cf. Չքանամ.
Լուեալ զիմ անունս՝ վաղվաղակի ի բաց չքոտին. (Երզն. մտթ.։)
the twenty sixth letter of the alphabet and the twentieth of the consonants;
eight hundred;
eight hundredth;
It is sometimes used instead of the letters բ and փ as : ամպ — ամբ, ոսպն — ոսբն, ամպարիշտ — ամբարիշտ, սեպհական — սեփական, կարապ — կարափ.
Տառ բաղաձայն՝ անուանեալ Պէ, ի կարգէ լերկ կամ նուրբ տառից. զի նրբագոյն է քան զբ, որ արդէն նուրբ է քան զի, եւ առ կարի նրբութեանն շփոթի ընդ վ, եւ ընդ ւ, առ եբր. եւ յն։
to kiss;
to adore;
cf. Երկիր;
cf. Համբուրեմ.
aposteme, imposthume, abscess, suppuration, pustule;
— երանաց, bubo.
Կոչեցեալ էր երիվարն այն Ցլագլուխ, վասն զի ունէր ի բարձին իւրում պալար այլագոյն՝ զարջառի գլխոյ կերպարանս ունելով. (Պտմ. աղեքս.։)
precipitated.
to blame, to reprove, to rebuke, to reproach, to find fault with, to reprobate, to disapprove, to condemn, to censure.
Խրատեն զիս ի միասին, զորոց պախարակէի զվարս նոցա։ Պախարակեաց զնա կենդանւոյն. (Յոբ. լ. 1։ Սիր. ՟Ի՟Թ. 35։)
Պախարակեցէ՛ք զարքայն ձեր զԴարեհ, եւ մի՛ զիս. (Պտմ. աղեքս.։)
to frighten, to dismay, to strike with consternation, terror or dread, to terrify, to appall.
Զանփորձսն եւ զանպիտանս զիա՞րդ ոչ էին բաւական պախեցուցանել այնպիսի արհաւիրք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
to be frightened at, struck with consternation.
Ոչ առ մարմնոյն տկարանալ մատնէին ի պարտութիւն, այլ առ ի խորհրդոցն պախելոյ. զի ինքեանք զանձինս տային ի պարտութիւն։ Ոչ պախիցի երկիւղիւն. (Ոսկ. ես.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Առեալ քարինս՝ կոծէր զկուրծսն. եւ այնքան պախէր՝ զի իջանէր վտակ արեանց. իմա՛ բախէր։
breakage, rupture;
split, cleft;
great fright, consternation, terror, dismay.
Այլ իմն զեկուցանէ ի ձեռն աղեղան ... ոչ սաստկութիւն մինչեւ ի պախումն հասեալ։ Քանզի մեծն ջրհեղեղ պախմամբ պատառմամբ եղեւ։ Զի մի՛ պրկմամբ անհանգստութեամբ պախումն առցէ (նուագարանն)։ Զի մի՛ պատառեսցի. մի՛ գուցէ պախումն ընկալցի մին ի միոջէն. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. ել.։)
money, effects, property, goods;
provisions, victuals;
cattle.
Եթէ զսրբոց ոտս պարտ իցէ լուանալ, ո՛րչափ եւս առաւել ձեռնտու լինել պախրէիւ։ Այլ թէ կերակրով կամ պախրէիւ իցէ, բնաւ ինչ մի՛ քննիցես։ Եւ զի տարաւ նա պախրէ ինչ, մօտ ի կատարած թղթոյս ասէ, թէ ընկալայ յեպափրոդիտեայ զառ ի ձէնջս։ Ի ձեռն Եպափրոդիտեայ, որպէս վերագոյն ասացի, պախրէ ինչ առաքեցին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։ Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա։ Ոսկ. փիլիպ. ՟Թ. ՟Ժ՟Ե։)
Եթէ աղքատ եւս իցէ փոխապարտն ... երբեմն սուղ ինչ զպախրէն կամի վաճառել, զի հատուսցէ զվաշխիցն տոկոսիս. (Մանդ. ՟Է։)
narrow-mindedness, silliness, simplicity, foolishness.
Որ զիւր պակասամտութիւնն եւ զդառնամաղձութիւնն իմանայ, դիւրաւ ներէ ընկերին. (Կլիմաք.։)
want, failure, diminution, decrease;
deficiency;
fault, imperfection;
blemish, defect;
dearth, penury;
— լուսնի, wane;
eclipse.
Կամ Նուազիլն լուսնի յետ լրմանն.
to be amazed, surprised, petrified with astonishment;
to be frightened, appalled, terrified, dismayed, palsied or stupefied with fear;
to be struck with terror;
to shudder, to tremble.
Այնչափ քաղցրաձայն է, մինչ զի պակնուն լսողքն. (Վանակ. յոբ.։)
Մխիթարէր զնոսա, զի մի՛ պակիցեն յայնչափ զօրաց բազմութենէ։ Ի զօրութիւն բազկի քոյ զահի հարցին եւ պակիցեն. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 16։ ՟Ժ՟Ե. 23։)
Նախ զերկիւղն բառնայ, զի մի՛ յերկիւղէն պակուցեալք՝ մոռասցին զսքանչելիսն. (Իգն.։)
dissolutely, lavishly.
Հեռացեալ ի բաց եկաց (անառակ որդին) պակշոտաբար. եւ վատնեաց զամենայն ստացուածսն ... (զի) եկաց պակշոտաբար. (Ճ. ՟Գ.։)
to give oneself up to lechery or lasciviousness, to lead a dissolute life, to live in debauchery.
Զմէ՞ լքեալ զփիլիսոփոսն՝ ի թարգմանս պակշոտիցիս։ Մարմին՝ ոչ յաղագս այսորիկ պատրաստեցի, զի պակշոտիցիս եւ պոռնկիցիս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9։ եւ Ոսկ. եբր.։)
to scare, to affright, to terrify, to strike with terror, amazement or stupor, to astound, to dismay;
to chill, to make one's blood run cold, to dispirit, to damp the courage;
— ահիւ, to chill with horror.
Առ սակաւ սակաւ մեզ ցուցցէ, զի մի՛ պակուսցէ զտկարացեալն՝ լոյսն. (Բրս. ղկ.։)
Մի՛ զինուոր վերին պակոյց զստորինսն. (Գանձ.։)
guard, guardianship;
guard, sentry, mounting guard;
watch;
watching;
hour, moment, time;
guard, guard-house, post, vedette;
prison;
occupancy;
siege;
— դուռն, cf. Պահակ;
— ընդ —, from time to time;
յայնմ —ու, then, at that time;
ի —ուն յորում, at the time when;
յառաւօտուն —ուն, it was already the morning watch;
ի չորրորդում —ու գիշերոյն, about the fourth watch at night;
ի — աշխարհին, to keep the country;
ի — անձին, to save his life;
— ունել, to guard, to defend;
to mount guard;
ի — արկանել, ունել, ի —ու առնուլ զոք, to arrest, to put in prison;
— արկանել, ի — առնուլ, to besiege, to occupy;
դնել ի — to keep or place in reserve.
Վասն այնորիկ կարգեցան աւո՛ւրքս այս պահոց. վասն զի եւ ժամանակն՝ իւրեանց բարբառովն ասի պահք. յն. վիճակք. թերեւս առ նմանութեան յն. ձայնիցս՝ ֆրո՛ւրիօն, պահպանութիւն. եւ ֆրուրէ՛, վիճակք։
Արկցեն շուրջ զքեւ պահ։ Շուրջ զքեւ պահ դիցէ։ Կարգեցեր զինեւ պահ։ Ի պահ զգուշութեան փակել։ Պահ պատնէշ պաշարումն մատուցանէր. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 24։ ՟Ի՟Զ. 8։ Յոբ. ՟Է. 12։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 7։ ՟Ժ՟Գ. 19։)
Երկիւղ իսկ յումմէ՞ կայր, զի պահ տայր ունել։ Իշխանքն՝ որ զերանելին զՍահակ ի պահ ունէին։ Հրամայեաց պահ ունել ճանապարհին. (Սեբեր.։ Ճ. ՟Գ.։ Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Լ.։)
Ո՞չ դու քեզէն կացուցեր զինուորս, եւ ի պահ ետուր զմեռեալն. (Գէ. ես.։)
Զպահ պէսպէս աղօթիցն շուրջ զիւրեւ կարգել. (Լմբ. սղ.։)
iron or wooden tie-piece, binding-piece, notched-rail, brace;
buttress, flying-buttress.
Սէրն՝ պահանգ շինուածոյ. զի նովաւ հաստատեալ կազմին որմք տաճարի. եւ եթէ նենգութիւն ինչ գտցի ի պահանգս ապարանիցն, անկեալ կործանի շինուածս. (Մծբ. ՟Բ։)
cf. Պահայոյզ;
cf. Հմայեակ;
—ք, garrison, guard.
Արարից քեզ պահանորդս՝ զի մի՛ ակնհարեսցիս կամ ակնահարիս յումեքէ. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ի՟Բ.։ եւ Հ. յուլ. ՟Ի՟Ա.։)
cf. Պահանջումն.
praetor's court, tribunal, court of justice, judgment-hall.
Պատշաճի ումեմն ի պահանջարանն ընթանալ՝ զի հատուցանէ. (Արիստ. աշխ.։ 4)
to exact, to recover, to require, to claim, to lay claim to;
to examine, to discuss;
— զինչս, to claim, to challenge, to demand;
— ի դատաստանի, to require;
ի բաց — յումեքէ զոգին, to require one's soul of one;
— զամբարիշտս, to punish or chastise the impious;
վրէժս —, to avenge, to be avenged.
to be exacted, claimed;
դատաստան —, to be compelled to give account of;
հզօրք հզօրագոյնս պահանջեսցին, the rich shall suffer great torments.
Զմեր յանցանաց ի նմա պահանջեցաւ զպարտս (տպ. մեր ... պարտիս)։ Որք առաջի կան դատաւորին, զիւրաքանչիւր գործոց պատասխանիս պահանջին։ Զպտուղ աղօթից յամենայն ժամու պահանջիմք յԱստուծոյ. (Խոսր.։)
guard, guardian, inspector, superintendent, overseer;
sentry, sentinel;
—ք, guard, guards, garrison;
cf. Հմայեակ;
— այգեստանի, vineyard-keeper;
cf. Հրեշտակ.
φύλαξ, προφύλαξ custos, excubitor φυλάσσων qui custodit φυλάκισσα custos foemina. Որ պահէ զոք կամ զիմն՝ զգուշաւոր ոստիկանութեամբ. պահպանիչ. պէքճի. եբր. շմէր. (յորմէ շամրտացի, սամարացի)
Անուանեցան շամրտացիք. զի եւ անունն իսկ պահապանս յայտ առնէ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
object serving to contain another or others, trunk, box, case, scrutoire, sheath, scabbard, cover;
*vestry-room;
— նամակի, envelope, cover;
— թղթոյ, pocket-book, portfolio.
Իբրեւ լուսին յարեգակնէ (լուսալիր եղեալ). զի տայ՝ մինչ լնու զպահարանն, եւ առնու՝ մինչ հանէ զամենայնն. (Վրդն. ծն.։)
Ետու կազմել զմեծածախ պահարանն Սուրբ Նշանի։ Ետու զիմ հայրենի սուրբ նշանս՝ մեծածախ պահարանով. (Յիշատ.։)
to guard, to mount guard, to garrison, to mount sentry.
Գիշերի իսկ արարեալ զլուսաւոր յարութիւնն, զի պահարկելոցն եւ գուշակելոցն ծանուսցէ զճշմարտութիւն իւր յիրացն կատարելոց. (Ագաթ.։)
to preserve, to keep, to maintain;
to guard, to watch over;
to preserve, to guarantee;
to keep, to observe;
to hide, to keep secret, to conceal;
to abstain from, to fast;
լռութիւն, — to keep silence;
— զանձն յիմեքէ, to refrain, to forbear, to avoid;
նմա պահեալ կայ or է, it is reserved or destined for him to;
cf. Խոստումն.
Լացին առաջի տեառն, եւ պահեցին յաւուր յայնմիկ։ Թաղեցին զնոսա, եւ պահեցին զեօթն օր։ Կոծեցան եւ պահեցին։ Զի՞ է զի պահեցաք մեք, եւ դու ոչ տեսեր։ Ի հակառակութիւնս եւ ի կռիւս պահէք։ Յորժամ պահիցէք, մի՛ լինիք իբրեւ զկեղծաւորսն տրտմեալք։ Պահեմ երկիցս ի շաբաթու.եւ այլն։
Առնուին պահս պահել, եւ խնդրել յԱստուծոյ, զի փրկեսցէ զնոսա. (Բուզ. ՟Գ. 7։ 1)
to guard, to keep, to defend.
Հազիւ պահնակել պաշտպանել կարէին միայն զտեղի կացոցի կարաւանին իւրեանց։ Անխզելի զմիտս իւր ի չարութենէն պահնակեալ պատրաստէր. (Յհ. կթ.։)
cf. Պահապան.
Նոյն պահեցար ի զինուորաց՝ պահպան անքուն Իսրայէլի. (Յիսուս որդի.։)
guard, defender, protector;
armour, cuirass;
preservative;
phylactery;
— զէնք, defensive armour;
— լանջաց, breast-plate;
— բազկաց, armlet, bracelet, leather gauntlet;
— բարձից, greaves, legpiece;
վերտ —, mail, coat of mail;
ջղեայ եւ կաշեայ —, leather-cuirass, buff jerkin.
Որ ինչ պահպանէ յարտաքին վնասուց. մանաւանդ զրահք, լանջապանակք, բազպանք եւ սռնապանք սպառազինաց.
Տախտակս պղնձիս՝ թիկանց եւ լանջաց, եւ պահպանակս բարձից եւ բազկաց։ Որ ի նոցայցն պահպանակացն եւ զինուցն փայլմունք եւ շողիւնք։ Վառեալ վերտ պահպանակօք՝ ուր ոչ գծէին նետք։ Ի ջղեայ եւ ի կաշեայ պահպանակաց զգեստուն. (Խոր. ՟Ա. 10. 23։ ՟Բ. 82։ ՟Գ. 37։)
preservative, defensive;
phylactery.
Մի՛ թողուր զիս ի պահպանական զօրութենէ քումմէ։ Պահպանական ամենայաղթ զօրութեամբն։ Պահպանական պարիսպ ամրութեան։ Պահպանական աջով քոյին։ Կնիք պահպանական՝ նշան ամենազօր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Զքր. կթ.։ Յհ. կթ.։ Յիսուս որդի.։ Նար. խչ.։)
to guard, to preserve, to keep;
to protect, to guarantee, to sustain, to defend;
to shield, to screen, to secure or shelter from;
to maintain, to entertain;
— զանձն, to guard, to preserve oneself from;
— ի ցրտոյ, to screen from the cold.
զի պահպանիցիմք հրեշտակաւ Աստուծոյ ի նետից սատանայի։ (Խոսր.։)
cf. Պահպանեմ.
զի պահպանիցիմք հրեշտակաւ Աստուծոյ ի նետից սատանայի։ (Խոսր.։)
preservation, guard, protection, defence;
maintenance;
observance, observation.
Շինէ քաղաք զտեղի պահպանութեան գնդին հայոց, ուր յառաջագոյն զգուշանային Եփրատու։ Բազում ժամանակք են մեր՝ զի յանձն է մեզ պահպանութիւն բանտիս. (Խոր. ՟Բ. 26։ Եղիշ. ՟Ը։)
abstinence;
fast;
մեծ, քառասնորդական —, Lent;
օր պահոց, fish-day, fast-day;
պահս պահել, to abstain from meat;
to fast.
supplication, imploration, instance, entreaty, prayer, invocation, request, solicitation;
rogation.
to beg with submission, to implore, to supplicate, to pray or entreat earnestly, to solicit, to beg for, to adjure, to beseech, to invoke, to intercede;
պաղատանս —, to address the most earnest entreaties.
dried fig, string of dried figs, a frail.
ՊԱՂԱՏԻՏ ՊԱՂԱՏՏԻԿ. Նոյն բառ է եւ ի յն. բալա՛թի. παλάθη massa ficuum. Չոր թուզ ի շարս անցուցեալ կամ կոխեալ յամանս. տիւզի կամ տապան ինճիրի. եբր. տէվլա.
cf. Պաղատիտ.
ՊԱՂԱՏԻՏ ՊԱՂԱՏՏԻԿ. Նոյն բառ է եւ ի յն. բալա՛թի. παλάθη massa ficuum. Չոր թուզ ի շարս անցուցեալ կամ կոխեալ յամանս. տիւզի կամ տապան ինճիրի. եբր. տէվլա.
to freeze, to be frozen, to congeal, to coagulate, to thicken;
to catch cold;
— յերկաթս, to arm with cuirass.
(լծ. եւ յն. բա՛ղօս զի՛նօմէ, բի՛զնիմէ ). πήγνυμαι յորմէ լտ. pangorm gelo, congelo. որ եւ ՊԱՂԱՆԱԼ. Ի պաղ փոխիլ. այսինքն սառիլ. պնդանալ կամ ձուլիլ որպէս սառն միապաղաղ. տօնմագ, պուզ պաղլամագ կամ տէսիլմէք, բէքլէնմէք.
cattle;
—ք, means, expedient, device;
—ս պաճարել, to seek the means to, to resort to all sorts of expedients, contrivances or shifts.
Սիրելի է սա (գարունն) ամենայն մարդկան, եւ ցամաքային պաճարաց։ Ի թշնամեացն խողխողի զինուք զօրէն պաճարաց. (Պիտ.։)
the gaining or procuring one's livelihood;
subsistence, maintenance;
food, victuals;
means, way, remedy, expedient.
to provide, to get, to come by;
to try, to endeavour, to remedy, to find means;
— զկեանս, to earn one's livelihood, to provide where with to live.
Արագլաց ձագք թռչելով՝ ամենայն ուստեք պաճարեն շահ՝ ծնողացն ի պէտս։ Որպէս զի հանգիստս դիւրավարս եւ հեշտութիւնս իւր պաճարեսցէ։ (Զճշմարտութիւնն) ամենայն զօրութեամբն պաճարելի է գտանել. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել.։)
cf. Պաճարեմ.
Արագլաց ձագք թռչելով՝ ամենայն ուստեք պաճարեն շահ՝ ծնողացն ի պէտս։ Որպէս զի հանգիստս դիւրավարս եւ հեշտութիւնս իւր պաճարեսցէ։ (Զճշմարտութիւնն) ամենայն զօրութեամբն պաճարելի է գտանել. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել.։)
to deck, to attire, to embellish, to adorn, to beautify, to decorate, to bedizen, to bedeck;
to paint, to plaster;
to dissemble, to feign, to disguise;
to give oneself airs;
— զմարմին, to embalm;
—եալ, cf. Պաճուճազարդ;
— առասպելք, cunningly devised fables;
— կերակուր, skilfully dressed meats.
Մի՛ հայիցիս՝ պաճուճեալ խոնարհութիւնն։ Ծառայ էր, եւ զինքն ծառայութեամբն ազատ անձին իւրում պաճուճէր. (Կոչ. ՟Զ։)
successor, heir, inheritor, descendant;
noble, nobleman, prince, lord.
Պայազատս ազգաց հանգոյն բազմութեան ժամանակին յառաջ բերէին։ Կարգ ըստ կարգէ ի նոյն յեռեալ յարէ զնորին յետնոց պայազատացն զհամար։ Սոցա (այսինքն Մատաթիայի Յուդայ) պայազատք զիշխանութիւնն հրէիցն վերստին նորոգեցին։ Զորոց ամենեցուն իսկ (թագաւորացն Եգիպտոսի) քուրմքն ունէին զմատեանս ... ի պայազատաց ի պայազատս ակւանդեալ։ Ոչ եւս պայազատ ի պայազատէ ի քահանայական ազգէն կային քահանայք Աստուծոյ ... այլ աննշանաւորք ոմանք, եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
to succeed, to inherit;
to make oneself master of, to master, to domineer, to lord, to rule over.
διαδέχομαι excipio, succedo. Առնուլ յաջորդութեամբ զիշխանութիւն սեպհականեալ ինքեան. յաջորդել.
Զայս Աղեքսանդրոս պայազատեալ՝ առնու զթագաւորութիւնն Արիդէոս։ Զսա պայազատեալ փոխանակէ որդի իւր։ Զսա պայազատէ երրորդ Պտղոմէոս։ Ուստի արիդէոս՝ որ եւ Փիղիպոսն՝ պայազատեաց զիշխանութիւնն. (եւ այլն. Եւս. քր. ՟Ա. ստէպ։)
Պայազատէր զհայրենի տէրութիւնն։ Պայազատէ զիշխանութիւնն մեծ որդի նորա. (Յհ. կթ.։)
cf. Պայթուցանեմ;
to burst, to crack, to split, to shiver, to break, to cleave;
to be transported by pride, to be puffed up.
clear, limpid, pure;
clear, serene, clean;
gay;
splendid, sparkling, brilliant, luminous, shining;
bright, polished, clean;
distinct, evident, plain;
illustrious, glorious, farfamed, renowned, celebrated;
ի հանդերձս —ս, arrayed in gorgeous apparel.
Պայծառ է ինձ այսօր եկեղեցւոյս տեսարան։ Պայծառ է մեզ բանս, եւ շնորհօք լցեալ. վասն զի պայծառ է եւ սուրբ հարանցս հաւաքումն. (Ոսկ. համբ.։ Կիւրղ. ի կոյսն.։)
very white, candid, very fair.
Քանզի կենցաղ պայծառագոյն ցուցին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22։)
Բայց դու մի՛ ըստգիւտ լինիր գունոյս մերոյ. քանզի եմք բարուք ոգւոյ պայծառագոյնք քան որ առ քեզ սպիտակդ են. (Պտմ. աղեքս.։)