 75։)
Գաղթեն բնակիչս աշխարհին յամրոցս, եւ ի քաղաքս ամուրս յերեսաց իսրայէլի։ Ելանէ հրաման ի կայսերէն՝ գաղթել զբնակիչս աշխարհին ի քաղաքս ամուրս, եւ ամուր աշտարակս. (Ղեւոնդ.։)
monks rhubarb.
Քաղ. որ եւ նոյն կարծի ընդ Գայլխոտ. Մոլախոտ վնասակար՝ ապականիչ այգեաց.
Եղիճն եւ պատաղիճն ... որոմնն, կայծուն, գաղձն վնասակար. (Ագաթ.։ եւ Ճ. ՟Բ.։ եւ Սարգ. յկ. ՟Գ։)
tepid, lukewarm.
Գաղջ ես, եւ ոչ ջերմ, եւ ոչ ցուրտ. (Յայտ. ՟Գ. 16։)
to cool, to make lukewarm.
որ եւ ԳԱՂՃԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. Եղկացուցանել. մեղմել զջերմութիւն, կամ մեղմ ջեռուցանել.
Որ ի բացեայն կայ ( ի հրոյ), ոչ եւս ճառագայթիցն նշոյլք զնա կիզցեն, այլ գաղճացուցեալք չափաւորապէս արծարծեսցեն կենդանութեամբն. (Փիլ. ել.։)
cf. Գաղտ.
Ելեալ գիշերի գաղտաբար։ Գաղտաբար յինքն գրաւեալ։ Գաղտաբար իմն զարեւմտեայ կողմամբ լերինն պարառոցեալ. (Յհ. կթ.։)
to steal away, to slip away.
Առաքէ գաղտագնաց հետեւակս. (Խոր. ՟Բ. 81.) իմա ածակ. կամ մ. հետեւակին։
by stealth, clandestinely, secretly;
secret, furtive, stealthy.
cf. ԳԱՂՏԱԳՈՂԱՑԻ, ԳԱՂՏԱԳՈՂԱՑԵԱԼ) κεκρυμμένως, λάθρα occulte, in abscondito Գաղտ իբրեւ զգող. ծածկաբար. լռիկ մնջիկ. գողն ի գողը. սուս փուս.
Գաղտագողի փախչել, կամ մտանել, փախստական լինել, կամ արձակել, առաքել, եւ այլն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։ Ճ. Ա. Լմբ. պտրգ.։ Վրք. ոսկ.։)
Գտեալ զմուտ բերդին՝ ի գիշերի գաղտագողի ելին ի նա. (Ղեւոնդ.։)
Զնոյն չարիս ի ծածուկ եւ գաղտագողի կատարէ. (Լմբ. ովս.։)
Որպէս գաղտագողի հարանօք իբրեւ զանպիտանս գտանէին. (Փարպ.։)
theft;
ի գաղտադողօնս անկանիմ, to conceal one's self, to hide.
that eats by stealth or secretly.
Իբրեւ զտնանկ գաղտակեր. (Ամբ. ՟Գ. 14։)
cheat, imposture.
Գաղտակծութեամբ իմն առաքէ դաւօղս ի վերայ նորա։ Զընկերակիցս իւրեանց գաղտակծութեամբ իմն իբրեւ զոչխար ի սպանդ վարեալ. (Յհ. կթ.)
oyster;
mother-of-pearl.
որ եւ ԳԱՂՏԱԿՐԱՅ. κήρυξ, ὅστρεον murex (իբր curex ). genus cochleae, vel conchae Խեցեմորթ ծովային. ժժմակ պատենաւոր. (որպէս միտեա, ոստրէ, պինէ, սատաք, կոնքեղ եւն) (վրիպակաւ գրի եւ ԳԱՂՏԻԿՈՒՐ, զոր տեսցես)
Խեցեմորթքն, որպէս կարկինոսքն, եւ գաղտակուրքն. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
Իբրեւ զմարգարիտս ի գաղտակրի. (Ճ. ՟Գ.։)
Բերեալ մատուցին ինձ գաղտակուրս ... եւ տանէր բաժակս վեց. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Գաղտակուր.
Ընկալարուք ի գաղտակրայ մարգարիտս պատուականս. (կամ զմարգարիտս գեղեցիկ) (Սարգ. յուդ.) գ. եւ յիշատ. ի համառօտն։
Եւ ոչ խեցի որպէս կրայից եւ գաղտակրայց. լս. գաղտակրայից. (Նիւս. բն. ՟Ա։)
secretly, artfully, cunningly, cheatingly.
Որպէս թէ գաղտումաղտ, կամ իբրեւ գողունի եւ անհամեստ. գալպ, քէլբ. այսինքն Խարդախ, խարդախեալ, անհարազատ. զի յն. է νοθεύων adulterans
Այր զընկեր կամ վարանեալ սպանանէ, եւ կամ գաղտամեստ ցականեցուցանէ. այսինքն խաբանօք տառապեցուցանէ, տնանկացուցանէ. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24. (այլ ձ. գաղտամես, գաղտամեսց, կամ գաղտապէս։))
that takes by stealth, deceitful, malicious.
Շունք կատաղեալք եւ գաղտառուք, որոց վէրք ժանեաց դժուարակիր է ի բժկշկութիւն. (Ածազգ. ՟Գ։)
borage.
ԳԱՂՏԻԿՈՒՐ կամ ԳԱՂՏԻԿՈՒՌ (գրի եւ Գաղտակուռ, Գաղտակոր) βούγλωσσον , ἁρνόγλωσσον Lingua bubula, plantago. Անուն բանջարոյ, որ կոչի եւ Ջղախոտ. եւս եւ Եզնալեզու, խոշոր տերեւով, կամ Գառնալեզու՝ մանրատերեւն. եզան լեզու. լիսանի սէլվի. բզրկտուն, պզրղատուն։ (Բժշկարան.։ Գաղիան.։)
Բարակ գաղտիկուռ. (Հին բռ.) ասլունաթարասափիլ։ Գաղտիկռի տերեւ. պենալ համլ։
secret, occult, hidden, impenetrable;
furtive, stolen.
Ծածկեալ ընդ գաղտնեօք. գաղտնի եւ ծածուկ. թաքուն յոյժ.
Զգաղտնածածուկն յայտնաբարբառ։ Որոգայթքն գաղտնածածուկ սատանայականք. (Նար. ՟Ի՟Է. եւ ՟Զ։)
secret, oecult, latent, hidden;
stolen, furtive;
clandestine
Ցուցին նմա զգաղտնի դրունս։ Յայտնէ զխորինս եւ զգաղտինս. (Դան. ՟Ժ՟Դ. 20։ ՟Բ. 22։)
Որոգայթն գաղտնի եւ հնարադիրն աներեւակի։ Գանս գաղտնի. (Նար.։)
Ի գաղտնեաց իմոց սուրբ արա զիս տէր։ Նա քննէ զգաղտնիս սրտից մերոց։ Ի վերայ գաղտնեաց։ Գաղտնիք մարդկան, խաւարի, ամօթոյ.եւ այլն։
Տիրեսցէ ի վերայ գատնեաց ոսկւոյ եւ արծաթոյ։ Դան. (՟Ժ՟Ա. 43։)
Ծածկագէտ, եւ ամենայն գաղտնեաց յայտնիչ. (Ագաթ.։)
Դարանի ի գաղտնիս։ Ձգեալ ի գաղտնիս. (Սղ. ՟Թ. եւ ՟Կ՟Գ։)
that lays snares in secret, insidious.
Գաղտնորոգայթ աներեւութերակ ... գարշութեամբ մեղացս ջրգողեցեալ. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
occultation, hiding, concealment;
secret.
τὸ ἁπόκρυφον Ծածկութիւն. եւ Գաղտնիք. անգիտելի իրք.
secretly.
Գաղտուկ եւ ի ծածուկ (յն. (մի բառ) գործին. Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Գաղտուկ զսպել, կամ հատանել. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to find means or place, to take, to lay, to have hold;
to find the means of .vanquishing or to wrong, to obtain ones intention or design;
to succeed;
ոչինչ — լինել, to succeed never;
իբրեւ — չլինէր պաշարմանն, despairing to take the city by siege.
cf. Գամագիծ՞՞՞գսանեմ.
περίειμι, ἱσχύω, λυμήνομαι, ἁντίσταμαι Supero, valeo, labefacto, resisto եւ այլն. ԳԱՄԱԳԻՏ կամ ԳԱՄԱԳԻՒՏ ԼԻՆԵԼ, կամ ԳԱՄԱԳԻԾ ԳՏԱՆԵԼ. Գամս գտանել, այսինքն անցս եւ ելս հնարից, կամ հնարս յաղթութեան, կամ տեղի ըմբռնելոյ եւ վնասելոյ. սանանել. զդէմ ունել. ճար մը ընել՝ վնասել, ուզածը առաջ տանիլ, ձեռք երկնցնել, դէմ դնէլ. չարէ պուլմագ, գուլփ ալմագ, այազընա եէր էթմէք, պէճէրմէք.
Թերեւս վնասել ինչ կարեմք ... դիւրով կարեմք լինել գամագիւտ. (Փարպ.։)
Աղքատութեամբ ձգեաց նմա գործիս, եւ այնու կարծէր գամագիտ լինել։ Որում ոչ միայն ցեց, այլեւ ոչ մահ կարիցէ գամագիտ լինել։ Չլինիցի ինչ քեզ այնուհետեւ գամագիտ հուրն։ Չտայցէ գամագիտ լինել իւղն այն ի մկանունս մեր՝ ունելեացն նորա. (Ոսկ. մ. ստէպ։)