to humble, to abase, to subject;
to bring down, to lower, to abate, to depress;
to bow or bend down, to incline;
— զունկն, to lend an ear to, to listen to;
— զանձն, to humble oneself;
to do penance, to mortify oneself, to fast;
— զամբարտաւանութիւն ուրուք, to lower, to abase, to bring down the pride of;
— զաստուած առ մարդիկ, to move God to compassion, to implore divine mercy;
Աստուած խոնարհեցուցանէ զամբարտաւանս, God humbles the proud.
Խոնարհեցոյց զերկինս, եւ էջ։ Խոնարհեցո՛ տէր զունկն քո, եւ լու՛ր։ Խոնարհեցուցից յառակումն զունկն իմ։ Խոնարհեցո՛ զսիրտ իմ ի վկայութիւնս քո։ Զերկինս յերկիր խոնարհեցոյց։ Ուշ եդին խոնարհեցուցանել զիս յերկիր։ Խոնարհեցուցէ զբարձրութիւն նորա։ Զբարձրութիւն ապաստանի պարսպաց քոց խոնարհեցուսցէ։ Խոնարեցուցին զերեսս իւրենց յերկիր։ Խանարհեցուցեալ զգլուխն՝ աւանդեաց զոգին։ Յորժամ խոնարհեցուցանէր զձեռս իւր, զօրանայր ամաղէկ։ Խոնարհեցո՛ զսափորդ քո, զի արբից.եւ այլն։
ԽՈՆԱՐՀԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. զիջուցանել. յանկուցանել, ձգել, շարժել.
Տէր խոնարհեցուցանէ եւ բարձրացուցանէ։ Զամենայն հպարտս խոնարհեցո՛։ Խոնարհեցուսցէ աստուած զիշխանս դստեր սնոնի. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 7։ Յոբ. ՟Ի՟Բ. 12։ խ. 6։ Ես. ՟Գ. 17։)
to be humble;
to lower oneself, to descend;
to yield, to acquiesce;
to lean, to bend downwards;
to decline;
— յամբարտաւանութենէ, to descend from one's haughtiness, to have the pride of one's countenance humbled;
յերկիր —, to prostrate oneself;
— առաջի Աստուծոյ, to bow before God;
— անկանիլ երեսաց, to go downcast, to be dejected;
— յիջեւան ուրուք, to deign to dwell in;
— յալիս, to grow old;
—հի օրն, the daylight fades, the day wanes or is going down;
յոտն եկաց յերեսացն խոնարհելոց, he rose from his prostrate attitude;
to be conjugated.
humility;
deference, submission, humiliation, abasement;
baseness, lowness, inclination, declination.
Ծառայել տեառն ամենայն խոնարհութեամբ։ Ամենայն խոնարհութեամբ եւ հեզութեամբ։ Մի՛ ինչ ըստ սնահարծութեամբ, այլ խոնարհութեամբ զմիմեանս լաւ համարել առաւել քան զանծինս։ Զքաղցրութիւն, զխոնարհութիւն, զհեզութիւն։ Նմենեքին ընդ միմեանս զխոնարհութիւն ունիցիք. զի աստուած ամբարտաւանից հակառակ կայ. եւ այլն։
Խոնարհեցաւ ի տառապանս աղախնոյ իւրոյ. ընդ յոյժ բարձրագոյն պարգեւացն զիւր նուաստութիւնն (յայտնէ), զոր եւ աղքատութիւն անուանեաց ... նա խոնարհեցան յաղախնոյ իւրոյ խոնարհութիւն. (Ոսկ. ղկ.։)
abasement;
humiliation;
fall, decline;
conjugation.
Խոնարհիլն. որպէս խոնարհութիւն, եւ նուաստութիւն, իջումն եւ զիջումն.
Մերժելով ի մտաց զսնոտի պարծանս ամբարհաւաճութեան, փոխանակ որոյ զիջանելոյ ըստ չափաւոր խոնարհմանն։ Շարժիմ ի բարձր աստիճանէ կատարելութեանն յամենեւին ի ստորին եւ ի վերջին խոնարհումն. (Պիտ.։)
to seize;
to take by force.
Որք զայլոցն ապշոպեալ յափշտակեն զինչս. (Պիտ.։ Մարթ է իմանալ՝ եւ Աղմուկ յարուցանելով կորզել։)
monkey.
cf. ԿԱՊԻԿ. ռմկ. ապուզնէ, ապուզէն. պրս. պուզինէ. բուժիյնէ. եւ ըստ ռուսաց՝ օպէզեանա.
stupid, dull, heavy, foolish, silly;
astonished, surprised, amazed;
յ— կրթել, հարկանել, արկանել, դարձուցանել, to strike with astonishment, to surprise, to amaze, cf. Ապշեցուցանեմ;
յ— կրթիլ, հարկանիլ, դառնալ, լինել, to be struck with astonishment, to be surprised, amazed, to wonder, cf. Ապշիմ.
Արբեցութիւն՝ որ ոչ զմիտս յապուշ կրթիցէ, այլ եւս քան զեւս զյիշատակն յորդորիցէ. եւ զի գործ արբեցութեան զուշն յապուշ առնէ՝ ամենեքին գիտէք. (Սեբեր. ՟Թ։)
Աղաղակն զիս պաշարեալ՝ յապուշ իմն կացուցանէր. (Յհ. կթ.։)
Այնչափ յապուշ կրթեցայք, մինչ զի, եւ այլն։ Այնչափ յապուշ եմք կրթեալ։ Ամենայնիւ յապուշ եմք համարեալք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 21։ ՟Ա. 16։)
to rebel, to revolt, to mutiny, to conspire;
— ի հաւատոց, to apostatize, to abjure religion.
որ եւ ԱՊՍՏԱՄԲԻԼ. ἁφίσταμαι, ἁποστατέω , ἁθετέω. deficio, desro, descisco, rebellis fio, praevaricor, rebello. Յետս կալ. ընդվզիլ. վտարանջել. հեստել. անսաստել. նշկահել. լծընկէց լինել. ի բաց կալ ի ծառայութենէ. յետս կալ ի հնազանդութենէ գլխոյն կամ իշխանի. գլուխ քաշել.
to excite to sedition, to stir up to rebellion, to cause to revolt.
cf. Ապստամբ.
rebellion, revolt, mutiny, sedition, faction, revolution.
Ապստամբութեամբ բազմաւ թագ իւր կապեալ։ Յապստամբութիւն զինքն զինեալ յամիրապետէն. (Յհ. կթ.։)
Եւ զի՞նչ իցէ ապստամբութիւնն. (Ոսկ.) զնա կոչէ ապստամբ, որպէս թէ զբազումս կորուսանիցէ, եւ ապստամբ առնիցէ։
life, duration of life;
ոչ լինել ապրանաց, to be in a dying state, to be dying.
Մովսէս մարգարէն նզովեալ է զյիշոցնատուն, եւ զիւր ապրանքն ամենայն, զնստելն եւ զյառնելն. (Երզն. խրատ.։)
to deliver, to set at liberty;
to save, to preserve.
Ապրեցոյց զիսրայէլ ի ձեռաց եգիպտացւոց։ Ապրեցո՛ զիս ի կաւոյ, կամ ի մարդոյ չարէ։ Ապրեցուսցէ զիս ի անապարհիս յայսմիկ։ Զկախարդս մի՛ ապրեցուցանիցէք։ Սպանանիցեն զիս, եւ զքեզ ապրեցուցանիցեն։ Հարցե՛ս զամաղէկ, եւ մի՛ ապրեցուցանիցես ի նմանէ։ Ապրեցո՛ զիս տէր արքայ. ուստի՞ (այսինքն ի՞ւ) ապրեցուցից զքեզ, ի կալո՞յ, թէ ի հնձանէ. եւ այլն։
to the right, on the right side;
յ— դասու, to the right.
Զաջակողմեան զինուցն բուռն հարկանէր. (Լմբ. ատ.։)
cf. Յաջող.
Մի՛ խոտորիցիս յաջ, մի՛ յահեակ ... եւ սակայն զբնութեամբ աջողն գովէ. քանզի զճանապարհս ասէ՝ որք յաջմէ են, գիտէ տէր ... Եւ զիա՞րդ գովէ զաջողն, եւ բաց տանի դարձեալ յաջողէն յայնմանէ. յա՛յտ է, յերեւելոյն աջողէ, եւ յոչն եղելոյ. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Յաջողակ.
Աջողակ պատմագիր աջողակ զինուորութեանն. Յհ. կթ.։ Ի ձեռն աջողակ աջոյն յիսուսի. (Նար. խչ.։)
curtain, veil, net;
pretext;
nuptial couch;
gynaeceum;
bed-curtain;
pavilion, sail of a ship;
մտնկունք —ի, young persons that accompany the bridegroom, paranymphs;
— պարզել՝ վերացուցանել, to sail;
իջուցանել զ—, to strike sail.
to veil, to cover with a veil or curtain;
to cloak under a pretence, to mask;
to set sail, to make sail, to sail.
Առագաստեաց զաչս նոցա՝ զի մի՛ ծանիցեն զնա. (Իգն.։)
to attribute, to ascribe;
to prefix, to put before;
to set, to apply, to put, to join, to add;
to establish, to appoint, to make.
Բազումս եւ յոլովք ոչ գոն կատարեալք. վասն այդորիկ առադրեցաք (զձայնքս՝) զբազումս եւ յոլովս, վասն զի, եւ այլն։ Առադրեսցուք ի սահմանն եւ զնոյն նշանակ. (Սահմ. ՟Դ. ՟Ը. ՟Ժ՟Ա։)
adage, proverb, saying, aphorism, sentence, apophthegm;
axiom, maxim, general proposition, rule, principle;
oracle.
Առած կոչեն զազդումն մարգարէական շնորհացն, զի զոր իչ առնուին ի հոգւոյն, զայն խօսէին. (Գէ. ես.։)
Ինձ պարտ է քեզ նայիլ, զի ի քէն եմ առած. (ՃՃ.։)
proverb, adage;
figure, enigma;
parable, simile, allegory;
apologue, fable;
spectacle;
—աւ, proverbially;
առ —է, to be exposed to public laughter or contempt;
յ—ս տալ, to expose to public attention or censure;
յ—ս, — նշաւակի լինել, to be exposed to public view, to lay open to public contempt;
ըստ —ին, according to the proverb;
— արկանել, —օք խօսել, to tell a proverb, parable, fables;
to proverb;
to give an enigma or charade to guess or divine;
յ— ածել, to give an example, to quote;
յ— գալ, յ—ս լինել, to become proverbial or a proverb.
Քանզի ասի իսկ առակօքն, սկիզբն կէս գոլ ամենայն գրոծոյ. ինձ երեւի յոլովագոյն քան զկէսն. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
that speaks in proverbs;
fabulist.
Յայտ է, զի առակաբանիւս վարի. (Նար. երգ.։)
cf. Առակաբանեմ.
Զոր մեծին մովսեսի զլինելոցն առակախօսեալ։ Զոր եւ պաւղոս ըստ այլաբանութեանն առակախօսեալ ասաց, քանզի հագար ասէ լեառն սինեայ է. (Փարպ.։)
proverbial;
enigmatical.
Զսոյն եւ առակական բանն ասէ. զի թէ անկցի թշնամի քո, մի՛ ոտնհար լինիցիս. (Ոսկ. ես.։)
to expose to public notice;
to conceal, to hide;
to dissemble, to play the hypocrite.
Առ յոբ բարի արար տէր իւր, զի առաքինասցի նովաւ. (Եփր. ծն.։)
Զառ ի մօրէ (այսինքն զի ծնէ) զկաղն բժշկելով. (Յճխ. ԺԶ։)
Առ ի զի՞նչ կատարել գործ. (Լմբ. համբ.։)
Հրաման տայ առիւ զիշխանութիւն պառակտելոցն նուազեցուցանել. (Խոր. Գ. 6։)
ignominy;
private parts, nakedness.
simile, allegory, parable;
public censure.
Պետրոս ցսիմոն (մոգն) ասաց, կատարեա՛ զոր սկսարդ, քանզի մերձեցաւ քո առակումն. (Ճ. ՟Ա.։)
counterpoise.
Ընդէ՞ր բնաւ, յորժամ իշխանք զմեզ զզուեն ինչ եւ կամ թշնամանեն ինչ, չբարկանամք. զի չիշխեմք յայնմ սաստից, որ հաւասար եւ առաւել եւս կամ առակունս (կամ առ կրունս) մեր քան զսրտմտութիւն բարկութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. յն. ո՞չ ապաքէն, զի երկիւղ զուգակշիռ կայ կրիցս, զմեզ ահացուցիչ։)
peculiar, singular, special;
insulated;
solitary, lonely, obscure;
specific;
— յատկութիւն, speciality;
particularly, especially, expressly;
singularly, specifically, narrowly;
apart, in reserve, secretly, aside, separately, solitarily.
Յաւէտ աստուծոյ առանձին է այս, զհանդերձեալսն ասել։ Ոչինչ օտար, եւ ոչ առանձին իմ ինչ, այլ առ ի քէն. զի առանձինն իբր յօտարութեան դնէ զյոլովսն. (Ոսկ. ՟Բ. 32. 35։)
Ամենայն այր առանձին գրեթէ ըստ դաւթայ զինքն զինեալ ի նահատակութիւն. (Յհ. կթ.։)
peculiar, singular;
lonely, solitary;
own.
Ո՞վ ոք երբէք ետես ի մարտի զըմբիշն՝ անձամբ զօրացուցեալ զիւրն առանձնա՛կ զզօրութիւն։ Ասա՛ ինձ, առանձնա՞կ մարդն թագաւորէ, եւ առանձնա՞կ ծիրանին. (Աթ. ՟Ը։)
singularity;
propriety.
Սարկաւագն վարդապետութեամբ քարոզութեանն զիւրն առանձնաւորութիւն աստիճանի եցոյց. (Լմբ. պտրգ.։)
Որոշեալ զառանձնաւորութիւնսն՝ ասէ, որ ետես զիս, ետես զհայր իմ. զի մի՛ ասիցէ ոք, թէ եւ հայր ինքն իսկ է որդի։ Ծանիցես զառանձնաւորութեանցն որոշումն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 28. 32։)
Ես եւ հայր իմ մի եմք, ոչ ըստ դիմաց եւ առանձնաւորութեան զմին ասէր գոլ, այլ ըստ բնութեան։ Զերիս դէմսն եւ զերիս առանձնաւորութիւնսն, զհայր եւ զորդի եւ զսուրբ հոգի։ Հօր ծնօղ գոլ, որդւոյ՝ ծնունդ, իսկ հոգւոյ ելումն. եւ նոյն սա է առանձնաւորութիւն. զի որով իւիք նշանակեսցի դէմն, նոյն եւ առանձնաւորութիւն (այսինքն ծանօթական յատկութիւն) նմին եղիցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
to lose ones head, to rave, to talk nonsense;
to surpass, to go to extremes.
(Արբեցութիւնն առնէ) շատխօս զհանդարտաբանն, առանցեալ՝ զիմաստունն. (Իսիւք.։)
Մարգարէդ առանցեալ է, ո՛չ գիտէ զի՛նչ խօսի. (Ոսկ. ես.։)
axis;
pivot;
passage.
Խորշք ի մէջ առանցիցն, եւ ի վերայ խորշից նոցա ի մէջ առանցիցն առիւծք եւ եզինք եւ քերոբք. եւ ի վերայ առանցիցն նոյնպէս. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 28. 29։)
stony, rugged, craggy, uneven, rough;
rugged or rough road.
Իբրեւ զի առապար է յոյժ անխրատից. (Սիր. ՟Զ. 21։)
proposition, object;
purpose, resolution.
Մանաւանդ զի առաջադրութիւնս ո՛չ եթէ վարդապետութիւն է, այլ օրինադրութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
proposition, proposal, project, question;
establishment, introduction, motion;
arrangement;
theme;
problem;
discourse;
—ք, premises.
proposed;
precedent, prior, first;
—ք, first-fruits.
Կոչին առաջաւորք, զի յառաջաւոր է տէրունական պահոցն։
before, in presence of, in front of, opposite;
forward;
— իմ, before me, in my presence;
գնալ —, to go before, to precede;
— առնել, դնել, արկանել, to propose, to assert, to project, to offer, to represent, to produce to decree, to exhibit, cf. Յառաջարկել, cf. Յառաջադրել, cf. Առարկանել, cf. Մատուցանել;
to explain, to declare;
— կալ, to present one's self, to appear, to resist, to oppose, cf. Դիմադրել, cf. Տոկալ;
— կայ, which is or are in front, forward, before;
որ —ս կայ խրատ, the present maxim;
կամքն — կան ինձ, I have the will before me;
ինձ չարն — կայ, the ill is near me;
զոր ասել կայ մեզ —, what we have to say;
ամենեցուն մեզ յանդիման լինել կայ —, it is necessary for us all to appear before.
Մեղք իմ առաջի իմ են յամենայն ժամ։ Ահա երկիրս ամենայն առաջի քո է։ Տո՛ւք զինէն պատասխանի առաջի տեառն եւ առաջի օծելոյ նորա։ Առաջի ձեր դատեցայ։ Բերին առաջի նորա։ Տանել առաջի թագաւորաց։ Մատուցանել առաջի նորա. եւ այլն։
որպէս Յաչս. (զի եւ առաջ, առաջի՝ ծագեն ի բառէս աչք, ակն.)
ԱՌԱՋԻ ԿԱՅ. դիմազ. πρόκειται, παράκειται. praejacet, adjacet, adest. Կայ յանդիման. իբրու ներկայ գտանի, զի ի մօտոյ կամ մերձ լինել տեսանի. առընթեր եւ պատրաստ կայ. ի վերայ կայ. հանդերձեալ է. (Տե՛ս Հռ. Է. 18. 21։ Բ. Կոր. Ը. 12։ Եբր. ԺԲ. 1. եւ 2։ Յուդ. 7։ Իսկ Բ. Մակ. Դ. 16.)
present;
near, close;
assistant;
— տարի, the current year;
— ամիս, present month;
յ— շաբաթու, in the next week;
— լինել, to be present, to interpose;
յերեսուն — ամսեան, the thirtieth inst.;
յ—սն for the future, henceforth.
Վասն զի ակնկալութեամբ սպասեմք առնուլ զառաջիկայն, հանդերձեալ կոչեմք. (Խոսր.։)
Շնորհակա՛լ լեր, զի պահեցար. եւ աղաչեա՛, զի յառաջիկայսն պահիցիս։ Որ վասն անցելոցն խաղաղութեանց շնորհակալ լինի, ե՛ւ յառաջիկայն պահպանութիւն գտանէ. (Խոսր.։)
first;
prior, antecedent;
ancient, primitive, chief;
previous, original;
precocious;
in the first place;
—ք, ancestors, predecessors, the ancients;
cf. Նախնիք;
յառաջնմէ, յառանջնում, before, at first.
Յառաջնոցն քան զիս ի մատենագրաց. (Յհ.։ կթ։)
πρῶτον, τοπρῶτον. primo, primum Նախ. մի՝ զի. առա՛ջ, մեյմը՝ որ.
Վասն երկուց պատճառաց։ Առաջին՝ զի մի՛ եւ այլն։ Նշանագրեցի յայսմ յեօթն յեղանակի. առաջին՝ զժամանակն. երկրորդ եւ այլն։ Խորհեալ չարաչար իմացմունս. առաջին՝ յզայս եւ այլն. (Խմր։ Եղիշ.։) (Փարպ.։)
author, creator;
captain, chief, conductor, guide, escort, director, guardian, rector;
ordinary principal, provost, overseer, prelate, superior, father;
— կարգել, to set over.
Զաստուած՝ զհայրն, եւ զիշխան առաջնորդն աշխարհի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։) որ եւ ասի ԱՌԱՋՆՈՐԴԱՊԵՏ։
to Conduct, to lead, to guide, to command, to head, to rule, to govern, to direct, to escort, to accompany.
Եւ մանաւանդ՝ Վերակացու եւ իշխան լինել. վարել զիշխանութիւն. առաջին լինել ի տնտեսութեան, եւ այլն.
conduct, command, governance, direction;
provost-ship, prelature.
forward, before;
— կողմանէ, in front of, in presence of;
յառաջոյ քան, before.
Այրուձի գումարեցէ՛ք առաջոյ քան զիս, եւ յանդիման լիջիք ինձ յապար աշխարհի. (Եղիշ. ՟Ա։)
fable, fiction, tale, romance, novel;
apologue;
mythology;
enigma.
Զի առասպել զիս արասցես ի կենցաղումս. (Առ որս. ՟Դ։)
to tell tales, to talk nonsense.
Եղեւ սով. վասն որոյ առասպելաբանիւր յոմանց, թէ ես կորեակ ծածկեալ կայի ... եւ զանց առնէին զինեւ բազմութիւնք գնողաց, եւ ոչ գտանէին զիս. (Մովս. կաղնկտ.։)
cf. Առասպելաբան.
Եւ զայլոց աստեղաց զիւրաքանչիւր ուրուք ղանուացն կոչմունս առասպելագրացն ընձեռեցին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
abundant, superabundant, copious;
rich, full, plentiful;
liberal, generous;
simple, plain, clear.
Այր առատ ժառանգեցուցանէ զորդիս որդւոց. Ի սիրտ առատ հանգչի իմաստութիւն։ Առատ ասպնջականութիւն։ Ակն քո չար է, զի ես առատս եմ։ Որ առատն է, զուարթութեամբ։ Առատս սիրունս (յն. մի բառ), հաղորդս լինել. եւ այլն։
who gives liberally;
that is given adundantly, abundant, copious.
Արգելում այժմ զիմ առատաձիր լեզու եւ բան. (Մագ. կ։)
generosity, liberality;
abundance, fertility of mind, intelligence.
Ասեն ցսուրբն. զի՞ կորուսանես զառատամտութիւն քո. (Ճ. ՟Ա.։)