food made of the flour of parched corn, as helva, etc.
hasty-pudding;
— կաթանէ, frumenty.
to change, to be changed or modified;
to be transported, to leave, to remove;
to go, to pass;
— յաշխարհէ, — յաստեացս, to depart this life, to cease to live, to die;
— ի կատաղութիւն, to break or fall into a fit of rage;
— մտօք ի, to transport oneself in thought to.
flour of parched corn;
hasty-pudding made of butter and honey.
• , ո հլ. «խարկած կամ բոված ալիւր, իւղով՝ մեղրով ու ալիւրով պատրաս-տուած մի ուտելիք» ՍԳր. (Մխ. ըժշ. 96 ունի նաև նռան հատի փոխինդ, փշատի փո-խինդ, չոր խնձորի փոխինդ). որից գարէ-փոխինդ Վստկ. 75, 113, 212. փոխնդեայք «փոխինդով շինուած ուտելիք» Ոսկ. փիլ. 469,
• ՆՀԲ լծ. յն. πόλτος. լտ. puls, pulmen-tum «աւիւրով պատրաստուած կերա-կուրներ»։ Հիւնք. ինչպէս և Seidel, Մխ. բժշ. § 140 լտ. polenta բառից։ Կապ չունի լտ. polenta «բոված գարէալիւր, որ աղքատների կերակուրն էր», որի ընկերներն են լտ. pollen, puls, յն. πάλη, παιπάλη, πά́λτος, միռլ. littiu, գալլ. llith, սանս. palalam ևն, որոնք նշա-նակում են «գարէալիւր, նաշիհ, կամ ալիւրով պատրաստուած խիւս». աւելի հեռաւոր ցեղակիցներն են հսլ. papelu, popelu, ռուս. neneль, լիթ. pelenai, հպրուս. pelanne «մոխիր», որոնց բո-լորի նախաձևն է հնխ. pel-«փոշի, ա-լիւր, խիւս» (Pokorny 2, 60, Ernout-Meillet էջ 748)։
• ԳՒՌ.-Վն. փոխինդ, Ալշ. Խրբ. Հմշ. Մշ Սեբ. Սլմ. Տիգ. փօխինդ, Ախց. Կր. փօխինտ, Մկ. փուխինդ, Ասլ. փէօխինթ (փէօխի*), Մրղ. փօխունդ, Զթ. փէխանդ.-ձ վերջա-ձայնով՝ Ջղ. փոխինձ, Գոր. Երև. Շմ. Տփ փօխինձ, Ղրբ. փօ՛խէնձ, Հճ. փէխինձ.-ի-մաստի տարբերութեամբ էլ՝ Արբ. «չոր թու-թի ալիւր», Մշ. «ձէթ հանելու համար ծե-ծած կտաւատ».-նոր բառեր են փոխնդխաշ, փոխնձացու, փոխնդոտ։
• ԽՈԽ.-Քրդ. poxin կամ poγin «հրուշակի նման քաղցր մի խմորեղէն» (տե՛ս Justi, Dict. Kurde 83, 84)։
ἅλφιτον farina, polenta. (լծ. եւ πόλτος puls, pulmentum ). Ալիւր արմտեաց խարակելոց. եղի. մուրկ. եւ Խառնեալն եւ զանգեալն իւղով կամ մեղու.
Առ դու եղբարց քոց զարգու փոխնդոյս։ Հինգ արդու փոխնդոյ։ Ցորեան եւ գարի, եւ ալիւր, եւ փոխինդ։ Խառնեաց նմա բոոս փոխինդ, եւ եկեր։ Արկջի՛ք առաջի նրա ի փոխնդոցն խառնելոց։ Ելից զնա փոխնդով եւ պտղատկօք եւ հացիւք սրբովք. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 17։ ՟Ի՟Է. 18։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 27։ Հռութ. ՟Բ. 14. 16։ Յուդթ. ՟Ժ. 5։)
Ալփիտոն կամ ալփիոսն, փոխինդ. (Գաղիան.։)
change of clothes.
cf. Փոխորդի.
ՓՈԽՈՐԴ ՓՈԽՈՐԴԻ. δάνιον, ἁμοιβή compensatio, sors. Ծնունդ փոխոյ. տոկոսիք. եւ Փոխարէն.
Մեղադիր լինիս, որպէս թէ փոխ ետուր, եւ չառեր զփոխորդին. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Տայ փոխ զբանն, եւ պահանջէ զփոխորդին հանդերձ վաշխիւ։ Հատուցումն փոխորդաց եւ ոչ միոյ առաջի կայ յետ կորուսանելոյ զպարտսն. (Ածաբ. աղք. եւ Ածաբ. ժղ.։)
Հանգանակել՝ չարին փոխորդոյն չարագոյն է. (Բրս. բարկ.։)
interest, fruit of loans.
ՓՈԽՈՐԴ ՓՈԽՈՐԴԻ. δάνιον, ἁμοιβή compensatio, sors. Ծնունդ փոխոյ. տոկոսիք. եւ Փոխարէն.
Մեղադիր լինիս, որպէս թէ փոխ ետուր, եւ չառեր զփոխորդին. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Տայ փոխ զբանն, եւ պահանջէ զփոխորդին հանդերձ վաշխիւ։ Հատուցումն փոխորդաց եւ ոչ միոյ առաջի կայ յետ կորուսանելոյ զպարտսն. (Ածաբ. աղք. եւ Ածաբ. ժղ.։)
Հանգանակել՝ չարին փոխորդոյն չարագոյն է. (Բրս. բարկ.։)
tradition.
change, mutation;
— յաշխարհէ, passing from this world to the next, exit, decease, death;
— Ս. Կուսի, Assumption.
Փոխելն, իլն, ըստ ամենայն առման. մանաւանդ որպէս Չու յաշխարհէ, ննջումն, եւ վերափոխումն.
Պէսպէս փոխմամբ։ Վասն այսր փոխման։ Վասն փոխման՝ որ եղեւ յետոյ. (Եւս. պտմ.։)
Ի խաւարէ պայծառութիւն՞ եւ փոխումն յարքայութիւն։ Փոխումն յաշխարհէ։ Հրեշտականման փոխումն յերկինս։ Սրբոցն փոխումն է կենդանութիւն։ Վերապատուեմք զփոխումն քո ի յերկինս։ Երկնաւոր զօրօք իջեր ի փոխումն մօր քո եւ կուսի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։ Խոր. ՟Գ. 67։ Փարպ.։ Շ. բարձր.։ Շար.։)
covered with or full of dust, dusty.
cf. Տապաստ.
cf. Տապագին.
Իբրեւ հողմ տապախառն։ Հողմոյ խորշակի տապախառնի. (Երեմ. ՟Ժ՟Ը. 17։ Յովհ. ՟Դ. 8։)
Հուր տապախառն տենդոյ։ Ջերմ եւ տենդ տապախառն։ Բորբոքեալ տապախառն բոցով։ Ի տապախառն բոցոյն. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։ Վեցօր. ՟Ե։ Արծր. ՟Գ. 14։ Ճ. ՟Ա.։)
Յորժամ ի հրացայտ տապախառն ճառագայթիցն բորբոքմանէն տոչորին բնութիւնք. (Գանձ.։)
Յաւուրս տապախառն ծագման (արեւու) ... Վախճանէին ի տապախառն օդոց. (Ղեւոնդ.։)
Յորժամ հրացայտ եւ տապախառն բորբոքեալ տոչորին բնութիւնքս. (Մեսր.։)
burning;
— առնել, to burn, to be burnt.
ՏԱՊԱԽԱՐՇ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Տապով խարշել, խարշիլ.
Տապախարշ արարեալ զմատաղատունկս իմանալի բուրաստանաց մերոց։ Ցրտահար սառուցեալ ի ձմերայնի լինէր, եւ տապախարշ արեւակէզ յամարայնի. (Յհ. կթ.։)
herring.
• = Յն. τάρῖϰος «աղած ձուկ (կամ նաև ծխածն ու չորացրածը)». գործածուած է յոյն շատ հին հեղինակների մօտ, ինչպէս Հերոդոտոս, Արիստոփան, Հիպպոկրատ, և ունի զանազան ածանցներ. ինչ ταδἰχεια «ձուկ աղելը, մարմնի զմռսում», ταριχεῦω «փտումից զերծ պահելու համար աղել կամ զմոսել», ταριγευτός «աղած», * ταριγευτής «աղած բաներ շինող» ևն։ Նոյնի հետ է կապւում նաև ταρχύω «մեռելը թաղել» (նա-խապէս զմռսելու ակնարկութեամբ)։ Փխբ. նաև ταριχεύω «վշտից ու ծերութիւնից հիւծ. ուիլ»։ Բառիս ծագումը անյայտ է (Boisacq 943-4)։-Հիւբշ. 383։
• Lag. Ges. Abhd. 48 կարծում է թէ ւոյնը փոխառեալ է հայերէնից, որին համաձայն է գալիս տառեխի ընդար-ձակ մշակութիւնը Վանայ լճի շուրջը և նրա արտահանութիւնը Վասպուրաևա-նից դէպի շրջակայ երկիրները։ Ընդհա-կառակը, Հիւբշ. էջ 383 և 511 հայր փոխառեալ է յոյնից, որին ապացոյց են 1) յոյն բառի հնութիւնը և զանազան ածանցները՝ բազմադիմի իմաստներով. 2) հայերէնը շատ յետնաբար և խիստ քիչ է գործածուած. 3) Եւս. քր. հոտ. Աւգերեան, Ա. էջ 130, 5 յն. τεταοιγευμένοა ձևի դէմ դրուած է հյ. «աղծեալ ապրխ-տեալ և պահեալ», ուր պիտի գտնուէր
• անշուշտ նաև տառեխ ձևը, եթէ դա հայերէն լինէր և գոյութիւն ունեցած լինէր Ե դարում։-Մառ ИАН 1926, 391 հյ. տառեխ հանում է վրաց. ծղալի «ջուր» բառից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. տառեխ, Մշ. տառեխ, տարեխ, Երև. տա՛ռէխ, Կր. տառէղ, Գոր. տա՛ռոէխ, Ղրբ. տա՛ռռէխ, տա՛ռռըխ, տա՛ռէխ, Ագլ. տառախ. 'բոլորն էլ «Վանայ ծովի տառեխ ձու-կը», իսկ ՀՃ. դայեխ «չորացրած ձուկ (ընդ-հանրապէս)»։ Ջղ. ասւում է միայն չոր տա-ռեխ «շատ նիհար, վտիտ»։-Վանի բարբա-ռում տառեխ բառը գոյութիւն չունի. Վանայ տառեխը այնտեղ պարզապէս Վանայ ձուկ է կոչւում։
• ՓՈԽ.-Կան լտ. taricus «աղած, պահա-ծոյ» (գործածել է Caelius Apicius, De ra coquinai la աշխատութեան մէջ, որ գրուած է յունականի հետևողութեամբ, Գ դար), ասոր. ❇ tārī̄xā «աղած ձուկ» (Broc-kelm. Lex. syr. 140բ), արաբ. [arabic word] tar-rīx, tirrix «աղած և աղաջուր դրած մանր ձուկ» (Կամուս, թրք. թրգ. Ա. 550), որից է նաև Արճէշի լճի արաբ. անունը՝ ❇ օ︎ buhaira-at-tarrīx կամ buhaira-at-tirrix (ըստ Բելազորի, Իսթախրի ևն)։ Բայց այս բոլորը, ինչպէս i ձայնաւորն էլ ցոյց է տա-լիս, համարւում են յունարէնից և ո՛չ թէ հայերէնից։ Ըստ Auatremère նոյնից է ծա-գում նաև արաբ. [arabic word] batraxa (չունի Կամուս), որից յառաջանում են ֆրանս-boutargue, սպան. potagra, իտալ. buttag-ra «կերակուր ինչ յԻտալիա և ի հարաւակող-ման Գաղղիոյ ի ձուոց աղծեալ ձկան սնուցե-լոց ի քացախի»։-ՀՀԲ և ՆՀԲ նշանակում են թրք. տառըք, տառըգ ձևը, որ եթէ ստոյգ է, հաստատապէս հայերէնից է փոխառեալ։ Տճկ. [arabic word] tarxoz «տառեխ ձուկը» (Կարա-պետեան, Օսմ. բառ. 519) անշուշտ յունա-րէնից է, ինչպես ցոյց է տալիս -os վերջա-ւորութիւնը։
ՏԱՌԵԽ կամ ՏԱՐԵԽ. Ազգ ձկուն՝ առաւել ի ծովն վանայ, թզաչափ, սպիտակագոյն, եւ ձեւով նման քէֆալի. որ եւ ապխտեալ վաճառի. տառեխ, տառըգ, տեօռ ձուկ, իբր չոր՝ կամ նման չըրօզի որ է յն. քսիրօ՛ս.
Յաւուրս բարեկենդանին եկեալ կարաւան ի յարեւելից ի քաղաքն անտիոքայ՝ բարձեալ բերէին տառեխ ձուկն. (Ուռհ.։)
Տառեխ. չոր մանր ձուկն. (Բժշկարան.։)
epidemy.
epidemical.
cf. Թոթով.
Օտարախօս. ոչ ուղղախօս. թոթովախօս.
Ի տարախօս եւ յանպատշաճ հասակի (մանկութեան)։ Արձակեաց յօրհնութիւն զլեզուս տարախօս տղայոցն. (Ածազգ. ՟Թ։ Ճ. ՟Գ.։)
distant country, remote region, abroad, foreign lands;
cf. Տարաշխարհիկ.
Իբր Տարաշխարհական. հեռաւոր.
Ի տարաշխարհ ճանապարհ գնաց. (Եւս. քր. ՟Բ։ Իսկ ՟Գ. Հեռաւոր աշխարհ, որ գրելի եւ զատարար՝ Տար աշխարհ.)
Ոչ զտար աշխարհ ուրեք հատի անցի. յն. զերկայն ճանապարհորդութիւն, կամ ուղի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
cf. Տարաշխարհիկ.
ՏԱՐԱՇԽԱՐՀԱԿԱՆ ՏԱՐԱՇԽԱՐՀԵԱՅ ՏԱՐԱՇԽԱՐՀԻԿ. ἁποδημητικός , ξενικός peregrinus, -a, -um. Որ ինչ սեպհական եւ հեռաւոր աշխարհի, կամ երթողաց ի տար աշխարհ. պանդխտական. նժդեհական. հեռաւոր. օտար.
Երթալ ի հեռաւոր եւ ի տարաշխարհական ճանապարհ։ Չի՛ք ինչ հանգոյն այնմ հանգստեան, յորժամ անխիղճ մտօք ոք զայն զտարաշխարհական ճանապարհն (երկնից) երթայցէ։ Ի տարաշխարհական գերութենէ զերծեալ ապրեսջիք. (Ոսկ. ես.։)
Յայլ տարաշխարհական ճանապարհ փութայցեմք երթալ։ Թռչունքն դիւրաւ հարկանեն զտարաշխարհական ճանապարհս. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
Սրով մաշեցեր բաբելովնական, եւ գերութեամբ տարաշխարհական. (Սկեւռ. աղ.։)
Տալով համբերութիւն ժուժկալութեան ի տարաշխարհիկ պանդխտութեանս։ Ի տարաշխարհիկ գերութենէն զերծեալ ապրիջիք։ Եւ այլք ի պարթեւական տարաշխարհիկ բարբառս նոցա պատասխանեն. (Սարկ. աղ.։ Գէ. ես.։ Լմբ. ստիպ.։)
Եւ որպէս ἁπόδημος, ἁποδημητής, ξένος peregrinator, peregrinus. Նա՝ որ է ի տար աշխարհէ կամ երթեալ է ի տար աշխարհ. պանդուխտ. օտարական. վտարանդի. գաղթական.
Հանդերձ յօտարուստ տարաշխարհեայ հռիփսիմեաւ, եւ ամենայն սրբովք. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Այրն տարաշխարհիկ։ Մի՛ նեղեր զտարաշխարհիկս։ Իբրեւ ճանապարհորդք տարաշխարհիկք։ Տարաշխարհիկ եղաք. (Նար. խչ.։ Ճ. ՟Ա.։ Սարգ. յհ. ՟Ե։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Տար;
foreign, exotic;
foreigner, stranger, traveller, pilgrim.
ՏԱՐԱՇԽԱՐՀԱԿԱՆ ՏԱՐԱՇԽԱՐՀԵԱՅ ՏԱՐԱՇԽԱՐՀԻԿ. ἁποδημητικός, ξενικός peregrinus, -a, -um. Որ ինչ սեպհական եւ հեռաւոր աշխարհի, կամ երթողաց ի տար աշխարհ. պանդխտական. նժդեհական. հեռաւոր. օտար.
Երթալ ի հեռաւոր եւ ի տարաշխարհական ճանապարհ։ Չի՛ք ինչ հանգոյն այնմ հանգստեան, յորժամ անխիղճ մտօք ոք զայն զտարաշխարհական ճանապարհն (երկնից) երթայցէ։ Ի տարաշխարհական գերութենէ զերծեալ ապրեսջիք. (Ոսկ. ես.։)
Յայլ տարաշխարհական ճանապարհ փութայցեմք երթալ։ Թռչունքն դիւրաւ հարկանեն զտարաշխարհական ճանապարհս. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
Սրով մաշեցեր բաբելովնական, եւ գերութեամբ տարաշխարհական. (Սկեւռ. աղ.։)
Տալով համբերութիւն ժուժկալութեան ի տարաշխարհիկ պանդխտութեանս։ Ի տարաշխարհիկ գերութենէն զերծեալ ապրիջիք։ Եւ այլք ի պարթեւական տարաշխարհիկ բարբառս նոցա պատասխանեն. (Սարկ. աղ.։ Գէ. ես.։ Լմբ. ստիպ.։)
Եւ որպէս ἁπόδημος, ἁποδημητής, ξένος peregrinator, peregrinus. Նա՝ որ է ի տար աշխարհէ կամ երթեալ է ի տար աշխարհ. պանդուխտ. օտարական. վտարանդի. գաղթական.
Հանդերձ յօտարուստ տարաշխարհեայ հռիփսիմեաւ, եւ ամենայն սրբովք. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Այրն տարաշխարհիկ։ Մի՛ նեղեր զտարաշխարհիկս։ Իբրեւ ճանապարհորդք տարաշխարհիկք։ Տարաշխարհիկ եղաք. (Նար. խչ.։ Ճ. ՟Ա.։ Սարգ. յհ. ՟Ե։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ՏԱՐԱՇԽԱՐՀԻԿ մ. Օտարանալով ի բնիկ աշխարհէ. վտարանդութեամբ.
Ոմանք տարաշխարհիկ վարեալք եւ ձաղեալք։ Տարաշխարհիկ տատանեալ եւ արտածեալ. (Մագ. ՟Ա. ՟Ժ՟Դ։)
contagious, epidemical, infectious, catching;
— ախտ, contagion, epidemical disease, infection.
Յեղափոխ. այլայլակ.
Յաղագս անձուաձեւ շրջմանց ժամանակացս, եւ տարափոխ յեղանակացս. (Մխ. այրիվ.։)
cf. Տարափոխիմ.
to be contagious, catching.
Յեղափոխիլ. տարբերիլ.
Արծաթն եւ ոսկին, եւ ամենայն՝ որոց մասունքն ոչ տարափոխին ի միմեանց ըստ էութեանն. (Նիւս. բն.։)
contagion.
Փոփոխութիւն. յեղյեղումն.
Տրամադրութիւնք են տարափոխութիւնք, եւ ոչ ի վերայ հաստատութեան, այլ՝ փոփոխման. (Երզն. քեր.։)
new year, new year's day;
cf. Կաղանդ.
Գլուխ տարւոյ. կաղանդ։ (Տօմար.։)
decomposition.
the true cross.
ՏԵԱՌՆԱՆՄԱՆ ԽԱՉ. Մակդիր բուն խաչափայտին տեառն, զորոյ զնմանութիւն ունին այլ խաչք. բուն փայտն կենաց.
Խաչք լուսեղէնք ըստ նմանութեան տեառնանման խաչին։ Ի չորս առաջս ըստ նմանութեան տեառնանման խաչին. (Ագաթ.։ Արծր. ՟Գ. 9։ Գանձ.։)
changing place, translocating, transferring, displacing;
transferred, displaced;
— լինել, to change place, to be translocated, to move from place to place.
ՏԵՂԱՓՈԽ ԼԻՆԵԼ. Փոխել զտեղին. փոփոխիլ տեղւոջէ ի տեղի.
Ոչ լերինք տեղափոխ լինին։ Տեղափոխ լինի յուխտէ յուխտ. (Ագաթ.։ Կանոն.։)
to translocate, to transport, to carry off from one place to another, to transfer, to displace, to remove.
ՏԵՂԱՓՈԽԵԼ. μετατίθημι transpono, transfero. Փոխադրել.
Տեղափոխեալ զքեզ ի վերնական ի կառս քերոբէականս աստուածամայր. (Շար.։)
Յանկարծակի տեղափոխեալ. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
change of place, translocation, displacing, removal;
locomotion;
translocation;
cf. Տեղապահութիւն.
ՏԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆ ՏԵՂԱՓՈԽՈՒՄՆ. μετάθεσις translatio. Փոփոխութիւն տեղւոյ, փոխադրութիւն.
Զտեղափոխութիւնս աստեղաց։ Մասն լուսնի (ասի՝) անձնաչափ տեղափոխութիւն իւր. (Պիտ.։ Վանակ. տարեմտ.։)
Իսկ զի՞նչ իցէ տարազ տեղափոխման. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
ՏԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆ. իբր Տեղափոխանութիւն. փոխանորդութիւն ի մի աթոռ՝ փոխանակ սեպհականին.
Վերակացու կացուցանէին, զտեղափոխութիւնն ունելով մինչեւ ի ժողովն. (Սոկր.։)
cf. Սեղեխ.
ՍԻՂԵԽ կամ ՍԻՂԵՂ. cf. Սեղեխ։
Simony.
ՍԻՄՈՆԱԿԱՆ կամ ՍԻՄՈՆԱՑԻ, եւ ՍԻՄՈՆԵԱՆ. որպէս լտ. simoniacus. Սեպհական կամ Հետեւօղ սիմոնի կախարդի. աղանդաւոր. եւ կաշառատու եւ կաշառ առու ի հոգեւորս. ուստի եւ Սիմոնեան ախտ կամ Սիմոնականութիւն է կաշառակրծութիւն վասն հոգեւոր իրաց.
Ձեռս վաղվաղակի դնէք ի վերայ տգիտաց. թողում ասել զսիմոնեանն ախտ ախտանալոյն, դատեսցին տուօղքն եւ առօղքն։ Թէ առեր մամոնայ եւ ձեռնագրեցեր զոք, զյուգայեան եւ զսիմոնեանն ախտացայք զախտ. (Խոսր.։)
Սիմոնական ախտ, այսինքն ցանկութիւն ունել վաճառել զհոգեւոր իրքն. (Կիր. երզն. խր.։)
born of or produced by love, effect of love.
love-apple, tomato.
melancholy and in love, smitten with love and melancholy.
capital, chapiter.
Գլուխ սեան. խոյակ.
Զսիւնագլուխս նոցա արասցե՛ս յամենայն կերպարանս ի նմանութիւն կենդանեաց. (Ոսկիփոր.։)
cf. Հինգտերեւեան.
ՍԻՒՐԱԼԱԽՈՒՐ կամ ՍԻՐԱԼԱԽՈՒՐ. Որպէս թէ՝ Լախուր սիւրոյ, այսինքն քերեվիզ երկրին ասորոց. որ եւ պենդափիւղսն, ըստ յն. πεντάφυλλον quinque folium. ի բառս Գաղիանոսի։ Որոյ թարգմանութիւն դնի ի Բժշկարանի ՝ հինգտերեւան, հինգտերեւէն, հինգմատնէ. ... Այլ է եւ Ձիալախուր։
arms, armour.
• , ի հլ. «զէնք» Թղթ. դաշ. 18. Գնձ. Վրդն. պտմ. 94. Ուռհ. 426, կոստ. երզն. 109. Քուչ. 93. գրուած է լսեհ, լսեխ Վրդ. առ. (ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 259բ)։
Վառել մուշեղին ի զէն սըլեխին։ Սլեհից սպայից. (Գանձ.։ Թղթ. դաշ.։)
wrong, mistaken, faulty;
less;
fault, error, mistake;
միով — ամս քառասուն, years wanting one.
σφάλμα error, lapsus. Վրիպումն. սխալանք. խորոտումն յուղղութենէ. պակասութիւն. գթումն. յանցանք. զառանցանք.
Սխալ եւս լինէր նաւելոյն. (Գծ. ՟Ի՟Է. 9։)
Ոչ երբէք սխալ լինէր մեծամեծ իրացն արքունի. (Եղիշ. ՟Գ։)
ՍԽԱԼ. ἑπισφαλής, σφαλερός erroneus, fragilis, caducus, lubricus, periculosus եւ δέον deficiens. ... Վրիպական. սխալոտ. անհաստատ. դիւրասահ. գայթոտ, պակաս. յետնեալ, նուազեալ.
Իշխանութիւն ամենայն սխալ է եւ վրիպակ, բազումս ունելով զդարանամուտ սպասեակսն. (Փիլ. իմաստն.։)
Յետ ունելոյ սիզուայ միով սխալ յայլ ամէ զիշխանութիւնն։ Յետ նորա աղբաս՝ միով սխալ՝ ամս ՟Խ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
full of errors or mistakes, incorrect.
staggering, reeling, tipsy, drunken.
Իբրեւ զարբեալն եւ զսխալակ գլորեսցի. (Ես. ՟Ի՟Դ. 20։)
Սխալակ. Որպէս Սխալ, վրիպակ, պակասաւոր.
Իսկ որք ասենն, եթէ ծառն եղեւ պատճառ բանալոյ աչանցն, յոյժ սխտոլակ է։ Սխալակ է շինուած եւ կազմութիւն մարմնոյ (յայժմուս). որք ի յարութեան առանց պակասման յառնեն. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. ել.։)
liable to error, fallible, frail.
Սխալ. սխալակ. սխալոտ, վրիպական. պակասաւոր. մեղանչաան. Գթոտ. զաղփաղփուն. դիւրագայթ. յանցաւոր. անկարգ.
Ջախջախ եւ սխալական խորհրդոց իմասստ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ծառոյս սխալական։ Բնութեանս կերպարան միշտ սխալական. (Նար. ՟Ի՟Բ. ՟Հ՟Թ։)
Դիրւրագթելի եմք եւ սխալանք (կամ սխալողք). (Գր. հր.։)
Անկարգօրդ վասն սխալականացս միշտ առաջի քո բարեխօս. (Լմբ. պտրգ.։)
Երկոքումբք եղեւ սխալական յետ դրախտին կենաց. (Երզն. մտթ.։)
Ժամանակս այս կասկածոտ եւ սխալական աձսմ ինձ ոչ ներեաց՝ անձամբ գալ առ քեզ. (Կիր. պտմ.։)
fallibility.
Սխալականն գոլ.
Զի վերայ բուսեալ առաքինութեան զօրութիւն որ յոգւոջն էր՝ քակեաց հնութեան սխալականութիւննն. (Փիլ. ել. ՟Ա. 7։)
to stagger, to reel, to be a staunch toper, to be tipsy.
ἑκπαροινέω temulenter aliquid facio, ebrietate insolesco ἁκροθώραξ γίνομαι inebrior, leviter ebrius sum. Սխալակ լինել՝ որպէս զարբեալ. գինեհարիլ. գանգաչել. գթել. գինովի պէս ըլլա.
Արբենալով եւ սխալակելով եւ զանցանելով զգինովն։ Յորժամ սխալակեալք եղիցին, ի միւս եւս գինարբուս հրաւիրեն. (Փիլ. տեսական.։)
Յորժամ արբեցաւ, սխալակեցաւ, սկսաւ խօսիլ բանս հպարտս. (Բուզ. ՟Դ. 14։)
cf. Սխալակումն.
Դեռ երեք ժամ է, եւ ոչ աղայոց է ժամ ուտելոյ, թող թէ կատարեալ արանց արբեցութեան եւ սխալակութեան. (Տօնակ.։)
Զոմանս տեսի ... պատճառաւ արամունեան յարբեցութիւն եւ ի սխալակումն խոտորեալ. (յն. լոկ, յարբեցութիւն). (Բրս. յուդիտ.։)
drunkenness, intoxication.
Դեռ երեք ժամ է, եւ ոչ աղայոց է ժամ ուտելոյ, թող թէ կատարեալ արանց արբեցութեան եւ սխալակութեան. (Տօնակ.։)
Զոմանս տեսի ... պատճառաւ արամունեան յարբեցութիւն եւ ի սխալակումն խոտորեալ. (յն. լոկ, յարբեցութիւն). (Բրս. յուդիտ.։)
fault, mistake, error, oversight, failing, blunder.
Սխալ. սխալումն. վրիպումն. յանցանք. պակասութիւն. գթումն.
Համբերութեամբ զթողութիւն սխալականացն գտցէ. (Յճխ. ՟Է։)
Ի լինելն ինչ սխալանաց զրադաշտի առ տիկինն, եւ հակառակութեան ի ներքս անկանելոյ, պատերազմի ի վերայ նորա շամիրամ։ Ոչ հեղգութեամբ եւ անզգուշաբար վրիպեալ, եւ ոչ կամաւոր սխալանօք ի սմա յարմարեալ բան. (Խոր. ՟Ա. 16։ ՟Բ. 72։)
Մաքրացաւ ի շրթանց սխալանաց. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Սխալական.
Զհետ յոռեացն եւ անպիտանեաց եւ սխալաւորաց եւ վրիպելեաց ընթանայցեմք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
cf. Սխալիմ.
ՍԽԱԼԵՄ ՍԽԱԼԻՄ. σφάλλω . (յորմէ fallor ). διαπίπτω , παραπίπτω erro, labor, oberro, cado, incido, offendo, pecco παραλλάττομαι, παροράω praetereo. Գրի եւ ՍՂԱԼԵԼ. Սխալ ինչ գործել. վրիպիլ. մոլորիլ. խոտորիլ. յանցանել. պակասել. կասիլ. գայթել. գթել. ի դերեւ ելանել. Խալտենալ, մլրիլ, սահիլ .... իսկ Սխալել ի ծննդենէ է վիժել. ὡμοτοκέω foetum crudum pario, abortum facio.
Արջառ նոցա ոչ սխալեաց ի վրիպեցաւ։ Սխալեալ են խորհուրդք նորա։ Սխալեալ անկան ի մեծամեծ մեղս վասն կանանց։ Կոյր կուրի յորժամ առաջնորդէ, սխալէ։ Ի ժամանակի՝ յորում սխալեսցի ոտն նոցա։ Զի ուսանիջիք զիմաստութիւն, եւ մի սխալիցիք։ Խօսեցայ ընդ քեզ ի սխալելն քում, եւ ասասցեր՝ թէ ոչ լուայց քեզ։ Ոչ սխալեցաւ բան մի յամենայն բարեաց, այլ՝ ամենայն ինչ եղեւ։ Ոչ սխալէին բան մի (ի կարգէ հրամանացն)։ Եւ ոչ էր բան սխալեալ յարքայէ, զոր ոչ մեկնեաց նմա.եւ այլն։
Եթէ սղալեցից բան մի յամենայն բանից քոց, եկեսցէ ի վերայ իմ ամենայն նզովքն։ Եթէ ես ինչ սղալեցի կամ ստեցի այսմիկ երդման։ Եթէ սխալեմ ինչ ի հայծուածոց քոց, անէծք քո եկեսցեն ի վերայ իմ։ Իսկ սուրբն տրիփոն ոչինչ յաղօթիցն սխալէր։ կարգն նոցա ոչ սխալեցաւ. (Ղեւոնդ.։ Յհ. կթ.։ Ճ. ՟Ա.։ Իգն.։)
Սպառնաս անիծանել. այլ ես աղօթել վասն քո. զոր ոչ երբէք սխալեսցի, եւ ոչ սխալեմ. (Մագ. ՟Դ։)
Ապստամբ հրեշտակքն, որք զթիւ երկնաւորաց դասուն սխալեցին. (Լմբ. յայտն.։)
to fail, to be wanting, to err, to commit an oversight, to be led into mistakes, to mistake;
to sin, to fall into error, to go astray;
to make a false step, to stumble, to trip;
— մեծամեծս, to make gross blunders.
cf. Սխալեմ։
that burns, consumes like flame.
Մաթիլն է այն մանրոջիլն. եւ կամ խոց եւ պիտակ։
that has sparkling eyes.
cf. Բոցաճաճանչ.
Երեւեալ նշան տէրունական խաչին բոցանիշ փայլմամբ։ Խաչ քո եղիցի մեզ ապաւէն բոցանիշ փայլմամբ իւրով. (Շար.։)
cf. Բոցաճաճանչ.
Բոցանշոյլ յակնթաց։ Պատուար բոցանշոյլ. (Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)
act of sending out flames.
Զողոքական բոցաշնչութիւն ձգօղ կախարդին. այսինքն զպատիր ազդմունս դիւին. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
that sends out flames.
Շնչօղ զբոց. հրաշունչ. տօթագին. տապախառն. որպէս այրեցած գօտին. ըստ յն. διακεκαυμένος
Որ ի ստորին աշխարհին հարաւոյ բնակեալք իցեն՝ սահմանակիցք բոցաշունչ աշխարհին. (Վեցօր. ՟Զ։)
like a flame, flaming, blazing, sparkling, bright, brilliant.
Անօսրանիւթ եւ բոցատեսակ գոյացութիւնն՝ յեթերային բնութենէն հրացեալն. (Արիստ. աշխ.։)
cf. Բոցատես.
Անօսրանիւթ եւ բոցատեսակ գոյացութիւնն՝ յեթերային բնութենէն հրացեալն. (Արիստ. աշխ.։)
furnished with red leaves.
Այրել խնդրէր զանթառամ կուսութեան բոցատերեւ վարդն։ Բոցատերեւ վարդիւք։ (Խոր. վրդվռ.։)
owl.
ԲՈՒ որ եւ ԲՈՒԷՃ. γλαύξ ulula, noctua Թռչուն գիշերային՝ մեծագլուխ եւ տգեղ, տխուր ձայնիւ, բազմատեսակ, բնակեալ առաւել յաւերակս, կամ ի բարձր տանիս. պայգուշ. Տե՛ս (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 16։ Օրին. ՟Ժ՟Դ. 15։ եւ Գաղիան.։)
Բու հրեշտակ առաքեաց առ արծիւ, եւ խնդրեաց զդուստր նորա հարսն, ասելով. դու տուընջեան քաջամարտիկ ես, եւ ես գիշերոյ. պատշաճիմք ի խնամութիւն. (Մխ. առակ.։)
horned-owl.
Փոխանակ քաղցրաձայնութեան երգոյն՝ այժմ բուէճք եւ տտաղեղունք՝ դասագլուխք են. (Լաստ. ՟Ժ։)
cf. Բուժակ.
Բուժական բանիւն (ի խոր կտրելով զեկամուտ վնասս ի սրտից աշակերտացն. (Տօնակ.։)
cf. Բուժակ.
Իբրեւ զբուժիչ ախտից հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Յհ. իմ. ատ.։)
to cure, to heal, to physic;
to deliver;
— զծարաւ, to quench or slake thirst.
Ղուկաս բժիշկ զաշխարհ ամենայն բուժէ յիւրաքանչիւրոցն ախտից. (Պրոկղ. ներբ. ՟Ղ՟Կ։)
Թէ ոչ կսկծեցուցանօղ դեղօք ախտ աչացն բուժեսցի, ոչ լուսաւորի. (Շ. մտթ.։)
ԲՈՒԺԵԼ. διασώζω, ἑκαρπάζω, ἁφαιρέω, ἁφίημι salvo, servo, eripio, adimo, aufero, libero Ի բաց փարատել զո՛ր եւ է վտանգ, եւ ապրեցուցանել. զերծուցանել, պահել եւ ի բաց թափել յամենայն չարեաց. խալըսել, օգտել, օգնել.
Արդ՝ փախուցեալ ի Խոսրովայ Արտաշիր ... եւ նեղեալ յոյժ, բազում խոստմունս նախարարացն առնէր, թէ ոք բուժեսցէ զնա յայնմանէ. (Խոր. ՟Բ. 71։)
Ապրիլ, ազատիլ, զերծանիլ. խալըսել.
cure, recovery of health;
treatment, dressing of some disease or wound;
medicament, remedy.
Գիտացեալ զախտի պատճառսն՝ հնարին այնուհետեւ առ բուժումն. (Նանայ.։)
Ի քէն է բուժումն ախտից. (Վանակ.։)
Նոյն իշխանութիւն՝ որ զբուժումն ախտից գործէ, ե՛ւ զմեղսն հալածէ. (Կիւրղ. ղկ.։)
little horned-owl.
Բըւիճակ աղաղակէ կա՛ս. եւ միւսն ասէ՝ կա՛մ. սակայն ոչ կայ, այլ թռուցեալ այլուր երթայ. (Մխ. առակ.։)
to nourish, to feed;
to treat, to dress;
to fatten.
Ասիացւոց իշխանն՝ երամակ փղաց բուծանէր առ ի ձիամարտութիւն։ Էշս մեծամեծս բուծանէին։ Թագաւորն առաքեալ կոչեաց զբուծանօղսն. (Փիլ.։)
Սովոր են թագաւորք առիւծս եւ յովազս եւ այլս ի գազանաց բուծանել. (Մխ. երեմ.։)
Բուծանի եւ կերակրի իմաստասիրին ոգի՝ ոչ այլով իւիք առաւել՝ քան կարելովն որսալ զախտս. (Փիլ. լին.։)
park;
food.
Ճաշակելով (յարգելեալ պտղոյ դրախտին) փարատէր տեսն. ուր եւ խորսխի առնոյր բուծարանս, որով կոկորդքն քաղցրանայ. (Ճ. ՟Գ.։)
nourishment, maintenance.
(Արարին) խրճիթս առ ի բուծումն աղքատաց. (Ճ. ՟Գ.։)
Միշտ զձեռս արիւնաթաթախ առնելով, որ առ ի բուծումն են գործարանքն. (Պրոկղ. ծն.։)
to nestle, to make ones nest;
to place one's self.
Ի բերան եւ յաչս բունէին։ Ախտք մարմնական գործոց բունեալ է յանձինս մեր. (Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։ Սհկ. կթ.։)
Զնախանձ ի սիրտ բունելոցն. (Շ. յկ. ՟Խ՟Զ։)
cf. Բունեմ.
Ի բերան եւ յաչս բունէին։ Ախտք մարմնական գործոց բունեալ է յանձինս մեր. (Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։ Սհկ. կթ.։)
cells, pigeon-holes.
Իբր Խորշս խորշս։ (Հին բռ.։)
vegetative.
Որ բերէ՝ այսինքն բղխէ զբոյսս.
Բերեալ այսինքն բղխեալ ի բուսոյ. բուսածին. եւ կամ Ծառ, տունկ, փայտ.
Ձիաւորեալ ոչ միայն ի վերայ բուսաբեր արմատոյն (փայտի խաչին)։ Որ եբարձ զփշաբեր անիծադրութիւն բուսաբերին (ծառոյն գիտութեան). (Շար.։)
small plant;
herb, plant, vegetable.
Յոքնազանն վերաբերէի բուսակս։ Քաջուղէշ բուսակօք հրճուէի։ Իբրեւ զտերեւախիտն ի բուսակս՝ ի գնացս ջուրց. (Պիտ.։)
(Ըստ գիսակացն սամսոնի) եղեն բուսակք նորոգ եւ կենդանի՝ պտղաբեր եղեալ, ի գլխոյ ժողովրդեանն. (Եղիշ. դտ.։)
vegetable, vegetative;
—ք, plants, vegetables.
Զկնի բուսական խոտոյ եւ ծառոց. (Վրդն. ծն.։)
Նիւթական աշխարհս յաւելուածութեամբ առ զկատարելութիւն՝ նախ բուսականօք. (Արշ.։)
to spring, to grow, to pullutate, to bud, to shoot, to take root, to appear, to vegetate, to sprout out;
to grow again.
Զամենայն խոտ վայրի՝ մինչչեւ բուսեալ էր։ Բուսաւ խոտն։ Սերմանիքն բուսանիցին։ Ընդ բուսանելն չորացաւ. Բուսցի ի նմա փուշ, կամ փայտ փշաբեր։ Մի՛ սերմանեսցի, եւ մի՛ բուսցի։ Թուփ առ թուփ բուսեալ. եւ այլն։
Ի պտղոյ արդարութեան բուսանի ծառ կենաց։ Բուսցին իբրեւ զսէզ իրաւունք ի կորդ ագարակի։ Ի բուսանել մեղաւորաց որպէս խոտ։ Ճշմարտութիւն յերկրէ բուսաւ։ Եւ ոչ ի լերանց բուսանիցին ցաւք.եւ այլն։
Սկսաւ մազ գլխոյ նորա բուսանել. եւ այլն։
Ուր աղբիւրք բուսանին (այսինքն սկսանին բղխել). (Ճ. ՟Թ.։)
to produce, to put forth, to shoot, to sprout.
Բուսուցեր զխոտ ի լերինս. (Սղ. ՟Ճ՟Գ. 10։)
Առաւել, βλαστάνω profero Ընձիւղել. բողբոջել եւ արտադրել յիւրմէ զբոյս, եւ որ ինչ նման է բուսոյ. ի վեր բղխել կամ տալ. բուսցընել.
that has many flowers.
Զոր ինչ ախտանան առ բազմածաղիկս բուրաստանաց, որք այնոցիկ են ցանկացողք. (Առ որս. ՟Դ։)
Բազմածաղիկ է խաղաղութիւն եւ իմաստութիւն տեառն մերոյ, ողորմութիւն եւ երկայնամտութիւն. (Եպիփ. բարոյ.։)
that generates much, fruitful, fertile.
Ուրա՛խ լեր ամուլ բազմածին. (Շար.։)
Ունայնացաւ եօթնածինն. բազմածին քաղաքն այն ունայնացաւ. (Մխ. երեմ.։)
Ի սոյն երկաքանչիւր բաւականաբոյս բազմածին լերանց հզօրաց. (Նար. խչ.։)
cf. Բազմածին.
stormy, much agitated
Բազմածուփ աշխարհ, կամ խորհուրդք, կամ աշխատութիւն. (Զքր. կթ.։ Փարպ.։ Նար. ՟Ե. ՟Ղ՟Ա։)
candlestick;
snuffers;
guest;
cf. Բազմակ.
ԲԱԶՄԱԿԱԼ. Որպէս Բազմակակալ. այն է ըստ ոմանց ունելիք ճրագի, այսինքն մկրատ. որ եւ ՅԱՐԴԱՐԻՉ ասի. ... կամ ըստ այլոց՝ Ընդունարան իւղոյ. եղաման, ձիթաման կամ ձագար. թարգմանի ի մեզ եւ ԲԵՐԱՆ ՃՐԱԳԱՑ. զի եբր. է մախթա, մէլփախաիմ եւ մուձափօթ. եւ յն. ἑπαριστρίς, ἑαρίστηρ forceps եւ haustrum, situla, infusorium
ԲԱԶՄԱԿԱԼ գրի մերթ փոխանակ գրելոյ ԲԱԶՄԱԿԱՆ. (որպէս կոչնական՝ որ ունի զտեղի ի կոչունս)
Ի ժամ տաճարին ուրախութեանն բազմակալացն կարգելոց. (Բուզ. ՟Դ. 2։)
messmate, commensal.
Ուրախակիցք եւ բազմականակիցք էին. (Բուզ. ՟Գ 19։)
that is joined or tiedwith many strings.
Որ ինչ ունի զբազում կապս կամ աղխաղխս.
voracity.
Բազմակերութիւն եւ զմայլումն արբեցողութեան՝ գիտէ այլայլութիւն գործել խորհրդոցն. (Վանակ. յոբ.։)
polygamy.
Զի մի՛ իցէ պոռնիկ, կամ արբեցող, կամ կնաթող, կամ ի բազմակնութիւն խոտորեալ. (Մաշտ.։)
of a great assembly, where there are many people;
in great quantity, many;
crowd;
assembly.
Չտայր խռովել ի բազմակոյտ ալեաց աշխարհական ծփանացն. (Վրք. ոսկ.։)
Եւ որպէս Բազմաժողով, բազմամբոխ. πολύοχλος
Ոչ ամաչէի ի բազմակոյտ ամբոխէ. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 34։)
cf. Բազմաթիւ.
Սրբեա՛ զսիրտ ի զազրութենէ բազմահամար խանդից խոհերին. (Բենիկ.։)
that has much provision, well provided with necessary things.
Առատապէս համբարեալ. լիով մթերեալ. խել մը դիզած՝ պահած.
very renowned.
Խնդրեցի զբազմահամբաւն զայն, եւ առ ամենեսեան ի վեր եւ ի խոնարհ շուրջ բերեալ զասացուածն. (Բրս. առ ոպտիմ.։)
pompous, with great solemnity;
glorious, victorious.
Բազմահանդէս առաքինութեամբք են ընծայեալք ի կոչումն սիրոյն սրբութեան. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
that has much wisdom, very wise, — learned.
Ոչ գոյ մեզ զօրագլուխ քաջամարտիկ եւ բազմահանճար. (Երզն. լս.։)
that sighs much, lamentable, grievous.
Զախտացեալն բազմահառաչ՝ երջանիկ կարգիս. (Նար. ՟Գ։)
voluminous.
Նուռն՝ կուռն, յոդնախումբ ... բազմահատեալ հարստութեամբ. (Մագ. ՟Ը։)
very rich.
Ճոխ, եւ պերճ. փառացի. նշանաւոր. փարթամ եւ երեւելի.
that amasses, collects many things.
Գունակ խրախարար եւ բազմահաւաք խորին խնճոյից սուրբ հարսնարանին. (Նար. խչ.։)
Ի բազմահաւաք դիւցազնական խմբեցելոցն զանդիտելի էր. (Պիտ.։)
well woven, that has much web, closely woven.
πολύπλοκος multis nexibus implicitus, multiplex, dolosus Որ ունի բազում հիւսուածս եւ ոլորս. բազմամանուած. պատ ի պատ եւ պատիր. ոլորքը շատ, խրթին, խաբէական.
very skilful, full of erudition, very learned.
great erudition.
Զբազմահմտութիւնս մեր նախատինս ասես. (Վրդն. պտմ.։)
that has many windings or ways.
Կամ իբր Բազմայոլով, բազմաժողով, սփռեալ ընդ աշխարհ ամենայն.