piece, bit, particle;
cf. Փխրելի.
ψίξ, ψιχίον mica. Փուխր կամ փխուր. այսինքն փխրեալ եւքայքայեալ մասն. որ եւ ՓՇՈՒՐ, ՓՇՐԱՆ. մնացուած. նշխար. փշրուք, փշրանք, փսորտանք.
Իբրեւ զփխրան ինչ զանց արարեալ անարդագոյն։ Զնոյն զփխրանն ասէ, որ ի շնչափողն խոտորի, եւ արագահաս հեղձուցանէ. (Լծ. ածաբ.։)
Զի մի արտաքս անկցի (բերանն) ի սրբութեան օրինացն փխրան ինչ (տպ. փշրան ). (Վրք. ոսկ.։)
Փխրանս ինչ յոսկերաց. (Փարպ.։)
Վասն դիւրաբեկ գոլոյն, եւ զօրէն փխրանի լուծանելոյն. (Երզն. մտթ.։)
Պատուելով փխրան դուզնաքեայ ինչ հող ի պատկեր աննկարագրելի բնութեանդ. (Ճ. ՟Բ.։)
Փխրան. փշրան ինչ. (Հին բռ.։)
tufa stone.
friable, frangible.
to pound, to crush, to crumble, to bruise, to grind;
to roast, to toast, to torrefy.
կր. իբր ձ. φρύγω, φρύσσω, καταφρύγω, συμφρύγω torreo, torrefacio, cremo. Փուխր առնել. որպէս Խորովել, խարակել. խանձել. խարկել.
Հուր բորբոքեցից, զի միսն հալեսցէ, եւ ոսկերքն փխրեսցին։ Մուրկ նոր փխրեալ եւ մաքրեալ տեառն։ Զամենայն մուրկ փխրեալ մի ուտիցէք մինչ յօրն, եւ այլն. (Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 10։ Ղեւտ. ՟Բ. 14։ ՟Ի՟Գ. 14։)
Մուրկն փխրեալ, որ է եղի խանձեալ. (Նախ. ղեւտ.։)
Որ եւ ջերմագոյն տապացուցանէին ճառագայթք արեգականն, եւ զքարինս եւս փխրել կարէին։ Մոմ է ի պնակիտսն, որ (չորացեալ ) դիւրաւ փխրի։ Քան զնոյն կաւ՝ անարգ եւ փխրելի եւ անցաւոր կեանք նորա։ Հանդերձքն ցեցակեր, փխրեալ, եղծեալ. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Թ։ Փիլ. ել. ՟Բ. 41։ Լմբ. իմ.։ Ագաթ.։ Յայս միտս հայի արդեօք ըստ հյ. եւ ըստ օրինակաց ինչ յն. եւ բանն Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 10. որ եդաւ ի ՟Ա նշ։)
friable.
extirpating briars;
— շրջել, to pull up, to root out thorns or briars.
մ. Խլօղ կամ խլելով զփուշս.
Գուցէ թողեալ զսերմանելն՝ փշախիլ շրջիցիմք. յն. զփուշս խլիցեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
loan, borrowing;
anthem, response, antistrophe, antiphon;
— առ —, —ն ի —, by turns, reciprocally, alternatively, mutually;
խնդրել —, to ask in loan;
— տալ, to lend, to make a loan;
— առնուլ, to receive as a loan, to borrow;
ընդ —ս մտանել, to be overburdened by loans, to be obliged to beg;
—ով կեալ, to live upon trust, or upon credit.
δάνειον, δάνος, δανεισμός mutuum, mutuatio, foenus, foeneratio χρῆσις, χρέος usus, debitum, commodatum, commodatio. Ինչ մի առեալ՝ անդրէն հատուցանելի. դրամ տուեալ ումեք առ ի պէտս՝ պայանաւ յետս առնլոյ ըստ ժամանակին անթերի. կամ աւանդ. յանօթ տուեալ ինչ. (Փոխ.)
Եւ զփոխն եթող նմա։ Տամ զդա փոխ տեառն զամենայն աւուրս, եւ եղիցի դա փոխ տեառն։ Հատուսցէ քեզ տէր զաւտկ փոխանակ փոխոյն՝ զոր ետուր տեառն.եւ այլն։
Հանգանակօք եւ փոխովք մի աղքատանար։ Բաղումք իբրեւ զգիւտս համարեցան զփոխ, եւ աշխատ արարին զօգնականսն իւրեանց (այսինքն զփոխատուս ). (Սիր. ՟Ժ՟Ը. 33։ ՟Ի՟Թ. 4։)
Վասն փոխոց, եւ վաշխիցն։ Փոխոցն տոկոսիքն։ Զվաշխս փոխոցն եւ տոկոսեացն. (Մանդ.։)
Վայ որք փոխի շահ. տան։ Ի փոխիցն, եւ ի վաճառոց. (Գանձ.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)
Տացես փոխ ազգաց բազմաց, եւ դու ոչ առնուցուս փոխ։ Տալով տացես նմա փոխ, որչափ եւ խնդրիցէ ի կարօտութեան իւրում։ Փոխ առնու մեղաւորն, եւ ոչ հատուցանէ։ Փոխ տայ Աստուծոյ, որ ողորմի տնանկին. ըստ սրոց նորա հատուսցէ նմա։ Ծառայք տերանց իւրեանց փոխ տայցեն։ Առնու ցորեան փոխ ամարանի. եւ այլն։
Ընդ փոխս ոսկւոյ մատնեն, ընդ ճգունս ճգունս պատերազմաց։ Տո՛ւք զբերենս ձեր ի փոխ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ Լմբ. սղ.։)
ՓՈԽ. գ. (արմատ Փոխելոյ, Փոփոխելոյ. ) στίχος versus ἁντίφωνον, ἁντιφωνία antiphona, responsio եւ այլն. Փոփոխ սաղմոսերգութիւն տուն առ տուն. փոխաձայնութիւն. եւ Բուն սկիզբն սաղմոսի յետ կցուրդի. եւ Մասն այսր եւ այնր աւետարանի կամ գլուխ ինչ կարդալի ըստ բաշխման ի վերայ ութ ձայինց։
Զմի սովորութիւն պահէ յիւրաքանչիւր փոխս սաղմոսացս. (Լմբ. սղ.։)
Կց. Եղիցին ականջք։ Փոխ. Ի խորոց կարդացի առ քեզ։ Զփոխն ի լման ասա՛, եւ այլն. (Տօնաց.։ Եւ Ճշ.։)
Իւղաբերից աւետարան այսօր՝ յոհաննու զյետին փոխն կարդա։ Զերեք գլխոյն զփոխերն կարդա. (անդ։)
ՓՈԽ ԱՌ ՓՈԽ. մ. Փոխանակաւ. անդրադարձիւ.
Փոխ առ փոխ փոփոխմամբն ուսուցանէ զմեզ ի չափու ունել զանձինս. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
ՓՈԽ. ի բարդութիւնս է որպէս Փոխանակ. փոխարէն. ընդ. եւ անդր. յայլ. այլուր. եւ Անդրէն, վեր կամ վերստին. ոչ միշտ հայկաբանութեամբ, այլ ստէպ ըստ յն. եւ լտ. ἁντί, μετά pro, re, trans. եւ այլն։
to retribute, to requite, to remunerate, to reward.
ἁντιδίδωμι reddo, retribuo. Անդրէն բաշխել. հատուցանել.
Յաղագս առաքինութեանցն աշխատութեանց զսկիզբն (կամ շնորհս ) սրբոցն փոխաբաշխելով. (Մաքս. եկեղ.։)
metaphorically.
metaphorical, figurative, allegorical.
to transfer, to transport;
to transpose;
to translate, to change;
to reward;
to succeed.
μεταφέρω transfero եւ այլն. Փոխել բերել յայլ տեղի՝ վիճակ՝ յեղանակ՝ միտս՝ լեզու եւ այլն. վերածել. յեղաշրջել.
Զամենեսեան ի խաղաղութիւն փոխաբերեաց։ Առ յագեցութիւն երկնային բարութեանն զմեզ փոխաբերեաց։ Յընտանի սպիտակութիւն սրտի զկերպն փոխաբերէ։ Ի հնազանդութեան պայման զբանս իւր փոխաբերէ. (Սոկր.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Յհ. կթ.։)
Եւ այսպէս փոխաբերելով բազում անգամ յերկաքանչիւրս՝ անհալական առ ի յերկոցունցն գործէ. (Պղատ. տիմ.։)
Յօրինացն յաւետարանն փոխաբերիցէ։ Յօձի փոխաբերիցի կերպարան. (Նանայ.։)
Փոխաբերել յասորի լեզուոյն ի հագարական լեզուն։ Փոխաբերել ի հայկական լեզու. (Յռջբ. նանայի.։)
Յութսներորդէ անտի գրոյ (ձ ) ի չորեքհորիւրն (ի ՟Ն ) փոխաբերեալ, ստուգաբանօրէն քննութեամբ ընդ ձիթոյնանուան նիւթ ճշմարտագրի։ Յայլ ոմն անուն խուժական հեթանոսօրէն փոխաբերին (այսինքն փոխաբերեցին ) ուրուապէս՝ դեւկալիոն ընդ նոյն ասել. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. մծբ.։)
Իսկ զառաւելումն մոլորութեան նոցա՝ հաշտութիւն մեղաւորացս փոխաբերեցեր փրկիչ. (Գանձ.։)
Ի ներհականն փոխաբերեցան յեղանակ. (Նիւս. թէոդոր.։)
Այս բառք են քերթողականք. զի յաճախապէս փոխաբերին սակս զարդու ճարտասանիցն. (Հին բռ.։)
Մի անկումն ինչ իմասցիս զԱստուածութեան. զի ոչ փոխաբերի տեղի տեղւոջէ որպէս մարմին. (Բրս. ծն., անցանել։)
Ակն երբեմն զառ ի կողմն զառածեալ, եւ դարձեալ վեր ի վայրն փոխաբերեալ, տեսնել յայտնաբար զառաջիկայն ոչ կարէ. (Բրս. թղթ.) յն. μεταστρεφόμενος , փոխադարձեալ։
ՓՈԽԱԲԵՐԵԼ. Փոխանակել. յաջորդել.
Դրունք գարնանոյն բացան, եւ աւուրք ջերոտք զտեղի փոխաբերեցին։ Շինութիւն եւ խաղաղութիւն քայքայեցաւ, եւ եղծումն եւ ապականումն զտեղի փոխաբերեաց։ Յոյժ տխրալիք զտեղին փոխաբերեցին. (Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Դ. 12։)
ՓՈԽԱԲԵՐԵԼ. Փոխարինել. հատուցանել.
Զայսորիկ քեզ Աստուած իմ եւ տէր՝ ընդ այսքանեաց բարեաց փոխաբերեցի. (Նար. ՟Ե։)
cf. Փոխաբերումն.
ՓՈԽԱԲԵՐՈՒԹԻՒՆ ՓՈԽԱԲԵՐՈՒՄՆ. κατάλλαξις, καταλλαγή commutato μεταφορά translatio. Փոխաբերելն եւ իլն. յեղանակումն. այլոփոխութիւն. եւ Այլաբանութիւն. նմանութիւն.
Որ զերկրաւս եւ երկնովքն բերին փոխաբերութիւնք. (Պղատ. տիմ.։)
Արձանական ասացաւ ի փոխաբերութենէ արձանին։ Ասի շնական ի փոխաբերութենէ շան ցամաքայնոյ։ Եւ աստ զնոյն եդեալ փոխաբերութեամբ, ասելով՝ եթէ ընդ այլ ելանէ. (Նոննոս.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
Փոխաբերմամբ զբանն յոլովակի ասէին։ Եկաց մնաց յառակաւոր փոխաբերմանն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33։ ՟Բ. 13։)
transport;
translation, removal;
allegory;
metaphor.
ՓՈԽԱԲԵՐՈՒԹԻՒՆ ՓՈԽԱԲԵՐՈՒՄՆ. κατάλλαξις, καταλλαγή commutato μεταφορά translatio. Փոխաբերելն եւ իլն. յեղանակումն. այլոփոխութիւն. եւ Այլաբանութիւն. նմանութիւն.
Որ զերկրաւս եւ երկնովքն բերին փոխաբերութիւնք. (Պղատ. տիմ.։)
Արձանական ասացաւ ի փոխաբերութենէ արձանին։ Ասի շնական ի փոխաբերութենէ շան ցամաքայնոյ։ Եւ աստ զնոյն եդեալ փոխաբերութեամբ, ասելով՝ եթէ ընդ այլ ելանէ. (Նոննոս.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
Փոխաբերմամբ զբանն յոլովակի ասէին։ Եկաց մնաց յառակաւոր փոխաբերմանն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33։ ՟Բ. 13։)
translocated, foreign.
Փոխաբնակ՝ գնելով զանհաս միրգն՝ մրգաքաղիցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Նոյնս իսկ եւ յաղագս փոխաբնակացն լիցի.. . մանկանցն փոխաբնակաց. (անդ։)
to translocate, to change residence or place.
μετοικίζω transfero incolas, migrare jubeo. Այլուր փոխադրել եւ բնակեցուցանել.
Զբնաւ ճետ որդւոցն իսրայէլի հանեալ փոխաբնակեցուցանէ ի խոստացելումն երկրին պարգեւաց. (Սարկ. լս.։)
Խլեսցէ զքսզ, եւ փոխաբնակեցուսցէ ի խորանէ. (Եփր. աւետար.։)
to emigrate, to remove.
μετοικίζομαι transferor, transmigro. Փոխիլ այլուր ի բնակել. վերափոխիլ. եւ Տեղափոխիլ.
Ենոք փոխաբնակեցաւ՝ անթլփատ գոլով. (Աթ. ՟Թ։)
Փոխաբնակելոյն ընծայ ինչ հատուցանել ոչ է պարտ՝ բայց յողջախոհ. ելոյն. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
emigration.
μετοίκησις, μετοικία migratio. Փոխաբնակն լինել. գալ բնակել յայլ երկիր.
Հասանել այնմ՝ որ կամեսցի ի փոխաբնակութիւն.. . Մանկանցն փոխաբնակացն շինօղք ելով, եւ լինել ամաց հնգետասանից փոխաբնակւթեանն. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Փոխաբնակութիւն յերկիր աւետեացն յետիպտական տղմոյն. (Նիւս. երգ.։)
to change nature, to be transformed.
μεταφύομαι naturam muto, transformor. Փոխիլ յայլ բոյս բարուց եւ ի բնաւորութիւն օտար.
Ոչ ի մարմնոյ բնութիւն փոխաբուսեալ բանին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
transmigration.
μετάβασις, διάβασις transitio, migratio, gressus. Փոխումն ի տեղւոջէն՝ գնալով ուրեք. երթ. գնացք. քայլափոխութիւն. փոխադրութիւն.
Ո՞վ այսպէս լուաւ փոխագնացութիւն, կապեալ եւ պարաւանդեալ ոտից յուղի անկանելով շուել տեղւոջէ ի տեղի։ Ոչ կարացին արգելուլ զփոխագնացութիւն ոտիցն. (Նանայ.։)
to execute the like, to make a copy.
Եւ նա ձեզ փոխագործեսցէ ամենեւին ըստ յօժարութեան իւրոյ. (Ոսկ. ի ծն. քրիստոսի.։)
taking a copy, copying.
Փոխադրեալ զպատկերն զայն՝ ետ եւ նմա ի փոխագործութիւն, որք կամեցան նկարագրել։ Վասն զի քաջութիւն է՝ զբնաւորականսն փոխագործութեամբ՝ պարտել զայն, որ իւր կամաւորութեամբ ընդ բարւոյն բնացաւ. (Ճ. ՟Ա.։ Թէոդոր. մայրագ.։)
to transcribe, to copy.
μεταγράφω transcribo. Զփոխանակն համանման գրել. Ընդօրինակել.
Մատամբ Աստուծոյ փոխագրեալ (կամ փոխադրեալ ) էր զգիր տախտակացն. (Եղիշ. յես.։)
Գրէր եւ այլ գրեանս. զոր առեալ բազումք փոխագրէին զայն. (Վրք. ոսկ.։)
Են՝ որք փոխագրեցին զայլոց շարագրածս, եւ զիւրեանց անունն մակագրեցին. (Պիտ. առ Լեհ.։)
to transfer.
Վերափոխէր զերանելի հայրապետն սրբոյն՝ փոխադասեալ յանվախճան խաղաղութիւն. (Ժող. հռոմկլ.։)
μεταστάσσω, -ττω transpono, colloco. Փոխել այլուր եւդասաւորել.
reciprocity, return, recompense, compensation;
reciprocal, mutual, respective, alternative;
— անկիւնք, alternate angles.
ՓՈԽԱԴԱՐՁ որ եւ ՓՈԽԱԴԱՐՁՈՒԹԻՒՆ. ἁντιστροφή եւ այլն. Դարձուած փոխանակաւ. փոխարէն. դարձ փոխարինի. հատուցումն. հատուցում.
Զայն փոխադարձ փոխարինացն՝ շինութիւն շնորհեալ, ի բարիսն վայելեն։ Հնազանդութեան որդւոյ այս փոխադարձ եղեւ առ ի հօրէ։ Ոչ վարձս խնդրեցին փոխադարձ բարեգործութեան. (Ագաթ.։ Շ. թղթ.։ Երզն. մտթ.։)
reciprocally, mutually, alternatively, vice-versa.
ἁντιστρόφως vice versa, reciproce. Փոխադարձիւ. անդրադարձութեամբ. ընդ հակառակն.
Ո՛չ ուրեք ասաց փոխադարձաբար, թէ որ հաւատար ի հայր, ոչ ի հայր հաւատայ, այլ յիս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 23։)
to recompense, to reward;
to return like for like.
ἁντιστρέφω reciproco, converto ἁνταποδίδωμι vicissim reddo. Փոխարէն դարձուցանել. անդրէն տալ. հատուցանել. փոխարինել. վարձատրել. եւ Փոխաբերել.
Եւ վասն այսորիկ փոխադարձեցի հատուցանել քեզ զայդ։ Որում ոչ հաւանի Աշոտ՝ փոխադարձելով նմա (ըստ գործոց նորա ). (Արչ։ Արծր. ՟Ե. 2։)
Մատուցեալ որպէս զաղօթիցն հայցումն փոխադարձէ ժողովրդեանն՝ զխաղաղութեանն ընդունելութիւն աւետարանելով։ Փոխադարձել զմերն առ քեզ զսէրն։ Պատուիրանապահն փոխադարձի յԱստուծոյ՝ սիրիլ, եւ զնա տեսանել. (եւ այլն. Խոսր.։)
Ազգի ազգի երախտեացն Աստուծոյ. (. . փոխադարձեալ նմա զսուրբ պատարագին Քրիստոսի ընծայումն. Խոսր. պտրգ.։)
Երկրաւորօքս փոխադարձեն երկնայնոյն՝ զօրհնութիւն եւ զխաղաղութիւն առաքելով։ Առ հայր փոխադարձէ, զոր որդւոյ գոչեցին ծերքն եւ տղայքն. (Երզն. մտթ.։ Տօնակ.։)
Եւ Յեղափոխել զփոխ սաղմոսին.
Ողորմեա՛ ինձ.. . եւ ապա փոխադարձեալ, Պատրաստ է սիրտ իմ Աստուած. (Տօնակ.։)
իբր ձ. որ եւ ՓՈԽԱԴԱՌՆԱԼ. Անդրէն դառնալ. վերադառնալ. եւ փոխիլ յաշխարհէ.
Մի այսուհետեւ փոխադարձցիս՝ սրբեալդ արտասուօք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
Ինքն ի փոխադարձեալ, եւ ի յեկներ ուխտըն թաղեալ. (Վահր. ոտ.։)
reciprocity;
compensation.
ἁντιστροφή reciprocatio ἁνταπόδοσις retributio. Փոխանակաւ յետս դարձուցանելն. եւ Հատուցումն. փոխարինութիւն. փոխադարձ.
Առնեն փոխադարձութիւն գաւառաց եւ բերդից ի մէջ երկոցունց. (Արծր. ՟Ե. 3։)
Թէ համբառնայցեմք զձեռս, գտանեմք մեծ բարեւաց փոխադարձութիւն։ Մեծապարգեւին Աստուած խոնարհել, եւ փոխադարձութիւն ընդունելիւրով անկարօտութեամբն ի մեր ամենանուազ զանգուածոյս. (Խոսր.։)
Փրկեալքն ոչ են բաւական հատուցման զփոխադարձութիւն երախտեացն Աստուծոյ. (Լծ. կոչ.։)
contagious, infectious;
cf. Տարափոխիկ.
similarly.
Փոխաբերութեամբ. նմանութեամբ. պիտակ օրինակաւ.
Որդւոյ ծնունդն առ ի հօրէ՝ տիրապէս ասի. իսկ մարդկան արարածոց՝ փոխադրապէս. (Շ. յկ. ՟Ժ՟Բ։)
transmissible, transportable.
to transpose, to transfer, to transport, to displace;
to remove;
to copy;
to translate;
to depart from this world, to die.
μετατίθημι transpono, transfero μετάγω traduco μεταβάλλω muto, inverto. Փոխել ի տեղւոջէն եւ դնել այլուր, տեղափոխել. վերափոխել. կր. փոխիլ յաշխարհէ.
Զկուսութեանց զմայրն փոխադրեաց բանն Աստուած յերկնայինսն։ Փոխադրեալ դասեցեր յերկնային խորանսն զքոյին ծնօղն։ Ի հողանիւթ գոյացութեանց փոխադրեցեր ի յերկինս. (Շար.։)
Գտանք՝ զի փոխադրեալ էր նա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)
Գովեմ զհմտութիւն քո, զի ոչ թողուս զհիւանդն երկարանալ ի ցաւսն, այլ վաղվաղակի փոխադրես ի կենաց. (Ոսկիփոր.։)
ՓՈԽԱԴՐԵԼ. Փոխաբերել յայլ վիճակ. վերածել. վերաբերել. դարձուցանել իւիք իրօք. յարել. ձգել. կր. դառնալ. շարժիլ.
Յառաջինն փոխադրէ զնա յանմեղն (վիճակ բնութեան)։ Յինքն խառնալ, եւ յիւրն փոխադրել բնութիւն. (Իգն.։)
Զառ ի յընկերն զբարեգործութիւն՝ յինքն փոխադրէ. (Բրս. հց.։)
Զիսրայէլ հայրականաւ մարդասիրութեամբ ի ձեռն խրատու ի լաւագոյնն փոխադրելով. (Դիոն. երկն.։)
Յայն գովութիւն եւ ի պատիւ փոխադրէիր զքեզ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Զբաւանդակ սէրն փոխադրեա առ տէրն։ Փոխադրել զամենեսեան ի փրկական հաւատն։ Փոխադրեցաւ ի բազմապատիկ չարութենէ անտի ի ծայրագոյն առաքինութիւն։ Ի չար սովորութենէ կենցաղոյս փոխադրիլ. (Մաշկ.։ Ճ. ՟Ա.։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Ե։)
Որք ի չարիսն են, երկընչին փոխադրիլ առ մեզ։ Բարբառին, եւ ոչ զարթնում. հնչեն, եւ ոչ փոխադրիմ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։ Նար. ՟Ժ՟Դ։)
ՓՈԽԱԴՐԵԼ. Փոփոխել. փոխարկել. այլ այլել. յեղաշրջել. ի բաց դնել. կր. փոխիլ. լինել.
Մարդանալովն՝ զիւրն ոչ փոխադրեաց, քանզի անփոփոխելի էր։ Եւ յորժամ եղեւն ընդ մեզ, զիւրն ոչ փոխադրեաց։ Ոչ փոխադրեացաւ բանն ի մարմնոյ բնութիւն. (Պրպմ. ստէպ. եւ ՃՃ.։)
Խառնեալ մեղր առ ջուր, ոչ մեղրն փոխադրի, այլ ջուրն առաւելաւ. (Աթ. ՟Գ։)
Ընդէ՞ր փոխադրեցեր զթագաւորին օրէնս։ Յուլիանոս զանուն քրիստոնէից ի գալիլեացիս փոխադրեաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։ Նոննոս.։)
Թերեւս ի մարդկանէ դեւ փոխադրեցայ. (Կլիմաք.։)
ՓՈԽԱԴՐԵԼ. Փոխագրել, օրինակել՝ եւ Յեղուլ. թարգմանել.
Ի հելլենացւոց բաւական լինէր փոխադրել լեզու։ Նա բովանդակ փոխադրեաց եւ որ ինչ ի քարտէզս դիւանին եդեսիայ. (Պիտ.։ Խոր. ՟Բ։)
Առ որդեակ զմագաղաթսդ, եւ փոխադրեա զտեսիլդ ի դմա։ Առէ՛ք եւ զայդ եղբարք, եւ փոխագրեցէք, եւ դիք յամենայն եկեղեցիս. (Ճ. ՟Ա.։)
ՓՈԽԱԴՐԵԼ. Փոխատրել. փոխանակել. փոխարինել.
Զի զվարդագոյն արիւնս իւրեանց փոխադրեցին փրկչին արետն։ Զայս ամենայն մասունս բարեաց ընկալեալ ի քէն՝ փոխադրեցի վնասակարս պարտեաց՝ անթիւս եւ բազմօրինակ անօրէնութիւնս. (Շար.։ Նար. ՟Ե։)
transport, transposition, transmission, translation;
removal.
μετάθεσις, μεταγωγή, μεταβολή , μεταποίησις, μεταφορά translatio, transmutatio, commutatio, traductio, restauratio, metaphora եւ այլն. Փոխադրելն, իլն, ըստ ամենայն առման. զոր օրինակ ըստ տեղւոյ եւ վիճակի.
Բժշկեցաւ ախտն փոխադրութեամբ տեղեացն։ Ի լաւն կոյս փոխադրութիւն։ Փոխադրութեան էաք կարօտ ըստ ախտից։ Սա մեզ ի մահուանէ ի կեանս առնի փոխադրութեան առիթ։ Փոխադրութիւն երկանցն խնդրեմ։ Խորհրդոց ոչ խոստումն, եւ ոչ փոխադրութիւն բարուց (Վրք.հց. ձ։ Դիոն. երկն.։ Աթ. ՟Գ։ Անյաղթ բարձր.։ Նար. ՟Ի՟Դ։ Շար.։)
Փոխադրութեան ըստ որակութեան եղելոյ. (Նիւս. կազմ. ՟Ա։)
Որպէս Յեղումն. այլայլութիւն. փոխարկումն.
Զիա՞րդ բանն մարմին եղեւ. արդեօք որպէս բանին փոփոխո՞ւմն կրեալ՝ ի մարմնոյ փոխադրութիւ, եւ յոդւոյ նմանութիւն։ Ո՛չ Աստուածութեան փոխադրութիւն ցուցեալ, այլ մարդկութեանս նորոգումն գործեալ. ո՛չ մարդ ի փոխադրութենէ Աստուածութեան երեւեալ։ Ոչ կրեալ շփոթումն կամ փոխադրութիւն յոր ինչ ոչն էր. եղեւ մարմին բանն, ո՛չ ըստ փոխադրութեան կամ յեղման. (միթէ ) այլայլութիւն ինչ եւ փոխադրութիւն եղեւ ի նմա. (Աթ. ՟Գ։ Կիւրղ. պրպմ. եւ Կիւրղ. գանձ.։)
Որպէս Փոխաբերութիւն. նմանւթիւն. այլաբանութիւն.
Սահման ասի (ըստ տրամաբանից՝) ի փոխադրութենէ գիւղից եւ ագարակաց սահմանացն. (Սահմ. ՟Դ։)
Որպէս Փոխադարձութիւն. հակադարձութիւն.
Կարելոյն ոչ գոլ, եւ ներընդունականումն ոչ գոլ, որք են ի փոխադրութենէ ստորասութիւնք. հետեւանան դարձեալ ի փոխադրութենէ անկարին եւ հարկաւորին բացասութիւնքն, ոչ անկարն ոչ գոլ, եւ ոչ հարկաւորն ոչ գոլ. (Անյաղթ պերիարմ.։)
to transform, to metamorphose, to transmute, to change.
μεταμορφόω transformo μετασχηματίζω transfiguro. Փոխել զկերպարանս. փոխաձեւել. այլաձեւել, փոփոխել. նորոգել. կերպարանափոխ առնել, լինել.
Զամենայն կերպարանս իւր փոխակերպեաց՝ զբարին ի չար դարձուցանելով։ Տե՛ս թէ որպէս փոխակերպին ի բնութենէ։ Եւ Զտրդատ փառաւորեալ՝ որպէս հրաշիւք փոխակերպեալ. (Անան. ի պետր.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։ Շ. վիպ.։)
Ի նոյն պատկեր փոխակերպիմք փառաց ի փառս որպէս ի տեառն հոգւոյ։ Փոխակերպիմք ամենեքեան յախտացելոց անախտք։ Լինէր փոխակերպեալ առ մերձաւորսն. (Պրպմ. ՟Ի՟Ե։ Աթ. ՟Գ։ Նոննոս.։)
Խաւարին խաբմամբ փոխակերպեալ ընդ լուսոյ, եւ այլն. (Շ. տաղ.։)
transformation, metamorphosis, change;
trope.
Վասն Աստուածային փոխակերպութեան՝ մի աւետարանիչն զկնի ութ աւուր ասէ, եւ միւսն վեց աւուր. (Դամասկ.։)
invited, called on.
Փոխեալ յաշխարհէ ըստ կոչման Աստուծոյ.
Ոչ գոն ընդ մեզ, այլ կամ առ տէր փոխակոչեալ, եւ կամ կան ի վերայ մահճաց. (Ոսկ. ննջ.։)
cf. Փոխահատոյց գտանիմ.
ՓՈԽԱՀԱՏՈՅՑ ԼԻՆԵԼ, կամ ԳՏԱՆԻԼ. Հատուցանել զառեալ փոխն. եւ Փոխատրել. փոխարէն հատուցանել երախտիս կամ վարձս.
Փոխահատոյց լեր. (Մաշտ. սքեմ.։)
Փոխահատոյց լինել իւրաքանչիւրոց սիրոյ։ Կրկնապատիկ փոխահատոյց կամաւոր սպասաւորին գտանելոյ՝ աճեցուցանելով (եղիայի ) աղօթիւք զիւղոյն եւ զալերն նուաղութիւն. (Պիտ.։)
Աղօթս վասն մեր փրկութեան արասցեն՝ սուղ աշխատութեանս փոխահատոյց լինել առ ի Քրիստոսէ զնորա ողորմութեանցն պարգեւս. (Խոսր. պտրգ.։)
to repay a loan;
to reward, to remunerate.
anthem.
Փոխ. կցուրգ. որպէս յն. լտ. անտիֆօնա.
Փոխաձայնք Աստուածոյին պատարագին իցեն մարգարէից նախասացութիւնքն. (Բրս. կանոն.։)
cf. Փոխակերպեմ.
cf. ՓՈԽԱԿԵՐՊԵՄ. μετασχηματίζω . Զծերացեալ եղէգն փոխաձեւել առ դալարազգեաց ձեւս։ Զմարդկային նորա կերպարանս ի վատթարագոյն անասնոյ փոխաձեւ է։ Սուսերք սատակողին. . . մեղ փոխաձեւեալ ի խոփս եւ ի մանկաղս. (Ոսկ. յաւետիս.։ Սարկ. լուս։ Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Պեկուզացիք (աղանդաւորք ) ունին զհին եւ զնոր կտակարանս՝ ըստ իւրեանց կամացն փոխաձեւեալ. (Ոսկիփոր.։)
taken up, translated to heaven.
Փոխադրեալ յերկինս.
Ի պատմոս կղզի արտասահմանի, եւ աստուստ փոխամբարձեալ եղեւ. (ՃՃ.։)
metamery;
allelogony;
allelobasy.
to convert reciprocally, to the contrary.
ՓՈԽԱՅԵՂՅԵՂԵԼ. ἁντιστρέφω converto, reciproco. Փոխադարձել. անդրադարձել.
Զոր հայր ունի՝ որդւոյ է, եւ զոր որդի՝ հօր. եւ աստանօր փոխայեղյեղէ, եւ այնու զհաւասարութիւն ցուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 35։)
mutation, change.
Փոխադարձութիւն. փոփոխութիւն.
Վերահասու լինել վտանգից եւ փաղառութեանցն փոխայաղութեանց. (Երզն. քեր.։)
instead of, in the place of, for;
cf. Փոխանորդ.
Միթէ փոխա՞ն (կամ փոխանա՞կ) Աստուծոյ իցեմ ես. (Ծն. ՟Լ. 2.) (ուր ըստ յն. ἁνθ’ pro. իբր ընդ. ի տեղի)։
Պետրոս եւ Պօղոս՝ Քրիստոսի փոխանքն՝ այսօր եկեալ են հիւր ի ժողովուրդս մեր. (Շ. տաղ.։)
Ո՛ղջ լեր փոխան Յիսուսի։ Որ ստէ Աստուծոյ, եւ փոխանի նորա։ Զփոխան Յիսուսի։ Փոխանին Յիսուսի։ Փոխանիդ իւր. (Մագ.։)
Եպիսկոպոսն՝ որ է փոխան Քրիստոսի՝ առաջնորդ հոգւոց։ ԶՔրիստոսի փոխան լինել։ Քեզ տայ զքաջալերութիւնս, ո՛վ Յիսուսի փոխան. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատ.։)
ՓՈԽԱՆ. նխ. ἁντί, ἁνθ’ pro, vice. Փոխանակ. ընդ. տեղը.
Փոխան գառինն ինքն գոլով։ Փոխան սիրոյ զնա մատնելով։ Փոխան գառանցն օրինակին։ Սրբափայլ պճնեալ զարդուն՝ զոր զգեցուցեր ահարովնի, փոխան՝ պսակ ի փշոց եդին։ Ընկալ փոխան յոբայ ջանին. (Շար.։ եւ Յիսուս որդի.։)
Մեր փոխան միշտ պատարագի (գլուխն մեր ). (Լմբ. պտրգ.։)
Փոխան որոյ.. . ընկալտք. (Խոսր.։)
Փոխան ձեր ի խաչ բեւեռիմ. (Տաղ.։)
Ես քո փոխան (կամ փոխանակ ) եղից. (Փիլիմ. 20։) յն. շահաւորիմ. այսինքն ի քո պտուղ վայելեցից. զի եւ ոնեսիմոս նշանակէ շահեկան, օգտակար։
(առանց խնդրոյ. )
Փոխան հայցեմ.. . Փոխան պաղատիմ։ Փոխան աղաչեմ. (Խոսր.։ Երզն. լս.։)
Զգործըս բարեաց՝ փոխան առնուն, թէ ոչ զշնորհս աւազանին։ Եւ ոչ ետու փոխ աղքատին, որոց փոխան տալ ոչ ունին. (Յիսուս որդի.։)
bill of exchange, bill, note, draft;
փոխանցել զ—, to endorse a note or bill;
cf. Ընդունելութիւն.
instead of, in place of;
in exchange or in return for, as a reward for;
— նորա, in his place;
— ընդ, instead of;
— զի, whereas;
for as much as, since, because;
անձն քո — անձին նորա, your life shall be surety for his;
ասել —ուրուք, to say in a person's name.
Եկն փոխանակ փելիքսի փեստոս պորկիոս. (Գծ. ՟Ի՟Դ. 27։)
ὀ ἁντ’ ἅλλου vicarius. եւ նովին նշանակութեամբ՝ διάδοχος որպէս եւ փոխանակն բդեշխի՝ ἁνθύπατος, ανθυπατεύων proconsul. իտ. viceconsole. Փոխանորդ. ետեղեկել. վեքիլ.
Ի ձեռն Անանիայի փոխանակի աղքայի։ Որ էր ՟Ը (այսինքն ի միասին ընդ ) փոխանակի բդեշխին։ Խնդրէր շրջել զփոխանակ բդեշխին ի հաւատոց։ Առ դաղիովնաւ փոխանակաւ բդեշխին աքայեցւոց. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի ՟Ղ. 11։ Գծ. ՟Ժ՟Գ. 7=12։ ՟Ժ՟Ը. 12։)
Զփոխանորդէն Քրիստոսի. զի առաքելական արգասեօք փոխանակ Աստուածոյ է. (Յհ. կթ.։)
cf. ՓՈԽԱՆ (կամ Փոխանակ, ըստ սուրբ գորց )։
ՓՈԽԱՆԱԿ. իբրեւ Յաջորդ. զի եւ յն. διάδοχος, διαδεχόμενος . վերածի ի լտ. անխտիր successor եւ vicarius.
Հայրն ի ժամանակի յորում գնացեալ երթայր, ցոյց նա զփոխանակն իւր։ Յորդէգիրս առեալ ժառանգ իւր անձին փոխանակ կացուցանէ. (՟Բ. Մակ. Թ. 1. եւ ՟Ժ՟Դ. 26։)
Զմովսեսի փոխանակէն յեսուայ։ Ոչ մարմնաւոր զօք փոխանակ առեալ ի քահանայապետութիւնն։ Ընկեցեալ զնա ի տէրութենէ, փոխանակ կացուցանելով զվռամշապուհ եղբայր նորա. (Եւս. քր. ՟Ա։ Կոչ. ՟Ժ։ Խոր. ՟Գ. 5։)
Կացուցին փոխանակ նմա զպիղատոս. (Իգն.։)
ՓՈԽԱՆԱԿ. գ. ἅλλαγμα, ἁντάλλαγμα, δόμα commutatio եւ այլն. Փոխանակութիւն. փոխարինութիւն՞ փոխարէն. ինչ մի փոխանակեալ ընդ այլոյ իրի. տուրք. փրկանք.
Ապա թէ փոխանակելով փոխանակեսցէ զայլ անասուն ընդ անասնոյ, եղիցի եւ այն փոխանակն սուրբ։ Եւ նա, եւ փոխանակն իւր եղիցին սուրբ։ Արարի փոխանակ քո զեգիպտոս եւ զեթէովպիա, եւ զսուհէն քեզ փոխանակեցի։ Զջուր մեր դնոյ արբաք, եւ փայտն մեր առանց փոխանակի եկն ի վերայ։ Առ ոտն կոխէիք զարդարն՝ առնելով փոխանակս։ Առի զեղբարս ձեր, փոխանակս տուեալ տեառն։ Նախատեցին փոխանակ (այսինքն զփոխանակն, կամ զերեւեցուցիչն ) օծելոյ քոյ, եւ այլն։ Հաւատարիմ բարեկամի ոչ գոյ փոխանակ։ (Սիր.՟Ղ. 15։)
Ուստի ՓՈԽԱՆԱԿԱՒ, իբր մ. որպէս Փոխանակելով զմիմեանս. փոխն ի փոխ, նեօպէթով.
Առաքէր զնոսա ի լիբանան տասն հազար յամսեան՝ փոխանակաւ. յն. որք փոխանակէին զմիմեանս. (՟Գ. Թագ. ՟Ե. 14։)
Երկուս երկուս ի փոխանակել.. . երկուս երկուս փոխանակաւ. (Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ղ. 18։)
Ազգքն՝ զոր փոխեցեր, եւ նստան փոխանակաւ ի քաղաքս սամարեայ. իմա փոխանակ բուն բնակչացն։
ՓՈԽԱՆԱԿՆ ՀԱՆԴԵՐՁԻՑ, իբր փոխելի հետզհետէ. փոխնորդ. ետեկ.
Ո՛չ սպասք բազմամբոխ, եւ ո՛չ փոխանակ հանդերձից. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
Հինգ պատմուճանս փոխանակաւ. (Ծն. ՟Խ՟Է. 22։)
Պատմուճան փոխանակաւ, փոխանակ ասելոյ՝ թէ պատմուճան ազնիւ. (Կիւրղ. թագ.։)
ՓՈԽԱՆԱԿ. նխ. ἁντί, ἁντ’, ἁνθ’ vice, pro. Ընդ. փոխան. ի տեղի այլոյ. ի փոխարէնս. ի սակս. վասն. ըստ. ի դիմաց. տեղը, համար.
Փոխանակ արեան նորա։ Փոխանակ իսահակայ։ Փոխանակ ական, կամ ատամանց նոցա։ Վարձ ձեր է այն՝ փոխանակ պաշտամանցն ձերոց։ Նա նստցի յաթոռ իմ փոխանակ իմ։ Հերիք էր յամս իմ՝ փոխանակ իմ, եւ եղբօր իմոյ։ Խօսեցաւ ի վերայ քո չարիս փոխանակ չարեաց։ Փոխանակ այնորիկ լուարուք հովիւք զպատգամս տեառն։ Փոխանակ այնր՝ զի փառաւորեցաք մեք զԱստուածս նոցա.եւ այլն։
Փոխանակ արեանն տեառն՝ ձեր արիւնդ հեղաւ (այսինքն ըստ նմանութեան )։ Ետուն զանձինս ի մահ փոխանակ որդւոյն Աստուածոյ. այսինքն ի տեղի Յիսուսի, զի նա ապրեսցի. (Շար.։)
Ասէ Երեմիա փոխանակ (այսինքն ի դիմաց ) ժողովրդեանն. (Մծբ. ՟Ե։)
Հատուցին ինձ չար փոխանակ ընդ բարւոյ. (Սղ. ՟Լ՟Ե. 21։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ղ. 17։)
Փոխանակ ընդ զիմ անձնս տայցեմ։ Մահու պատիժ փոխանակ ընդ վատութեան կրեն. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 23։ Եզնիկ.։)
Զշմաւովն եթող փոխանակ ընդ իւր Քրիստոս. (Եփր. աւետար.։)
ՓՈԽԱՆԱԿ. մ. Ի տեղի այլոյ. փոխանակաւ.
Եզն փոխանակ տուեալ Աստուածուհին՝ ոչ ետ զոհել զկոյսն։ Զայլս ի նոցա տեղիս փոխանակ առ իւր կոչեաց։ Եւ ոչ վասն սիրոյ՝ սիրել ինչ փոխանակ։ Փոխանակ շնորհեցաւ։ Զժանգ անօրէնութեան յանձն է քերեալ ի բաց ընկեսցէ, եւ փոխանակ՝ բարեացն գործովք լցցի. (Նոննոս.։ Եղիշ. ՟Ա։ Մանդ. ՟Ժ՟Դ։ Անյաղթ բարձր.։ Իգն.։)
ՓՈԽԱՆԱԿ ԶԻ. շղ. ἁνθ’ ὦν pro eo quod, propterea quod. Փոխանակ այնր՝ զի վասն այնորիկ՝ զի. որովհետեւ.
Օրհնեսցին.. . փոխանակ զի լուտր ձայնի իմում. (Ծն. ՟Ի՟Բ. 18։ ՟Ի՟Ղ. 5։ տե՛ս եւ Օր. ՟Ը. 20։ Դտ. ՟Ժ՟Ա. 36։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 10։ Մաղ. ՟Բ. 9։ Երեմ. ՟Լ՟Ա. 20։)
Փոխանակ զի ասէիք, եթէ տէր կամեսցի. որպէս այն թէ, որովհետեւ այսպէս ասէք յոչ ուղիղ միտս։ Բայց յայսմ վայրի պարտ էր իմանալ որպէս հելլենաբանութիւն. փոխանակ զի ասելոց էիք. (յն. փոխանակ ասելոյ ձեզ )։
substitute;
lieutenant;
vicar;
successor;
exchange, barter, compensation;
—աւ, by turns, alternatively, reciprocally, mutually;
— արքայի, vice-roy;
— բդեշխի, vice-consul;
proconsul;
— հանդերձից, change of clothes, changes of raiment;
արարի — քո զեգիպտոս, have given Egypt as your ransom.
Եկն փոխանակ փելիքսի փեստոս պորկիոս. (Գծ. ՟Ի՟Դ. 27։)
ὀ ἁντ’ ἅλλου vicarius. եւ նովին նշանակութեամբ՝ διάδοχος որպէս եւ փոխանակն բդեշխի՝ ἁνθύπατος, ανθυπατεύων proconsul. իտ. viceconsole. Փոխանորդ. ետեղեկել. վեքիլ.
Ի ձեռն Անանիայի փոխանակի աղքայի։ Որ էր ՟Ը (այսինքն ի միասին ընդ ) փոխանակի բդեշխին։ Խնդրէր շրջել զփոխանակ բդեշխին ի հաւատոց։ Առ դաղիովնաւ փոխանակաւ բդեշխին աքայեցւոց. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի ՟Ղ. 11։ Գծ. ՟Ժ՟Գ. 7=12։ ՟Ժ՟Ը. 12։)
Զփոխանորդէն Քրիստոսի. զի առաքելական արգասեօք փոխանակ Աստուածոյ է. (Յհ. կթ.։)
cf. ՓՈԽԱՆ (կամ Փոխանակ, ըստ սուրբ գորց )։
ՓՈԽԱՆԱԿ. իբրեւ Յաջորդ. զի եւ յն. διάδοχος, διαδεχόμενος . վերածի ի լտ. անխտիր successor եւ vicarius.
Հայրն ի ժամանակի յորում գնացեալ երթայր, ցոյց նա զփոխանակն իւր։ Յորդէգիրս առեալ ժառանգ իւր անձին փոխանակ կացուցանէ. (՟Բ. Մակ. Թ. 1. եւ ՟Ժ՟Դ. 26։)
Զմովսեսի փոխանակէն յեսուայ։ Ոչ մարմնաւոր զօք փոխանակ առեալ ի քահանայապետութիւնն։ Ընկեցեալ զնա ի տէրութենէ, փոխանակ կացուցանելով զվռամշապուհ եղբայր նորա. (Եւս. քր. ՟Ա։ Կոչ. ՟Ժ։ Խոր. ՟Գ. 5։)
Կացուցին փոխանակ նմա զպիղատոս. (Իգն.։)
ՓՈԽԱՆԱԿ. գ. ἅλλαγμα, ἁντάλλαγμα, δόμα commutatio եւ այլն. Փոխանակութիւն. փոխարինութիւն՞ փոխարէն. ինչ մի փոխանակեալ ընդ այլոյ իրի. տուրք. փրկանք.
Ապա թէ փոխանակելով փոխանակեսցէ զայլ անասուն ընդ անասնոյ, եղիցի եւ այն փոխանակն սուրբ։ Եւ նա, եւ փոխանակն իւր եղիցին սուրբ։ Արարի փոխանակ քո զեգիպտոս եւ զեթէովպիա, եւ զսուհէն քեզ փոխանակեցի։ Զջուր մեր դնոյ արբաք, եւ փայտն մեր առանց փոխանակի եկն ի վերայ։ Առ ոտն կոխէիք զարդարն՝ առնելով փոխանակս։ Առի զեղբարս ձեր, փոխանակս տուեալ տեառն։ Նախատեցին փոխանակ (այսինքն զփոխանակն, կամ զերեւեցուցիչն ) օծելոյ քոյ, եւ այլն։ Հաւատարիմ բարեկամի ոչ գոյ փոխանակ։ (Սիր.՟Ղ. 15։)
Ուստի ՓՈԽԱՆԱԿԱՒ, իբր մ. որպէս Փոխանակելով զմիմեանս. փոխն ի փոխ, նեօպէթով.
Առաքէր զնոսա ի լիբանան տասն հազար յամսեան՝ փոխանակաւ. յն. որք փոխանակէին զմիմեանս. (՟Գ. Թագ. ՟Ե. 14։)
Երկուս երկուս ի փոխանակել.. . երկուս երկուս փոխանակաւ. (Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ղ. 18։)
Ազգքն՝ զոր փոխեցեր, եւ նստան փոխանակաւ ի քաղաքս սամարեայ. իմա փոխանակ բուն բնակչացն։
ՓՈԽԱՆԱԿՆ ՀԱՆԴԵՐՁԻՑ, իբր փոխելի հետզհետէ. փոխնորդ. ետեկ.
Ո՛չ սպասք բազմամբոխ, եւ ո՛չ փոխանակ հանդերձից. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
Հինգ պատմուճանս փոխանակաւ. (Ծն. ՟Խ՟Է. 22։)
Պատմուճան փոխանակաւ, փոխանակ ասելոյ՝ թէ պատմուճան ազնիւ. (Կիւրղ. թագ.։)
ՓՈԽԱՆԱԿ. նխ. ἁντί, ἁντ’, ἁνθ’ vice, pro. Ընդ. փոխան. ի տեղի այլոյ. ի փոխարէնս. ի սակս. վասն. ըստ. ի դիմաց. տեղը, համար.
Փոխանակ արեան նորա։ Փոխանակ իսահակայ։ Փոխանակ ական, կամ ատամանց նոցա։ Վարձ ձեր է այն՝ փոխանակ պաշտամանցն ձերոց։ Նա նստցի յաթոռ իմ փոխանակ իմ։ Հերիք էր յամս իմ՝ փոխանակ իմ, եւ եղբօր իմոյ։ Խօսեցաւ ի վերայ քո չարիս փոխանակ չարեաց։ Փոխանակ այնորիկ լուարուք հովիւք զպատգամս տեառն։ Փոխանակ այնր՝ զի փառաւորեցաք մեք զԱստուածս նոցա.եւ այլն։
Փոխանակ արեանն տեառն՝ ձեր արիւնդ հեղաւ (այսինքն ըստ նմանութեան )։ Ետուն զանձինս ի մահ փոխանակ որդւոյն Աստուածոյ. այսինքն ի տեղի Յիսուսի, զի նա ապրեսցի. (Շար.։)
Ասէ Երեմիա փոխանակ (այսինքն ի դիմաց ) ժողովրդեանն. (Մծբ. ՟Ե։)
Հատուցին ինձ չար փոխանակ ընդ բարւոյ. (Սղ. ՟Լ՟Ե. 21։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ղ. 17։)
Փոխանակ ընդ զիմ անձնս տայցեմ։ Մահու պատիժ փոխանակ ընդ վատութեան կրեն. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 23։ Եզնիկ.։)
Զշմաւովն եթող փոխանակ ընդ իւր Քրիստոս. (Եփր. աւետար.։)
ՓՈԽԱՆԱԿ. մ. Ի տեղի այլոյ. փոխանակաւ.
Եզն փոխանակ տուեալ Աստուածուհին՝ ոչ ետ զոհել զկոյսն։ Զայլս ի նոցա տեղիս փոխանակ առ իւր կոչեաց։ Եւ ոչ վասն սիրոյ՝ սիրել ինչ փոխանակ։ Փոխանակ շնորհեցաւ։ Զժանգ անօրէնութեան յանձն է քերեալ ի բաց ընկեսցէ, եւ փոխանակ՝ բարեացն գործովք լցցի. (Նոննոս.։ Եղիշ. ՟Ա։ Մանդ. ՟Ժ՟Դ։ Անյաղթ բարձր.։ Իգն.։)
ՓՈԽԱՆԱԿ ԶԻ. շղ. ἁνθ’ ὦν pro eo quod, propterea quod. Փոխանակ այնր՝ զի վասն այնորիկ՝ զի. որովհետեւ.
Օրհնեսցին.. . փոխանակ զի լուտր ձայնի իմում. (Ծն. ՟Ի՟Բ. 18։ ՟Ի՟Ղ. 5։ տե՛ս եւ Օր. ՟Ը. 20։ Դտ. ՟Ժ՟Ա. 36։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 10։ Մաղ. ՟Բ. 9։ Երեմ. ՟Լ՟Ա. 20։)
Փոխանակ զի ասէիք, եթէ տէր կամեսցի. որպէս այն թէ, որովհետեւ այսպէս ասէք յոչ ուղիղ միտս։ Բայց յայսմ վայրի պարտ էր իմանալ որպէս հելլենաբանութիւն. փոխանակ զի ասելոց էիք. (յն. փոխանակ ասելոյ ձեզ )։
to answer, to contradict, to gainsay.
ՓՈԽԱՆԱԿԱԲԱՆԵԼ. Փոխանակ ընդդիմաբանել. ի դէմս ածել.
Զոր պարսաւեալ այպանէին փոխանակաբանեալ, որք ի նմանէ յանդիմանեալ լինէին. (Խոր. ՟Գ. 31։)
in one's name.
Փոխանակաւ. ընդ հակառակն.
Զտեառն բանն որ առ հրէայսն՝ փոխանակաբար գոչել, քակեցէ՛ք զնինուէ, եւ յերիր աւուր յարուցից ցնա. (Գեննանդ.։)
cf. Փոխանագիր.
cf. Բթացուցանեմ.
Կերակուրն բթեցուցանէ զմիտսն. (Բրս. վաշխ.։)
blear, bleared;
Գիճակն.
Մտացն ակն՝ եթէ ընդ ծուխս ինչ աշխարհի իրացս գայցէ, բժաբե՛ր արտօսրալից լինիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Ի ծխի՝ աչք բժաբերք եւ արտօսրալիցք լինին. (Խոսր.։)
talisman, amulet, phylactery.
ἵαμα sanatio, remedium, ἁλεξιφάρμακον, περίαμμα amuletum, ligamen որ եւ ԲԺԻԺ. Սուտ դեղ բժշկութեան. կախարդանք. ծրարք եւ արարք վհկաց ի սուտ կարծիս բուժելոյ զախտս, կամ պահելոյ ի պատահարաց. է՛ որ տխմարական, եւ գործ սնապաշտութեան, եւ է՛ որ դիւթական եւ դիւական. հա մայիլ.
Եթէ բժժանօք ինչ յուռթից կախարդել խորամանկեսցէ. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Ի բամբասելն զկուսութիւն իմ յուռթի բժժանօք. այսինքն իբր կախարդական դեղովք կամ հնարիւք լեալ. (Լմբ. համբ.։)
Կախարդութեամբ, եւ հնարիւք բժժանաց։ Առանց ամենայն բժժանաց կատարին ի Քրիստոսէ բժշկութիւնքն. (Բրսղ. մրկ.։)
Պատրաստեաց կերակուր բժժանօք կախարդութեամբ։ Ճ. (՟Ա.։)
medical;
բժշկականն, cf. Բժշկականութիւն.
Բժշկական կրթականութիւն ամենափորձ հնարաւորութեամբ՝ պատճառ կենաց անախտականաց. (Նար. ՟Խ՟Գ։)
Բժշկական վարդապետքն. (Մխ. բժիշկ.։)
Բժշկական, անուամբն Աստուծոյ, արարեալ մխիթարայ իմաստուն բժշկի, որ ի հեր քաղաքէ. (Մխ. բժիշկ.։)
first physician.
Բժշկապետն Քրիստոս. (Եփր. խոստով.։)
place of cure;
doctors shop;
medical book.
Եկեղեցի է բժշկարան մեղաւորաց. (Եփր. խոստով.։)
Ի մէջ անցուցեալ զամենակար բժշկարանն՝ բժշկել զամենայն ախտս։ Բացեալ զիւր ամենակարն բժշկարան. (Ագաթ.։)
(Եկեղեցին՝) բժշկարան անսխալելի՝ տարակուսեալ պարտաւորաց. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Ո՛վ խաչ՝ բժշկարան. (Եպիփ. խչ.։)
Գիրք կամ մատեան բժշկութեան արհեստին. որպէս եղեւ սովորութիւն անուանել Բժշկարան մխիթարայ, Ամիրտոլվաթի, կամ Հին բժշկարան. յոր հայի եւ իմաստ բանիս.
to cure, to physic, to remedy, to dress.
ἱατρεύω medeor, curo Բժշկութիւն առնել, այսինքն առնել զգործ բժշկի. դարմանել գեղովք առ ի առողջացուցանել զհիւանդս, կամ զախտս եւ զվէրս. եւ նմանութեամբ՝ զցաւս հոգւոյ, զկիրս եւ զկարծիս մտաց. դեղ ընել, պէտ ընել..
Դարձաւ արքայ յովրամ բժշկել ի վերացն զոր խոցեցին զնա ասորիքն. (՟Դ. Թագ. ՟Ը. 29։ ՟Թ. 15։)
Ոչ դեղք եւ ոչ սպեղանիք բժշկեցին զնոսա, այլ՝ քո տէր բանդ, որ զամենայն բժշկէ։ Ես եմ տէր՝ որ բժշկեմ զքեզ։ Հարկանեմ, եւ բժշկեմ։ Եհար, եւ ձեռք նորա բժշկեցին։ Բժշկելով բժշկեսցէ զնոսա։ Բժշկէր զամենայն հիւանդութիւնս, եւ զամենայն ախտս ի ժողովրդեանն։ Մատուցին առ նա զամենայն հիւանդս ... եւ զդիւահարս եւ զլուսնոտս եւ զանդամալոյծս, եւ բժշկեաց զնոսա։ Զհիւանդս բժշկեցէ՛ք.եւ այլն։
Մեք նախ քան զբժշկելն զմեզ՝ զայլս ձեռնարկեմք բժշկել. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Շօշափումն ձեռին՝ զսխալումն ական բժշկէ. (Սկեւռ. յար.։)
Անսովոր է փոխատրել ի հայկական լեզու զյունական հոմաձայնութիւն բայիս, որպէս Բժշկել, եւ Պաշտել.
Ի բնութենէ եւ ի տէրունեան օրինաց խրատեալք եղեն՝ բժշկել զէն էապէս. այսինքն պաշտել զոր էնն Աստուած. (Փիլ. տեսական.։)
cure, attendance, recovery, dressing;
medicament, medecine, remedy.
Ի զուր յանճախեցեր զբժշկութիւնս քո, եւ օգուտ չիք ուստեք քեզ։ Ախտիւ որովայնի, որոյ ոչ գոյր բժշկութիւն։ Որոց պէտք էին բժշկութեան՝ բժշկէր։ Բժշկութիւնս կատարեմ։ Ի ձգել զձեռն քո ի բժշկութիւն։ Այլում շնորհս բժշկութեանց։ Եւ տերեւ ծառոյն էր բժշկութիւն հեթանոսաց.եւ այլն։
Եւ որպէս Ծախք բժշկութեան.
Զխափանածոյ նորա, եւ զբժշկութեանն տուժեսցի. (Ել. ՟Ի՟Ա. 19։)
Վայելչագոյն է՝ որ ի քահանայութեան կայ աշխարհիս հօրն (այսինքն Աստուծոյ), եւ զորդի ընդ իւր ածել առ ի բժշկութիւն սպասու ծնողին. (Փիլ. լին. ՟Բ. 29։)
cf. Բիւրազգի.
Բիւրակերպ մտաւորական շարժմանցն սխալանս. (Գր. հր.։)
Զբիւրակերպ խոցուածքս բանից յոգիս գանձեցի. (Սկեւռ. աղ.։)
cf. Բիւրազգի.
Բիւրապատիկ ելեր զխրատով նորա (այսինքն անցեր). (Խոսր. պտրգ.։)
Արդ զմեզ խրատեալ՝ զթշնամիսն բիւրապատիկ տանջես. յն. ἑν μυριότητι այսինքն բիւրովք տանջանօք, կամ բազում օրինակաւ. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 22։)
that has ten thousand horses;
that has many wounds.
ԲԻՒՐԱՍՊԻ ԱԺԴԱՀԱԿ. պ. պիյուրէսպի էժտէհաք. Անուն ուրուն նախնի նահապետի պարսից, որպէս թէ ունողի զբիւրաւոր ասպս, այսինքն տասն հազար երիվարս. զորմէ տե՛ս ի (Խոր. ՟Ա. 31։)
ten thousand or ten millenaries;
thousand, many, immense, numberless.
Բիւրաւոր զօրաց հրեշտակականաց։ Խիտս բիւրաւորաց բուսոց անտառաց։ Բիւրաւոր օգնականութիւնս վերնապարգեւս. (Նար. խչ. եւ ՟Ղ՟Բ։)
Ի բիւրաւոր խազմիցս. (Մագ. լ։)
Եւ Ունակ բիւրապատիկ իրաց. ճոխացեալ յոյժ յոյժ.
lobe of the ear;
— սրտի, auricles of the heart;
— լերդի, lobe of the lungs.
(Իբրու նուազականն Բլիթ բառին). λοβός lubus (լծ. թ. լօփ ). ima pars auris, auricula Ստորին կողմն կամ ծայրն ականջաց՝ փափուկ եւ գնտիկ, յոր եւ լինի կախել զգինդս. անկճին վարի ծայրը, լոբիկ միսը.
state of a person who has a cataract or web in the eye, obscurity of vision.
Իսկ առաւելն քան զայս՝ ամպով ծածկեցաւ, ի բաց փախուցեալ ի քումմէ բլչակնութենէդ. (Առ որս. ՟Գ։)
Զխորհուրդս աստուածային իմաստիցն տիրապէս ոչ տեսանելով՝ բլչակնութեամբ կուրացեալ. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
cf. Բլշակնիմ.
Ո՛չ վասն նախախնամեցելոցն անձնիշխանութեան աստուածայինն լոյս նախախնամականին լուսափայլութեան բլչանայ. (Դիոն. երկն.։)
to obscure the sight, to blind;
to blunt, to rust.
Բլչեցուցանէ զյօժարութիւնս՝ նախառեալ աշխատութեանցն անպտղութիւն. (Բրս. արբեց.։)
cf. Բլշացուցանեմ.
Բլչեցուցանէ զյօժարութիւնս՝ նախառեալ աշխատութեանցն անպտղութիւն. (Բրս. արբեց.։)
Ի լերանց տեսի զնա, եւ ի բլրոց յառաջագոյն հայեցայ ի նա։ Ամենայն լերինք եւ բլուրք խոնարհեսցին։ Տարան զնա ի տուն ամինադաբայ՝ որ ի բլրին։ Եւ սաւուղ նստէր ի գլուխ բլրին (կամ բլրոյն)։ Ի վերայ ամենայն բլրոյ բարձու, կամ բլրոց բարձանց։ Կուտեցին քարինս, եւ արարին բլուր. եւ կերան եւ արբին անդ ի վերայ բլրոյն. եւ այլն։
Ի փախուստ դարձոյց առ բլերբն. (Ոսկիփոր.։)
Նմանութեամբ, Հսկայ վիթխարի. որպէս գողիադ.
to spot, to soil.
Անարատք էին, այսինքն ոչ իմիք (յիմեքէ) բծաւորեալ յախտէ. (Իգն.։)
Ապրեալ ի խառնակութենէ, եւ ոչ բծաւորեալ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
cf. Բիծ դնել.
Այսր պատասխանի ստուգութիւն նորա. զի մի՛ ոք բծեսցէ զստուգութիւն նորա։ Որ ի ձեռն այսր պատճառանաց կամին ըստգտանել եւ բծել զմեզ։ Եպերել եւ բծել զգաղատացիս. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ՟բ. կոր.։ Եփր. ՟գ. կոր.։)
spotted, soiled, vicious, dishonest, ugly.
cf. Բղուկ.
ԲՂՈՒՂ որ եւ ԲՂՈՂ. ռմկ. բղուկ, բղիկ. Կարաս. թակոյկ. կուժ. ընդունարան մեղու, իւղոյ, գինւոյ, եւ այլն, մեծ կամ փոքր, քարեղէն կամ խեցեղէն.
physics.
φυσιολογία, φυσική disciplina physica Որպէս Բնախօսութիւն իմաստասիրական.
naturally.
Տեսեալ զբարելաւութիւն աշխարհին՝ հաճեցաւ ի նմա լինել բնաբար (այսինքն իբր բուն բնակիչ). (Կաղանկտ.։)
Ոչ ըստ մարդկային բնաբարն բնութեան բարուց. (Նար. խչ.։)
cf. Բնաջինջ՞՞՞առնեմ.
native, natural;
— գաւառ, native country.
Անդէն ի նմին ազգային եւ բնաբնակ գաւառին մոկաց. (Նար. խչ.։)
natural, innate.
Կարգեաց զբնաբոյսս ծաղկանց ի զբօսանս եւ ի բժշկութիւնս. (Մխ. առակ. ՟Ի՟Զ։)
native country.
original, text.
Ի հայք մեծ լեառն սարարգայ, որ է Մասիս, ըստ բնագրոցն. (Միխ. աս.։)
ԲՆԱԳԻՐ. Արձանագրութիւն ի յիշատակ վախճանելոցն ի Քրիստոս. յիշատակագիրք, կամ պատկեր կենդանագրեալ հանդերձ ներբողական յիշատակարանաւ. տե՛ս եւ ՏԻՓՏԻԿՈՆ.
Քննեսցու՛ք զտեղիս զայս. նախ՝ բնագիրն, եւ ապա զաւետարանն։ Ասէ բնագիրն այսպէս, եթէ տօնք իմ նուիրեալք սուրբ կոչեսցին ձեզ։ Երիս ժամանակս ի տարւոջն տօնեսցիք. զայս՝ բնագիրն. (Շիր. յայտն.։)
camp, encampment.
Բանակ. կամ բանակադիրք, ուր բուն վրանաց եդեալ իցէ, կամ խորան հարեալ.
innate, natural.
Իբրեւ զանխօս անասունս ըստ բնածին բարուցն յեղծումն եւ յապականութիւն. յն. բնութեամբ ծնելոց յեղծումն. (՟Բ. Պետ. ՟Բ. 12։)
Ըստ ընդաբոյս բնածին բարի բարուցն բուսոյ. (Նար. խչ.։)
that dwells together;
cohabitant.
Ընդունիցի՞ս բնակակից զոմն եւ կամ դրացի, որ յոյժ գոյ արիագոյն, եւ ոչ իցէ ողջախոհ. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Զվնասակարն հեռի ի բաց բնակեցուցանել, եւ զօգտակարսն միայն բնակակից լինել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Պահապան մատնիչ, բնակակից չարախօս. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
Որոտմունք եւ փայլատակմունք, եւ այլ որ ինչ բնակակից է սոցունց. (Արիստ. աշխ.։)
natural;
—, — իմաստասէր, այր, philosopher;
physician;
—ն, physics;
—ք արուաց, genitals;
—ք, — լոյս, օրէնք, light of nature, natural law.
Փոխանակեցին զպետս բնականս ի պէտս անբնականս։ Թողեալ զբնական պէտս. (Հռ. ՟Ա. 26. 27։)
Բնական բարոյից ընտանի սովորութիւնք. (Նար. խչ.։)
ԲՆԱԿԱՆ. որպէս Բնախօս. եւ Բնաբանական.
Ըստ բնականին եմպեդոկլեայ, Արիստ. (աշխ.։)
naturally.
Տարբերութիւնն. (բնականաբար նախադասեցաւ յառաջ քան զտեսակն. Անյաղթ պորփ.։)
Գլխաւորք (օտարք), որք բնականաբար սեպհականէին զսահմանս քաղաքացն. (Յհ. կթ.։)
cf. Բնակեմ.
Առաքինութիւն հանապազորդ ի մեզ խնդէ բնականալ. (Յհ. իմ. ատ.։)
habitation, house, home, lodging, dwelling, chamber.
Բնակարան՝ փոխանակ մարմնանալոյ կազմեցին (մոլորեալքն). (Աթ. ՟Բ։)
adapted for lodging;
full of habitations.
Անտի փոխեալ ի սուկաւէտ՝ լեառն դիտակ, եւ բնակաւէտ. (Գանձ.։)
settled resident, natural
Եղիցի յոյս վախճանի քոյ, ասէ տէր, բնակաւոր որդւոց քոց ի սահմանս նոցա. յն. մնայուն, կամ մշտնջենաւոր. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 17։)
to inhabit, to dwell, to lodge, to reside, to make abode, to sojourn, to settle, to occupy;
—ի միասին, to cohabit.
Բնակել ի ծակս վիմաց։ Զխաչինս՝ որ բնակեալ են առանձինն յանտառի։ Ընդ հովանեաւ նորա թռչնոց երկնից բնակել։ Թռչունք երկնից բնակեալդ ես յերկինս։ Բնակել Քրիստոսի հաւատովք ի սիրտս ձեր։ Ես եկից եւ բնակեցայց ի միջի քում։ ԲԱնն մարմին եղեւ, եւ բնակեաց ի մեզ։ Հոգին՝ որ բնակեաց ի մեզ։ Ի ձեռն հոգւոյն սրբոյ ի մեզ բնակելոյ։ Բանն Քրիստոսի բնակեսցէ ի ձեզ առատապէս. եւ այլն։
Ես յո՞ հայեցայց եւ բնակեցից, բայց ի հեզս եւ ի խոնարհս. (Եփր. ղեւտ.։)
Սուրբ հոգին առ խաղաղարարսն բնակէ. (Լմբ. ատ.։)
Յամենայն կողմանց խաղաղութեամբ բնակեաց աշխարհ նորա. (Եղիշ. ՟Ա.) բերի ի կրկին նշ. զի հայի յերկիրն, եւ ի մարդիկ երկրին։
to lodge.
Բնակեցուցանել յանդիման դրախտին, կամ ի բարւոք երկիր, ի տան, ի տաղաւարս, ի վայրի դալարւոջ.եւ այլն։
Յաչաղանքն նախանձու յառաքինութենէ մեկուսի բնակեցուցեալ է. կր. այսինքն հեռի է. (Փիլ. բագն.։)
inhabiting, dwelling;
inhabitant.
Ամրութիւն քաղաքին ոչ քարինքն են, այլ բնակչացն առաքինութիւն։ Ոչ տեղին ինչ օգնէ, եթէ ոչ բնակիչքն լաւք իցեն. (Մխ. երեմ.։)
Հաւատ միմեանց՝ աշխարհին բնակիչք, եւ եկքնտային. (Եւս. քր. ՟Ա։)
of the same nature or essence, consubstantial;
that dwells together, cohabitant.
Զի թէ ամենայն ինչ հօր՝ նորա է, յայտ է թէ եւ հոգին հօր՝ նորա բնակիցէ ... Զհոգին զիւր բնակից ետ ի կենդանութիւն մեռելութեան աշխարհի. (Ոսկ. ես.։)
Իւրաքանչիւր ոգւոյ բնաւորեալ եւ բնակից է յանդիմանութիւն (խղճի)։ Զբնակիցն ի մեզ զպաճարն պարարեն զցանկութիւնն։ Երկիր բնակից մարդոյն՝ մարմինն է. որոյ մշակ միտքն են. (Փիլ.։)
Բնակիցն շարժեալ նախանձու. (Սկեւռ. աղ.։)
Որպէս այր բնակից կնոջ՝ գլուխ կնոջ. (Եփր. ՟ա. կոր.) իմա՛ ըստ ՟Ա եւ ՟Բ նշ. եւս եւ ըստ յաջորդին։
(Փարաւոն) լինելով անդնդային խորոցն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
habitation, inhabitation, inhabitanee, dwelling, residence;
station, lodging, home, establishment, house;
habit, custom.
Զմերն կորուսեալ զբնակութիւն զդրախտն. (Խոսր.։)
consubstantiality;
cohabitation.
Լոյս ասեմ, որ ի հօր եւ յորդւոջ եւ ի սուրբ հոգւոջն տեսանի, որոց ճոխութիւն է բնակցութիւն։ Երից անբաւիցն անբաւ բնակցութիւն. (Ածաբ. մկրտ.։)
Անճառելի է խնդութիւնն (յերկինս), եւ ընդ հրեշտակս բնակցութիւնն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
cf. Բնաջինջ՞՞՞առնեմ;
Բնաջինջ՞՞՞լինիմ.
Զամենայն հեթանոսական պաշտամունս բնաջինջ խլեցից յերեսաց հոնաց երկրիս. (Կաղանկտ.։)
Բնաջինջ լինել ողորմելի աշխարհիս, կամ ազգի դորա։ Լինի բնաջինջ կոտորումն բանակին. (Յհ. կթ.։)
all, total, entire;
— ոչ, ոչ —, — սիկ ոչ, not, none, never, nothing;
—, — իսկ, totally, entirely, absolutely;
ընդ —, everywhere;
throughly.
Զիշխանն աշխարհի ի բնաւ ճոխութենէն արտաքս ընկէց. (Կիւրղ. ղկ.։)
Զբնաւն կատարեալ զխնդիրս։ Ուսոյց զբնաւ կողմանս պարսից. (Խոր. ՟Գ. 51. 54։)
Ընդ բնաւս սլանան, եւ ամենայնի բաւական են։ Նոյն վարէ եւ տածէ զբնաւ. (Եզնիկ. (որ եւ ըստ յն. ոճոյ, բա՛ն. այսինքն աշխարհ ամենայն, տիեզերք)։)
Բնաւ գաւառ. առ բնաւ ազգօք. բնաւ բարբարոսաց, կամ կանանց. քան զբնաւ կենդանիս. ի բնաւիցն վախճան. ի բնաւս առ հասարակ. զբնաւ արհամարհանս. (Պիտ.։ տե՛ս եւ Փարպ.։ եւ Նար. ստէպ։)
Իտաղիա զբնաւ իսկ զծովեզրն կոչեմ։ Զբնաւ իսկ զիշխանութիւնն առեալ. (Եւս. քր.։)
ԲՆԱՒ. մ. եւ ԲՆԱՒ ԻՍԿ. σύμπαν, ὄλως, ὀλοκλήρου omnino, penitus, prorsus, sane, quidem Բոլորովին. ամենեւիմբ. ամենայնիւ. պարզապէս. իսպառ. յար եւ նման. ամենայն մասամբք. գլխովին. կարի. բոլոր.
Բնաւ ծառայանայ ամենայն ախտից. (Վրք. հց. ՟Գ։)
Բնաւ անզգայից նմանեցան. (Մխ. երեմ.։)
Ոչ իշխէր աղաչել, եւ բնաւ թափել զբարկութիւնս. (Ոսկ. ես.։)
Զախտս, եւ զբնաւ զմահ իսկ. (Եզնիկ.։)
Բնաւ եւ անուանի իսկ ի ձեզ ընդէ՞ր պոռնկութիւն. յն. համայն, կամ գլխովին. (՟Ա. Կոր. ՟Ե. 1։)
Ասելի է, թէ բնաւ ահիւ իշխեաց մահն մերձենալ ի նա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Ուսեալ բնաւ չի՛ք։ Ուր չէր բնաւ զոք եդեալ։ Եւ ոչ բնաւ ամենեւին հրէայ անուն անուանել իշխել.եւ այլն։
Որ բնաւ զաջ եւ զձախ ոչ գիտէր։ Որ բնաւ ոչինչ իսկ են։ Եւ ոչ բնաւ երեւէր, թէ լեալ ինչ իցէ անդ. (Ագաթ.։)
Ընդ բնաւ խաւար եւ ջուր էր։ Խոնաւ եւ ջուր էր ընդ բնաւ։ Ընդ ամենայն ՟Խ՟Գ ողոմպիադք. եւ ընդ բնաւ՝ ամք ՟Ճ՟Հ՟Դ. (Եւս. քր.։)
cf. Բնաւ, ad.
Արարչին երկնի, եւ բնաւին երկրի։ Ծառք բուսոց բնաւին անտառաց. (Նար. ձ. եւ Նար. խչ.։)
Բնաւին իրաւամբք էր ջնջել Աստուծոյ զԻսրայէլ. (Մխ. երեմ. (որ լինի եւ Մկ)։)
Բնաւին բարձեալ, կամ մեռեալ աշխարհի, ատեցեալ, ատելի, եղծեալ, սեւացեալ։ Զծիծաղելն բնաւին՝ իբրեւ լքումն շնորհի։ Բնաւին ողորմութիւն, կամ բարերար, կամ չար, կամ բարձունք. (Նար.։)
Ծանեաւ սուղ իմն, թէպէտեւ ոչ բնաւին։ Ի բնաւին խոնարհս զմեզ ստորաքարշեաց. (Մագ. ՟Ե. ՟Ծ՟Բ։)
Բնաւին ապաստանի տեղի մի՛ լիցի. (Մխ. երեմ.։)
natural, innate;
— յօժարութիւն, temper, inclination.
Չէ՛ բնաւոր ցանկութիւնն արծաթասիրութեան։ Վախճան լինիցի ի ցաւոց ինչ բնաւորաց. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ես.։)
Ի մէ՛ջ անտառախիտ ծառոց այր բնափոր եղեալ յարարչէն, եւ ոչ յումեքէ. (Եպիփ. ծն.։)
to habituate, to accustom.
Զթոքին տեսակն բնաւորեցին նախ իսկ կակուղ եւ առանց արեան. (Պղատ. տիմ.։)
Բնաւորեցին ի հարիւրաւորն՝ վկայական արեամբ. (Մխ. դտ.։)
Զպախարակելին բնաւորեցոյց յինքեան պակասութիւն. (Պիտ.։)
to custom or habituate one's self.
Խաղաղութիւն եմ, եւ խաղաղութիւն շնորհեմ, զի զոր ինչ բնաւորացայն՝ զայն տաց ձեզ. (Ոսկ. նոր կիր.։)
Ես բնաւորեալ եմ ի խրատուէ ոչ խուսափել։ Ես բնաւորեալ եմ ի մանկութենէ՝ ոչ զաստուածեղէն մատեանս յաշխարհական բանաստեղծութիւնս բերել. (Մագ. ՟Դ. ՟Ժ՟Ա։)
Արուեստք ի պէտս մարդկան բնաւորեցան. (Յճխ. ՟Ե։)
Արդարութիւն առանց ողջախոհութեան ոչ բնաւորի. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Ի ձեռն որոյ բնաւորի կեանք եւ խաղաղութիւն. (Մաշկ.։)
Բնաւորեցան գոլ յանհատսն։ Յանբան կենդանիսն բնաւորեցաւ տեսանիլ։ Ամենայն սահման բնաւորեցաւ ի սեռէ եւ ի բաղկացուցիչ զանազանութեանց լինել։ Տղայքն բնաւորեցան յեօթներորդում ամսեանն հանել ատամունս, եւ յութն ամին փոփոխել. (Սահմ.։)
natural, innate, original, proper, radical, native, natural, indigenous;
— քաղաքակցութիւն, state of a native;
—ք, aborigines.
Զմեր բնիկ նախարարութիւնս։ Ի վերայ պահելով զբնիկ անունն արտազ։ Յիւր բնիկ աշխարհն. (Խոր. ՟Ա. 8։ ՟Բ. 49. 64։)
Եւ Նախնի նահապետ՝ որպէս բուն եւ արմատ ազգի.
Յառաջ քան զգալուստ բնկին մերոյ նախնւոյն հայկայ։ Մերում իսկ բնկի նախնւոյն։ Կեցեալ բնիկք պսակաւոր արք. (Խոր. ՟Ա. 11. 20. 21։)
Եւ Բնաշխարհիկ. բուն բնակ, կամ ծագեալ հայրենեօք. երկրցի, տեղացի.
Իսկ նա զի բնիկ ի յաշխարհէն է, զամենեսեան ի յականէ ճանաչէ. (Փարպ.։)