emancipation;
majority.
tossing or throwing from hand to hand, or from one to another.
configuration, conformation.
Ձեւակերպելն, իլն. նմանութիւն. ձեւ.
Յեղանակաւ իմն օրինակի նմանակիր ձեւակերպութիւն։ Երգոցն պահպանարան՝ քառակերպիկ ձեւակերպութիւն եղիցի. (Նար. ՟Ի. ՟Ձ՟Ա։)
Ի նորա զանազան ձեւակերպութեանց։ Ետես ի ձեւակերպութիւն գազանաց։ Մի բանիւք աղօթից, եւ մի ձեւակերպութիւն առ ի նոյն ամենայն ազգաց քրիստոնէից խորհրդածութիւն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
plastic or plastice, modelling, moulding.
cf. Կերպարանութիւն.
ՁԵՒԱՑՈՒԹԻՒՆ ՁԵՒԱՑՈՒՄՆ. Որպէս թէ Ձեւանալն. առնուլն զձեւ ինչ.
Այլ այնոքիկ նմանութեան եւեթ առ երեւոյթս ձեւացութիւնք. (Խոսրովիկ.։)
Այլեւ ըստ արուեստին իսկ գործ ձեւացումն ըստ մտահաճութեան իւրոյ (էր), եւ ոչ ըստ ճշմարտութեան. (Շիր. զատիկ.։)
olive-oil;
oil;
olive;
կթել —, to gather olives.
• , ո հլ. «ձիթաիւղ, ձիթապտուղի իւղ» ՍԳր. «կնճիթի, կտաւատի և ուրիշ բոյ-սերի իւղ» Շնորհ. Ոսկիփ. «մեռոն» Յհ. իմ. Մեկն. ղկ. «ձիթապտուղ» ՍԳր., որից ձիթենի ՍԳր. Եզն. ձիթաստան Կոչ. Ագաթ. ձիթաս-տանեայ Կորիւն. ձիթապտուղ Ոսկ. եփես. ձիթագործութիւն Փիլ. ձիթել Ոսկիփ. մոլա-ձիրենի Փիլ. նշաձէթ Մխ. Բժշ. ձիթուն «ձի-թապտուղ, զեյթուն» էֆիմ. 64, կպրաձեթ Գնձ. (եթէ պէտք չէ ուղղել կպրաձիւթ)։
• = Սեմական բառ, որ ընդհանուր տարած-ուած է Արևելքում. այսպէս՝ ասոր. [syriac word] zaitā (բացարձակ ձևը zēϑ), եբր. [hebrew word] zayiϑ, արամ. zait, արաբ. [arabic word] zait, եթովպ. [other alphabet] zayt, խպտ. č̌oιt, հեգիպտ. sd? սրանցից են փոխառեալ քրդ. zeit, zei-tun, թրք. zeytin, zetin «ձիթապտուղ», վը-րաց. ზეთი զեթի «իւղ», ზეთიანი զե-թիանի «իւղային», ზეთის եე զեթիս խե «ձիթենի», թուշ. ზეთ զեթ «ձէթ». ուա zeyt, zit, ափխազ. azet, մինգր. xet'i, սվան. zet'y, չէրքեզ. zeyitin «ձիթապտուղ», գնչ. λeiti «ձեթ» ևն։ Կարծւում է, որ սեմական. ներն էլ փոխառեալ են հեգիպտ. sd ձևից։ Ոստ Hehn Kulturpflanzen III 8 ձիթենին Առաջաւոր Ասիոյ հարաւային կողմերին յա-տուկ մի բոյս է և Ասիոյ խորագոյն մասերի մէջ չի գտնւում. չի գտնւում նաև բուն հայ-կական հողի վրայ. բայց ըստ Ստրաբոնի, Խորենացու և Կաղանկայտուացւոյ առատու-թեամբ աճում է Ուտեաց, Տայոց և Գուգա-րաց նահանգներում. այսօր էլ յայտնի է Արդուինի ձիթապտուղը. բայց այս նահանգ-ները չեն վերաբերում բուն Հայաստանի. այս պատճառաւ հայերէն բառը փոխառեալ է, հաւանաբար, ասորերէնից։ -Հիւբշ. 309։
• Ամէնից առաջ Schröder, Thesaur. 45 դրաւ եբրայեցերէնից։ ԳԴ արաբ. զէյթ -ից փոխառեալ։ ՆՀԲ եբր. զայթ և վրաց. զէ՛թի։-Peterm. 23, 35 եբր. և ասոր. ձևերը։ Lag. Arm. Stud. § 1347 հյ. ձէթ բառի բոլոր տառերն էլ անհա-մաձայն գտնելով ասորու հետ, կար-ծում է, որ ընդհակառակը սեմաևան ձևերն են փոխառեալ հայերէնից. ձիթե-նու հայրենիքն է Փոքր-Ասիոյ արևելեան կողմը և ձէթ բնիկ հայ է. ծագում է ghi արմատից, իբր *ghēti ձևից. սրանց հետ համեմատել յն. ἔρνος «ծիլ», ἐλαίης «ձիթենի» և γαίτη «մազեր, տերև, բոյս»? Նոյն հեղինակը Gottin-gen-ի Nachrichten թերթում, 1889 մայ. 29, թրգմ. ՀԱ 1889, 159 պնդում է, թէ
• ձէթ բնապէս Փոքր-Ասիոյ մէջ իրանա-կան լեզու խօսող մի ազգի բառն է, որից՝ Կիլիկիոյի և Պաղեստինի վրայով փոխառեալ են միւս ձևերը. մինչև եգիպտ. čait. հյ. ձէթ սկզբնական ձևն է։ Հիւնք. արաբերէնից։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Տփ. ձէթ, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Խրբ. Մշ. Ջղ. Սեբ. ձ'էթ, Զթ. ծեթ, ձ'էթ, Գոր. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. ծէթ (Հմշ. «ձը-կան իւղ» իմաստով). Ոզմ. ձ'եթ, Ռ. ցէթ, Սվեդ. ձ'իթ.-նոր բառեր են ձիթաթաթախ, ձիթահանք, ձիթհանք, ձիթղաց, ձիթաճրագ, ձիթաման (Խրբ. ձ'իթման), ձիթծախ (Խրբ. ձ'իձձախ), ձիթօշնակ, կտաւաձէթ. ձիթուկ, ձիթռիլ։
• ՓՈԽ.-Ուտ. ծէթ՝ նոյն նշ.։
ἕλαιον oleum. Իւղ ձիթենւոյ. եբր. զայթ. վր. զե՛թի.
Ձէթ ի ձեթենեաց ի լոյս։ Զգինի եւ զձէթ։ Ձէթ ընդ իւրեանս ոչ բարձին. եւ այլն։ cf. ԻՒՂ։
Զմկրտութեանն ձէթ (այն է իւղ երախայից) ... Զհիւանդացն զձէթ (որ է իւղ վերջին օծման). (Յհ. իմ. ատեն.։)
Ի կանթեղանդ իւղ ոչ կաթէ, եւ զանուն ձիթոյն իւղ ասեմք. (Մեկն. ղկ.։)
Լայնաբար եւ Իւղ կնճթի, կամ շուշմայ, եւ իւղ այլոց բուսոց եւ տնկոց.
Ի բուսաբեր ձիթոյ, զոր շուշմայ անուանեն։ Զայն ինչ ձէթ, որ գիւտ է յաշխարհն. (Շ. թղթ.։)
Յամենայն ձէթ գայ շնորհք. (Ոսկիփոր.։)
ՁԷԹ. որպէս Պտուղ ձիթենւոյ. ձիթապտուղ. ἑλαία oliva
Կթեսցես ձէթ. (Միք. ՟Զ. 15։ Օր. ՟Ի՟Դ. 21։)
Մարթ ի՞նչ իցէ թզենւոյ զձէթ բերել. (Յկ. ՟Գ. 12։)
Թզենին զիւր ընտանի պտուղն բերէ, եւ ոչ ձէթ. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Տերեւ ձիթենւոյ, եւ ոստն ազազուն եւ ձէթն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 42։)
hippiatrice, horse or cattle surgery.
cf. Ձիարշաւ.
Ձիոյ թափով, կամ ուժգին դիմեցմամբ. ձիարշաւ.
Փախստական եղեալ ձիաթափ անկանի ի քաղաքն։ Ձիաթափ արագամէտ ընթացիւք երթեալ. (Լաստ. ՟Զ. ՟Ժ՟Թ։)
combat on horseback, cavalry fight.
ՁԻԱՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆ ՁԻԱՄԱՐՏՔ. Մարտ ձիով. պատերազմ ձիական. հեծելութիւն.
Երամակ փղաց բուծանէր առ ի ձիամարտութիւն հակառակիր օգնականութիւն. (Փիլ. լիւս.։)
Ի բաց հալածէին զնոսա նետաձգութեամբ եւ ձիամարտութեամբ. (Պտմ. աղեքս.։)
Եւ ոչ ի ձիամարտութեան ոք յաղթիցէ, եթէ ոչ ձիական զօրութեամբ հակառակ մարտնչիցի. (Նիւս. երգ.։)
horse sacrifice or immolation.
Ձիասպանութիւնս զենլով արամազդայ եւ պիսիդոնի. (Պտմ. աղեքս.) որպէս յն. ἰπποθυτέω equum sacrifico, immolo.
equitation.
ἴππευσις, ἴππευμα, ἰππασία equitatio. Ձիավարելն. արհեստն ձիավարական. ընթացուցանելն զերիվար. հեծելութիւն. եւ Երթ ձիով կամ կառօք ի պատերազմ.
Ելեր ի ձիս քո, եւ ձիավարութիւն քո փրկութիւն է. (Նիւս. երգ.։)
Կառարշաւ ձիավարութեամբ։ Ձիավարութեամբքն յասպարէսն առնուլ նպատակ։ Ձիավարութեամբ եւ հետեւակամարտութեամբ. (Պիտ.։)
Ձիավարութեան, եւ աղեղնաւորութեան. (Սարկ. քհ.։)
Ի ձայնէ ձիավարութեան ի վրնջիւն ձիոց նոցա. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
equitation.
Ձիավարութիւն. հեծելութիւն.
Ի զբօսանաց՝ ի ձիաւորութեանցն որսոյ։ Զնոյն ինքն զմարգարէն կառս ասէ իսրայէլի, եւ ձիաւորութիւն. (Նիւս. ի սքանչ. եւ Նիւս. երգ.։)
Որպէս թէ ոք ասէ, մարդկութիւն կամ ձիաւորութիւն. իսկ զմարդնն կամ զձին ոչ նշանակէ. (Երզն. քեր.։)
Ձիքն ի ձեռն ձիաւորութեանն հաճեցեալք եւ օգտեալք՝ վեհագոյնք լինիցին. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
riding;
stadium;
—ք, horse-races, races;
course.
Ուր իցէ ընթացք ձիոյ կամ ձիով. ձիարշաւ. կրկիսարան.
Ձիընթաց երագմամբ։ Ի տեսարանն ձիընթաց կառամարտկաց. (Նար. խչ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Արուեստ ձիընթացին յայնժամ յայտնի լիցի, յորժամ անփորձ ձիօք յաղթեսցեն. (Կլիմաք.։ (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։))
ՁԻԸՆԹԱՑ. գ. cf. ՁԻԸՆԸԱՑՔ. Ընթացք ձիոց. եւ չափ ընթացից նորա. փարսախ. ասպարէս.
Ձիընթաց առնել ի վերայ նորա, եւ կոխել նա. (Ճ. ՟Ա.։)
Մղոնն ֆարսանգն է, զոր ձիընթաց մի ոմանք անուանեն. (Երզն. մտթ.։)
cf. Ձիընթացարան.
ἰπποδρομία cursus equester ἰπποδρομία equiria, ludi circenses. Ընթացք ձիոց, ձիարշաւանք, մանաւանդ ի կրկիսի. ձիարձակ եւ կառարշաւ խաղք ի տեսարանի.
Եհաս ձիընթացիւք։ Ժողովեալ ի տեղի թէատրովնի ձիընթացիցն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ոչ ձիընթացիւք մեծամեծս պարծիմք. (Առ որս. ՟Ը։)
Եմուտ ի մէջ ժողովրդեանն, յորժամ զձիընթացսն կատարէին. (Հ=Յ. յնվր. ՟Գ.։)
Յայսպիսի ձիընթացս արշաւել. (Մագ. ՟Ժ՟Գ. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
Ի խրախճանութիւնս խաղուց ձիընթացից. (Շ. ընդհանր.։)
ՁԻԸՆԹԱՑՔ. ἰπποδρόμος hippodromus, circus. Ձիընթացարան. ձիարձակարան. ասպարէս կամ կրկէս.
Ի ձիընթացս մեծի կրկիսին կառավարել։ Սա շինեաց եւ զտեսարանն ... եւ զձիընթացսն. (Խոր. ՟Բ. 76. 85։)
Եւ էր իպպէն այն թագաւորական ձիընթացք. եւ անդ կայր մարկոս։ Յիման այն ի ձիընթացս ի բացեայ բնակի. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Ի ձիընթացսն ամենայն քաղաքն ընթանայր. (Ոսկ. անոմ. ՟Գ։)
Ի ձիընթացս ասպարիսին հատին զգլուխ նորա. (Հ=Յ. յնվր. ՟Գ.։)
hippodrome.
Ի ձիընթացարանսդ տեսի զոմանս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
riding;
—ք, cf. Ձիընթացք.
Որպէս Ձիընթաց.
Ձիընթացիկ թատերք, կամ արշաւանք, կամ ասպարէզ. (Վրք. ոսկ.։ Արծր. ՟Ա. 15։ ՟Դ. 6։)
Ի կրկիսին մեծի դարձեալ՝ ձիընթացիկ կառավարեալ. (Շ. վիպ.։)
Ի ձիընթացիկս, ուր ոչ գոյ ձեղուն. (Ոսկ. յհ. ՟Գ. 12։)
olive-coloured.
oil-presser.
manufacture of olive-oil.
Հանելն զիւղն ի ձիթապտղոյ. ձէթ հանելը.
Զձիթագործութիւնն (ի ձիթենւոյ ասելով) ... յարմաւոյ, յընկուզոյ, եւ որ նմա սոցա, օտար համարեցաւ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 103։)
full of olive-oil.
Լցեալ ձիթով.
Ընկեցին ի հրացեալ տապակ ձիթալից. (Հ. կիլիկ.։)
olive-harvest or crop.
pressing olives;
—ք, olive-press;
oil-mill.
Հանօղ զձէթ, եւ հանելն զձէթ. կամ ձիթագործութիւն.
Երկինք որպէս ձիթահանաց (կամ նոց, կամ նուց) քար կողմաւոր գլորի։ Իբրեւ ձիթահանուց կողմաւոր շրջաբերի. (Յկ. ղրիմ.։)
cruetstand.
olive.
ἑλαία oliva. Պտուղ ձիթենւոյ. cf. ՁԷԹ.
Եղէա, ձիթապտուղ. (Գաղիան.։)
Ձիթապտուղս, եւ արմաւ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Բեւեկն, ձիթապտուղ, թուզ. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
Ձիթապտուղն ոչ հասանի ի վերայ ծառոյն. (Ի գիրս առաքին.։)
Յաղագս ձիթապտղի շինելոյ։ Կուտ ձիթապտղի. (Վստկ. ՟Մ՟Ժ։ Մարթին.։)
Բարձեալ էր զամբիղ լի հացիւ եւ ձիթապտղով. (Վրք. հց. ձ։)
olive-yard, grove, plantation of olive-trees.
to oil, to anoint with oil.
Ձիթով օծանել. ձէթ խառնել. իւղել.
Խմորես, ձիթես, աղես, եւ համեմես (ասորիդ զնշխար). (Ոսկիփոր.։)
olive-tree, olive;
— վայրենի, wild -;
ծաղիկք —նւոյ, olive-blossom;
լեառն —նեաց, Mount of olives.
ἑλαία olea, oliva, olietum, olivetum. Տունկ՝ որ բերէ զձիթապտուղ, յորմէ եւ զձէթ. եբր. զայթ.
Ձիթենի յունարէն ելէա կոչի. (յորմէ ելլադա, հելլենք). (Եզնիկ.։)
Տերեւ ձիթենւոյ։ Տերեւս ձիթենեաց։ Թափեսցին ձիթենիքն քո։ Իբրեւ զձիթենի պտղալից։ Ի լեառն կամ ընդ զառ ի վերն ձիթենեաց, եւ այլն։
Ի լերինն ձիթենեաց էր գալիլեա անուն փոքր լեռնակ բլրաձեւ. (Մեկն. ղկ.։)
Որպէս ի պտղոյ ձիթենւոյ նիւթո լուսոյ. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
ՁԻԹԵՆԻ ՎԱՅՐԵՆԻ. ἁγριέλαια oleaster, agrestis oliva. (վայրի ձիթենի) (Հռ. ՟Ժ՟Ա. 7. 24։)
snow-blindness.
nature of a horse.
Ձնութիւն ձիական. ձի գոլն.
Ձի տեսանեմ, ձիութիւն ոչ։ Ձիութիւն ի ձիսն, եւ նոքա ի նա. (Անյաղթ պորփ. եւ լծ. յայլմէ։)
pitch, tar;
— ծամելի, mastic.
• , ո հլ. «ձութ, կուպր, կպրաձիւթ» Ես. լդ. 9. Դան. գ. 46, ժդ. 26. որից կպրա-ձիւթ Ել. բ. 3. Սարգ. Գնձ. ձիւթել Վստկ. 52. Լծ. սահմ. 265։
• = Արամ. [hebrew word] ziftā, ասոր. [syriac word] zeftā, եբր. [hebrew word] zefet, եթովպ. [other alphabet] zčft, արաբ. (ինչպէս նաև պրս.) [arabic word] ︎ zift (նաև [arabic word] sift ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 307), խպտ. lam-čapt (որոնցից նաև թրք. քրդ. zift) «ձիւթ»։ Թէ ո՛րն է այս բո-լորի նախնական աղբիւրը, յայտնի չէ։ Սի-այն թէ հայերէնը դնել պէտք է սեմականից. որովհետև պրս. z բառասկզբում չի տալիս հյ. á, իսկ ասորական z դառնում է երբեմն ձ, ինչպէս են ձէթ, ձանձախարիթ։-Հիւբշ. 185 և 310։
• ՆՀԲ «յայլ լեզուս զիֆթ, զիվթ, զեֆթ»։ Böttich. Arica 77, 274 պրս. zift. Ias Arm. Stud. § 1351 ձ-ի պատճառաւ հա-յը բնիկ է համարում։ Հիւնք. ձէթ բառից է հանում։ Müller WZKM 8, 283 բա-ռը միացնելով փիւնիկ. ζουφριν-σἰπετ (գիհի, ǰuniperus) բառի հետ՝ բնիկ սե-մական է համարում և հայերէնը եռ-խառեալ է դնում սեմականից։ Հիւբշ. 185 ձիւթ դնում է պարսկերէնից փո-խառեալ, որովհետև պրս. z>հյ. ձ ձայ-նափոխութիւնը գտնում է նաև ձագ բա-ռի մէջ։ Բայց այժմ ընդունելով որ ձագ բնիկ հայ է, պրս. z>ձ ձայնափոխու-թեան համար օրինակ չի մնում հայե-րէնում, մինչ ասորերէնի համար կայ։
• ԳՒՌ.-Ասլ. ձ'իւթ, ձ'իւ*, Ոզմ. ձ'էօթ, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Սեբ. ձ'ութ, Խրբ. Ակն. Հճ. ձ'իթ, Ննխ. ձութ, Զթ. ծը՝թ, ό'ըթ, Ռ. ցութ, Հմշ. ծութ. վերջինս նշանակում է «եղևնի ձիւթը կամ խէժը», միւսները «ծա-մոն, մազտաք». այսպէս նաև Սվեդ. ձ'այթ. -իսկ Պլ. ձութ՝ գործածական է միայն ձու-թերու պէս «խիստ սպիտակ և մաքուր» դարձուածի մէջ.-Սլմ. ბէօթ-ծամոն «ձանձ-րալի մարդ՝ որ ուրիշի օձիքից կպած մնում է»։ Նոր բառեր են ձիւթենի, ձիւթահալ, ձիւ-թոտ, ձթիկ «կպչտուն»։
πίσσα, πίττα pix. Նոյն որ յայլ լեզուս՝ զէֆէ ... ռմկ. սեւ ձութ. այլ վարի եւ իբր Կպրաձիւթ. եւ կուպր. ռմկ. խաթրան. որ ի Բժշկարանի կոչի Սեւ ձիւթ.
Դարձցին ձորք նորա ի ձիւթ, եւ երկիր նորա ի ծծումբ. եւ եղիցի երկիր նորա իբրեւ զձիւթ վառեալ. (Ես. ՟Լ՟Դ. 9։)
Նաւթիւ եւ ձիթով այսինքն ձիւթով)։ Իւղ (այսինքն ձէթ), ձիւթ, եւ ճարպ, եւ մազ. (Դան. ՟Գ. 46։ ՟Ժ՟Դ. 26։)
Թէ կակուղ լինի ձիւթն, երեք անգամ պարտ է եփել, որ պնտի։ Ձիւթն այն լաւ է, որ յստակ լինի եւ սպրիկ. (Վստկ.։)
ՁԻՒԹ ՅՈՒՆԱՑ. ՀՈՌՈՄ ՁԻՒԹ. Ազգ ընտիր ձիւթոյ. ըստ լտ. pix graeca, sive optima. (Բժշկարան.։ Վստկ.։) (Իսկ ձութ. ռմկ. է նաեւ Մազտաքէ։)
cf. Ձիւթաւոր.
pitchy, sticky.
pitch-ore, pitch-blende, protoxide of uranium.
to pitch.
Ձիւթով օծանել կամ պատել. զիֆթոտել
Հալած ձիւթ կա՛լ, եւ զտեղիքն՝ որ կտրես, ձիւթէ՛. Պա՛րտ է ձիւթել, եւ կամ կպրել զամանն. Վստկ. ուր եւ Ձիւթել ասի նաեւ այլովք մածուցիկ նիւթովք։
covered with snow, snow-clad.
Պարարեալք ձմեռնասունք, սառնապատք, ձիւնաթաղք. (Ագաթ.։)
Եղեմնապատ սառամբ լինիք, եւ ձիւնաթաղ ամբողջ պահիք. (Շ. եդես.։)
cf. Ձիւնագոյն.
Ձիւնաթոյր սպիտակութեամբ փայլեն. (Պիտ.։)
ichthyology.
pisciculture.
fish-skin.
ἱχθύα, ἱχθύη pellis arida marinae squatinae. Մորթ ձկան.
Բերեալ կալան իմ առաջի ձկնամորթս. (Պտմ. աղեքս.։)
spawn;
caviare.
fishing, fishery;
fisher's calling.
Որսորդութիւն կամ որս ձկանց. ձկնորսականն արուեստ.
Կոչէր զնոսա ի ձկնորսութենէ անտի. (Ագաթ.։)
Վերակոչէ զաշակերտսն ի ձկնորսութենէ՝ զմարդիկ որսալ ի կեանս. (Զքր. կթ.։)
Ի ձկնորսութեան լինել (այսինքն պարապել)։ Հրաժարել ի ձկնորսութենէ։ Արուեստ ձկնորսութեան։ Մարդկային ձկնորսութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 41։ Նանայ.։ Շ. մտթ.։ Նիւս. երգ.։)
land-surveying, mensuration.
laying eggs.
fusibility.
gratuity.
grape-gleaning.
Լաւագոյն է ճռաքաղութիւնդ եփրեմի քան զկութսն աբիեզերայ. (Դտ. ՟Ը. 2։)
Յօրինակ այգէթողին՝ դառնալ ճռաքաղութեամբ ի վերայ. (Մարթին.։)
Բարեացն ըստ տեառն պտղաբերութեանցն ճռաքաղութեանն խափանումն. (Բրս. հց.։)
parchment;
scroll.
ՄԱԳԱՂԱԹ ՄԱԳԱՂԱՏ. (լծ. եբր. մէկէլլա ի կալալ, որ է գալարել, գլորել. որպէս եւ թ. քէաղըտ, քէաղատ է թուղթ). δέρρις (թ. տէրի ). membrana, charta. իտ. pergamina կամ carta pecora βιβλίον volumen, liber. Նուրբ մաշկ մորթոյ գառան եւ ուլից յղկեալ ի պէտս գրութեան որպէս թուղթ տեւական. որ եւ է դիւրաւ գալարելի. եւս եւ Գիրք. մատեան. ... (եբր. սէֆէր, յորմէ ի մեզ սոփեր)
Գալարեսցին երկինք իբրեւ զմագաղաթ. (Ես. ՟Լ՟Դ. 4։)
Մի՛ գրեսցեն ի մագաղաթի, այլ ի թուղթս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Վատթարագոյն է հատառ մի մագաղաթ քան զթուզ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զայն ընդ բանիւ պատմութեան արկանել՝ բազում մագաղաթի ծախք լինին. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Բազում քարտիսի եւ մագաղաթի պէտք են. (Ասող. ՟Գ. 21։)
Ի գրոց կերպարանս ձեւէին զթուղթսն մագաղաթս. զոր միւս թարգմանն՝ թուղթս գրաձեւս ասէ. (Գէ. ես.։)
parchment-maker.
of parchment;
կազմ —, parchment-binding.
βίβλινος chartaceus. Կազմեալն ի մագաղաթէ.
Առաքէր թուղթս մագաղաթեայս. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 2։ Ուստի՝ Գիրք մագաղաթեայ՝ է մատեան.)
Երկին իբրեւ զմագաղաթեայ գիրս գալարէր. (Յայտ. ՟Զ. 14։)
Ունէր գիրք մի մագաղաթեայ մեծագնի. (Վրք. հց. ձ։)
Զփիլոնն, եւ զմատեանսն (կամ զգիրսն) մագաղաթեայս բերջի՛ր ընդ քեզ. (Եփր. ՟բ. տիմ.։)
magistracy.
ՄԱԳԻՍՏՐՈՍՈՒԹԻՒՆ ՄԱԳԻՍՏՐՈՒԹԻՒՆ. μαγιστρότης magistri officium. Իշխանութիւն մագիստրոսի, զօրավարութիւն. կուսակալութիւն. պետութիւն.
Տայ զպատիւ մագիստրոսութեան. (ՃՃ.։)
Զտեսչութիւնն հասարակաց, որ անուանեալ կոչէին ի նոցանէ մագիստրութիւն. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 11։)
young;
childish.
ԱՆՏԻ ԵՒ ԱՅՍՐ. ԱՆՏԻ ՅԱՌԱՋ. cf. ԱՅՍՐ, cf. ՅԱՌԱՋ։ նխ. ԱՆՏԻ. նխ. Յայնմ կողմանէ. յայնկոյս. անդր քան. եօթետէ. գարշըտա.
Որդի մարդոյ անտի յարաժամ կոչէ ի վերայ իւր. վասն զի աստուծոյ (որդի) սեպհական է նա. (Զքր. կթ.։)
Յիմար կուսանքն անտի եւեթ կորեան, զի զիւղն ողորմութեան ընդ իւրեանս ոչ բարձին. (Սարգ. յկ. Զ։)
Յորմէ պատուիրեցի քեզ անտի եւեթ չուտել. (Ծն. Գ. 11։)
Անտի իսկ (այսինքն յայնմ իւղոյ) օծանէին. (Ագաթ.։)
Զչարեաց սկիզբն անտի (ի նիւթոյ) կարծեցին. (Եզնիկ.։)
իբր յօդ, Ն. կամ Յայնմանէ. առընթեր գոյականաց.
Ի ծառոյ անտի։ Ի տեղւոջէ անտի։ Ի լեռնէ անտի եւ այլն։ Յիւրմէ անտի փառացն։ Ի նոցա անտի յուսոյն։ Ի նոցունց դից անտի։ Ի հեթանոսական ուսմանց անտի։ Կոչէր ի ձկնորսութենէ անտի. (Յճխ.։ Ագաթ.։)
Դաւաճանեալ ի դիւէ անտի։ Յիսկզբանց անտի կալոյ յաթոռ հայրապետութեան. (Յհ. կթ.։)
ԱՆՏԻ, իք, ից, իօք. ὀ, ἠ, τὸ ἑκεῖθεν. qui, quae quod inde, ibi, futurus, -a, -um. Որ ինչ է անդ կամ անդանօր. այսինքն հանդերձեալն. ախրէթտէքի ախրէթ.
Ընկեսցո՛ւք զաստի ճոխութիւնս, զի անտիօքն (անդիօքն) փարթամասցուք. (Ածաբ. աղք.։)
Յանտի տանջանաց։ Յանտի կեանս։ Զանտի լուսաւորութիւնն. եւ այլն։
Յանդին իմոց բարեաց մի՛ ճաշակեսցես. (Վրք. հց. Թ։) Մերթ՝ Որ ինչ է անդ կամ յայնմ տեղւոջ.
Զծովու եւ զցամաքի գեղեցկօրէն խառնէին բարեփառութիւն, զանտիսն ի քաղաք տանել, եւ զքաղաքիսն անդրէն ածել. (Պիտ.։) Եւ երբեմն՝ Որ ինչ անտի կամ յայնմ իրէ լինիցի.
Եթաց զնետս իւր ի վերայ թշնամեացն, անտի (կամ անտիս) արար զամպարիշտսն բարկութեամբ. (Ճ. Բ.։)
Յանտիական մանկանցն ծաղր լեալ։ Ընդ մեզ նորագոյնքդ եւ անտիականքն դնեն թշնամութեան սկիզբն. (Մագ. ՟Ծ՟Ե. եւ ՟Ծ՟Բ։)
Տակաւին յիմումն անտիականն ելով տիս։ Անտիական մտածութիւն. Յանտիական խակութեանն. (Մագ. ՟Ի՟Ե. ՟Լ՟Ե։)
without type;
unlike;
shapeless, deformed.
Կերպաւորութիւնս եւ գաղափարս եդեալ անկերպիցն եւ անտպիցն. (Դիոն. ածայ.։)
that spreads much good scent.
Ոչ յոլովից խառնից՝ զանազան ծաղկանց՝ ըստ հնոյն բազմաբուրեան այլայլութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
wealthy, opulent, very rich;
precious, very dear.
Լի գանձիւք կամ հարստութեամբ. խիստ հարուստ.
very learned.
Կամ Ու՞ր բովանդակի գիտութիւն բազում բազմիմաստ տեսութեամբ.
Զզօրութիւնս նոցա (սուրբ գրոց) ասեմք մեք, եւ ո՛չ զբազմագէտ երեսս նոցա. (Եփր. հռ.։)
very dear, precious.
ԲԱԶՄԱԳԻՆ. մ. (ի գին սաստկական մասնկանէ). Վարի ի քերթողականս՝ որպէս Ուժգին. սաստկագին. բազմագոյն. սաստիկ. շատ, խիստ.
written in many manners;
polygraph.
Առակս խորիմացս, դիւալուրս, բազմագիրս, շնորհագիրս. (Ագաթ.։ Կորիւն դնէ՝ բազմադիմիս։)
cf. Բազմագլխեան.
Գօտի ածել ընդ մէջ. քանզի տեղին այն ի մսուր համարեալ է բազմագլուխ պաճարին՝ ի մեղն ցանկութեան։ Վասն բազմագլուխ գազանին՝ ցանկութեան. (Փիլ. ել.։)
Բազմագլուխ գազան՝ ցանկութիւնն. (Եղիշ. խաչել.։)
Գլխատեսցո՛ւք այսուհետեւ զբազմագլուխ գազանն (զնախանձ). քանզի բազում կերպարանք են չարակնութեանն։ Չա՛ր է փառաց ցանկութիւն, եւ բուռն գազան է զայրացեալ եւ բազմագլուխ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
very frequented (road).
Ընդ որ գնայ բազմութիւն մարդկան. բանուկ ճամբայ.
of many colours;
more, much, various.
Մեծարեաց զբազումս ի մոգուց, եւ զբազմագոյնս ի մոգպետաց։ Հարկք աշխարհին բազմագոյն քան առ հարբն նորա երթայր յարքունիս. (Եղիշ. ՟Ա.՟Բ։)
Թէպէտեւ վկայք բազումք էին ասացելոցն, սակայն եւ թշնամիքն ե՛ւս բազմագոյն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
ԲԱԶՄԱԳՈՅՆ, գունի, ից կամ աց. ա. Որպէս բարդութիւն Գոյն բառիս. πολυχρώματος multicolor Բազում գոյնս ունօղ. գունագոյն. բազմերանգ. գունզգուն.
very celebrated;
very praiseworthy;
that praises or is praised much.
Զբազմագով զիմաստութիւն (կամ զիմաստասիրութիւն). (Առ որս. ԺԳ. Ի բազմադով կեանսն ուրախանան. Յճխ. ՟Ժ՟Ա.)
of a great assembly.
Յոքնախումբ. բազմաժողով. յոքնաթիւ. շատւոր, շատ.
Զայսքանեաց բազմագումար դասուց ընտրելոց՝ ո՞ր բան զօրեսցէ ի նիւթ ներբողենի. (Նար. առաք.։)
very numerous, of many forces.
Չճառեաց զաներեւոյթ զօրութէանն, եւ զբազմագունդ հրեշտակաց. (Կիւրղ. ծն.։)
Գունդ բազում. բազմութիւն.
Առ ընդ իւր զբազմագունդ զօրացն հաւատոց. (Եղիշ. թաղմ.։)
of several, ages;
— հնութիւն remote antiquity;
— ժամանակ, a long suite of centuries.
that is carefully nourished, of which much care is taken.
πολύτροφος alimenti abundans Առատ կամ լի դարմանօք, քաջ բուծիչ ամենայն փութով, եւ բուծեալ.
much hoarded up.
Ոտք փղաց ... իբրեւ զսիւնս հաստատունս ... բառնալ զմեծաբեռն ծանրութիւն բազմադէզն մարմնոյ. (Վեցօր. ՟Թ։)
polyedrical;
equivocal;
multiform, diverse, manifold, multifarious;
of many different manners.
Զի ի բազմադէմ շնորհացն՝ որ ի մեզ, բազմօք յաճախեսցեն գոհութիւքնն վասն մեր. (՟Բ. Կոր. ՟Ա. 11։)
Բազմադէմ տեսչութեամն խնամէ զարարածս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)
Վասն առաջին աշխատութեանց քոց, եւ բազմադէմ քաղաքավարութեանցն. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Անօրէնութիւնս զանազանս եւ բազմադէմս. (Բենիկ.։)
cf. Բազմադէմ.
Մշակք բազմադիմի աշխատութեամբ վաստակոց յարդարին։ Բազմադիմի են սերմանք բարւոյն ի մարդիկ. (Յճխ.։)
Եւ քանզի բազմադիմի է նահատակութեանդ անուն, եւ նա բազմադիմի շնորհս բաշխէ ամենացուն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Մաղթանս բազմադիմիս։ Պաղատանս բազմադիմիս. (Նար.։)
Բազմադիմի սքանչելագործութիւնք, կամ ջանք, կիրք, կամ փոփոխութիւնք, անկողինք. (Ագաթ.։ Պիտ.։ Փարպ.։)
Բազմադիմի ջանայր շիջու. ցանել զհաւատ քրիստոնէութեան։ Եւ որպիսի շուք բազմադիմիս արարին առ ի պատիւ դիւոյ. (Խոր. ՟Գ. 12. եւ ՟Բ. 57։)
of many doors.
Մի մի ի բանից անտի առաքելոյ բազմադուռն է, սակայն ոչ եթէ հարկ վտանգի է ինձ ելանել ընդ ամենայն դրունս նոցա. (Եփր. հռ.։)
very various, of many kinds.
Պարզն եւ բազմազան իմաստութիւն։ Զի ծանիցի ի ձեռն եկեղեցւոյ բազմազանս իմաստութիւնն Աստուծոյ. (Դիոն. երկն.։ Աթ. ՟Ա։)
Բազմազան զարդուք. (Յհ. կթ.։)
Բազմազան կերովքն եւ անյագ խահիւք զցանկութիւնս նորոգս գործեցին։ Բազմազան (իբր բազմածախ) խրախճանութիւն. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. տեսական.։)
Յոյժ խաբեբայ եւ բազմազան ի ձեռնարկութիւնս. (Ածաբ. կիպր.։)
Ի բազմազան շնորհէն լցեալ կատարեցաւ վայելչութիւն կենցաղւոյս։ Բազմազան ինչք, կամ բուսակք, կամ հալածանք։ Մրցանակք բազմազանք. (Պիտ.։)
tbat is adorned magnificently;
that has many ornaments.
Զիմաստութիւն զգեցիր քեզ զարդ, մի՛ զարդ, մի՛ զպատմուճանըս բազմազարդ. (Շ. այբուբ.։)
Շինեցաւ նարեկ յըռշտունեաց գաւառին՝ նոյն կարգադրութեամբ, բազմազան, պաշտօնապայծառ երգեզողօք, եւ գրական գիտողօք. (Ասող. ՟Գ. 6։)
Հրամայեաց (Աստուած զտաճարն) մեծաշուք բազմազարդ (յն. բազում պատուասիրութեամբ) կատարել. (Ոսկ. եբր.։)
Սեղան բազմախորտիկ եւ բազմազարդ՝ ո՛չ երբէք անուշութեամբ լինի ճաշակելի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
that has many children.
Ուրա՛խ լեր դշխոյ՝ հարսն պանծալի, բազմազաւակ կուսութեամբ բերկրեալ. (Նար. գանձ եկեղ.։)
Բազմազաւակ կոյս՝ ծնեալ անախտաբար զազգս որդւոց մարդկան սուրբ աւազանաւն յորդէգրութիւն հօրն երկնաւորի. (Գանձ.։)
wandering;
busy, eager;
meddlesome.
Միայնացեալ ի բազմազբաղ կենցաղավարութենէս. (Արշ.։)
Ի մանկութենէ հրաժարեալ ի բազմազբաղս կենցաղոյս. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Գ.։)
of many nations.
Ելին ընդ տիեզերս, զի տացեն զգիտութիւնս սքանչելեաց աստուածութեն՝ բազմազգետն լեզուացն առնուլ ի միտ. (Ագաթ.։)
of several species, sorts or kinds, diverse, manifold.
Թէպէտեւ հոգին մի է, սակայն բազմազգի մերում ըստ փրկութեանն՝ բազմօրինակ եւ խորհուրդ փրկութեանն հրաշագործի. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի լեզուս նոցա վառեալ հուր այրիչ. վասն որոյ բազմազգեաց լեզուօք զինքն երեւեցոյց ծածկագէտն. (Գանձ. (ուր եթէ բազմազգեացն առցի իբր անհոլով, լինի Կրօղ՝ ունօղ բազում ինչ)։)
copious, abundant.
Ողորմութիւն բազմազեղ. (Նար. ՟Գ։)
Ամենիմաստ ամենից հայր՝ բազմազեղ՝ խնամող։ Որ զբազմազեղ ներողութիւնդ քո ցուցեր. (Շար.։)
Արքայն Սմպատ՝ բազմազեղ նախախնամութեամբ յինքն զնա ածէր յանձանձէր. (Յհ. կթ.։)
cf. Բազմազեղ.
Ամենալոյս՝ աննախանձ եւ բազմազեղուն գովեալ արարչութեանդ զօրեղութեան. (Նար. ՟Լ՟Է։)
full of pleasures, very amusing.
Յոյժ զուարճալի եւ հանդիսական. զուարթագին. խնդալից.
Բազմազուարճ սաղմոսերգութեամբ հանգուցին ի վկայարանի. (Յհ. կթ.։)
very strong, very powerful;
numerous army.
πολυδύναμος multipotens, praevalens Որոյ բազում է զօրութիւն, մեծազօր. բազմապատիկ զօրութեամբ. հզօր. զօրեղ առ բազում ինչ.
ԲԱԶՄԱԶՕՐ ու. գ. Բազմութիւն զօրու. դասք զօրաց.
long since, old, ancient, antique.
Համբերել կապանաց եւ բանդից վասն երկնաւոր յուսոյն՝ բազմաժամանակ տեւողութեամբ. (Փարպ.։)
cf. Բազմաժամանակ.
Մի՛ խորեսցուք ի բազմաժամանակեայ ալեաց ծեայն։ Ծերութիւն պատուական ոչ բազմաժամակեայն է. (Իմ. ՟Բ. 10։)
Քանզի զայնս՝ որոց բազում յաւիտեան վարեցեալս հանդերձ մարմնովն կեանս առանց քաջալաւութեան, բազմաժամանակեայ մանկունս ասելի է. (Փիլ. իմաստն.։)
Զբազմաժամանակեայ կրօնս ձեր մի՛ մոռանայք, եւ մի՛ կուրուսանէք. (Աթ. անտ.)
Ո՛չ մարգարէութիւնն, եւ ոչ բազմաժամանակեայ առաքինութիւնքն կարացին արգելուլ զնա ի մեղաց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
Բազմաժամանակեայ սովորութիւն, կամ մտածութիւն, խորհուրդ, ամուսնութիւն. (Վրք. հց.։ Սկհ. կթ. արմաւ։ Պիտ.։)
cf. Բազմաժամանակ.
Զինչ հաւասարութիւն է բազմաժամանակեան գիտութեան նոցա. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
Ի տեղիս պանդխտութեան բնակեալ՝ բազմաժամանակեան է, թէպէտ եւ ամսօրեայ իցէ մեկուսութիւն. (Փիլ. լին.։)
populous, numerous;
great assembly, meeting, party;
crowd, multitude.
Քաղաք բազմաժողով էր մարդկային բնութիւնս. (Սկեւռ. ես.։)
Ոչ է պատշաճ, եթէ այրի մնասցէ այսքան բազմաժողով թագավորական քաղաք։ Այնքան անուանի եւ բազմաժողով քաղաքի առաջնորդել. (Վրք. ոսկ.։)
Բազմաժողով մարդկութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 4։)
Ի զօրսն բազմաժողովս հինգ թագաւորաց. (Եփր. յես.։)
Զի թէ նախ միտքն եւ բանն ընդ միմեանս ոչ միաբանին, ընդ բազմաժողով խորհուրդ գոռոզին պատերազմել ոչ կարեն. (Լծ. կոչ.։)
Ի բազմաժողովս արդարոցն, ի բազմականս Աբրահամու. (Ագաթ.)
surgy, billowy, tempestuous, agitated.
ԲԱԶՄԱԼԻՔ. գ. Բազմութիւն ալեաց. բազում ալիք.
ԲԱԶՄԱԼԻ. ա. Իբր Լի բազմութեամբ. կամ յոյժ լի. առատ.
full of lights.
Առատ եւ բազմալոյս ճառագայթն Աստուած պետականին արեգակնածագութեան. (Դիոն. երկն. յորմէ եւ Շ. հրեշտ.։)
Բազմալոյս ճառագայթ. Բազմալոյս անյայտ մարգարիտ։ Բազմալոյս առաքինութեամբ պճեալ. (Խոր. հռիփս.)
Որպէս մինչ բազմալոյս ինչ լար ի յերկնից ծայրութենէն կախեալ ի վերուստ մինչեւ ի վայր. (Դիոն. ածայ.)
that deceives or that is much or often deceived.
πολυπλανής, πολύπλανος erroris plenus Լի խաբէութեամբ. յոքնապատիր. մոլար. խաբեբայ. որ ստէպ խաբէ կամ խաբի.
Երկրագործութիւն ի բազմախաբ ի վեր եւ ի վայր յարշաւանացն փրկէ զերկրագործն. (Բրս. հց.։)
Հրաժարեալք նայապէս ի մարմնական բազմախաբ զբօսանաց։ Շնչաւոր իմաստութիւն, որ խարդախն է եւ բազմախաբ։ Տեսութիւն բազմախաբ է, ի վերին երեսն հայցելով՝ զգունաւորութիւնն տեսանէ։ Բազմախաբ մեքենայիւքն ծառայեցոյց զմարդիկ. (Սարգ.։)
Բազմախաբ բանք, կամ մոլորութիւն. (ՃՃ.։ Ասող.։)
gambling, sporting place.
Ու՞ր բազմախաղ ձինթացիցն եւ այլոցն տեսարանաց թէատրոնքն. (Ոսկ. ննջ.։)
composed of various materials.
Որք զայսպիսի ինչ բանս եւ զանուանս եւ զկարգս ընդ միմեանս խառնեալ չզատանիցեն ի միմեանց, բազմախաղաղ ինչ նիւթոց ընդ միմեանս խառնելոց նման են. որպէս ոք թէ զոսկին եւ զարծաթն եւ զերկաթ եւ զպղինձ եւ զկապար ընդ միմեանս խառնիցէ ... գտանիցես այնուհետեւ զբազմախաղաղ նիւթս ընդ միմեանս խառնեալ. (Սեբեր. ՟Գ։)
humid, wet, moist.
ԽՈՆԱՒԱԿԱՆ νοτερός, ὐγρός humidus. որ եւ ԽՈՆԱՒԱՅԻՆ. Խոնաւ. գիջային. թաց.
Մերժելով զխոնաւաականն մեր՝ մատուցանէ (ի թանձրութիւն)։ Խոնաւական անօթք օդոյ. (Պղատ. տիմ.։)
լուսին՝ խոնաւական բնութիւն. (Եզնիկ.։)
Խոնաւական ջուրք. (Շ. մտթ.։)
պետրոս ի վերայ խոնաւաական մկանանցն գնաց. (Ոսկ. մտթ.։ յորմէ եւ Սարգ. յկ. ՟Ը. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
damp weather;
wet, rainy weather.
Յուցմունք խոնաւ բնութեանցն. յորդորութիւն խոնաւութեան.
to grow wet, to become damp or moist.
νοτίζομαι, ὐγραίνομαι humesco. Խոնաւ լինել. տամկանալ. գիջանալ. թացանալ. թրջիլ.
Յամարայնի քրտնելով եւ խոնաւանալով արտաքոյ՝ հովութիւն շնորհէ ընտանի մարմնոյն. (Պղատ. տիմ.։)
Եթէ խոնաւասցին հատքն, հանէ առ եզերբ մրջիւնոցին, եւ ցամաքեցուցանէ. (Վեցօր. ՟Թ։)
Գարշասցին խոնաւութեամբ։
moistening, wetting.
ὐγροποιός humidum faciens. Որ խոնաւ առնէ, կամ առթէ զխոնաւութիւն. մակդիր լուսնի. կամ Լուսնական.
Զխոնաւարար պաշտպանութիւնսն ածեալ ի ներքս. (Պիսիդ.։)
to damp, to moisten;
to wet, to steep, to bathe.
cf. ԽՈՆԱՒԱՑՈՒՑԱՆԵՄ, cf. ԽՈՆԱՒԵՄ, cf. ԽՈՆԱՒԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ὐγραίνω, καθυγραίνω madefacio, humecto, irrigo. Տալ խոնաւանալ. տամկացուցանել. թանալ. թրջել.
Հիւթովքն խոնաւացուցանել. (Պիսիդ.։)
Եւ ոչ ջերմին շիջեցելոյ՝ յաղթութեամբ խոնաւողին. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Խոնաւեմ.
ԽՈՆԱՒԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԽՈՆԱՒԵՄ ԽՈՆԱՒԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ὐγραίνω, καθυγραίνω madefacio, humecto, irrigo. Տալ խոնաւանալ. տամկացուցանել. թանալ. թրջել.
Հիւթովքն խոնաւացուցանել. (Պիսիդ.։)
Եւ ոչ ջերմին շիջեցելոյ՝ յաղթութեամբ խոնաւողին. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Խոնաւ.
Լուծեալք ի միմեանց՝ որպէս խոնաւուտ բնութեանցն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
ὐγρός humidus, liquidus. Ունակ խոնաւութեան. խոնաւական. խոնաւ. գիճին. ջրի. լոյծ. թաց, ջրոտ.
Անթաց ոտիւք դնայր ի վերայ խոնաւուտ եւ անհաստատ բնութեանն։ Փափուկ եւ խոնաւուտ. (Դիոն. ածայ. եւ Դիոն. երկն.։)
Գինւոյ եւ իւղոյ, եւ ամենայն խոնաւուտն կոչեցելոցն պտղոց։ վերածխութիւն ի խոնաւուտից. (Նիւս. բն.։)
Կարօտ է ուտ բաղկացութիւն՝ ջերմութեան. (Պիսիդ.։)
Եւ Գիջական. թոյլ եւ մեղկ. ցանկական.
Լուսին իմանամք զերկրաքարշ եւ խոնաւուտ խորհուրդս։ Խոնաւուտ հեշտութեանց արարօղ դեւքն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. յայտն.։)
running string for drawers & trowsers.
ԽՈՆՃԱՆ կամ ԽՈՆՋԱՆ. Որպէս թէ ծայրք ղենջակի պատեալք ընդ մէջս. Կապ վարտեաց կամ անդրավարտեաց.
to be tired, weary, fatigued.
Ծառայքն ի ծառայութիւնն տերանցն անդուլ խոնջին։ Խոնջեալ դուք ի քուն լեալ էիք. (Ագաթ.։)
Յոյժ խոնճեալ՝ տկարացուցեալ էր զոտիցն զօրութիւն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
noise, murmur.
ԽՈՇԻՒՆ cf. ԽՕՇԻՒՆ. Խշռտոց, դփռտոց, շըթ փըթ, ձան մը.
Ամենեքին զլռութիւն սիրելով՝ ցայնքան ոչ հանէին խոշիւն առ՝ զնոցա գալոյն՝ մտեալ ի մեծ ամուրն ամրաանայ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
rude, rough, unpolished.
Խոշոր բարուք. խորթաբարոյ.
very rude, very coarse;
խոշորագոյնս, rudely, coarsely.
հորդեն ճանապարհ ի խոշորագունից ընթացից ընդդիմակաց. (Շ. մտթ.։)
Պտուղն թզենոյն է քան զայլոցն քաղցրագոյն, եւ տերեւն խոշորագոյն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 41։)
Առաւել ջերանէր սրտմտութեամբ, մինչեւ խոշորագոյն զձայնն հանէր. (Վրք. ոսկ.։)
Ոչ եւս յաւելից զխոշորագոյնս (ի բանից՝ յանդիմանութեամբ). վասն զի ի մանկունսն խնայել՝հարց օրէնք են. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Խիստ է բանդ այդ։ Զի՞նչ իցէ խիստն. խոշորագոյն, ցաւագին, յոյժ դժուարութիւն ունի։ Բազումք բուռն հարկանեն զտեղւոյս զայսմանէ՝ իբրեւ զկարի իսկ խոշորագունէ, թէ ցարբեցօղն ընդ արուագիտին դնիցէ։ Երեւի պթէ խոշորագոյն եւ դժուարագոյն ինչ ասելոց էր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։ եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Չխուժադուժ կողմանս աշակերտեալ՝ զխոշորագոյն եւ զխեցկեկագոյն զբար հեթանոսութեան. (Ագաթ.։)