cf. ԱԽՈՆԴԱՆՔ, cf. ԱԽՈՆԴԵԱՆՔ, cf. ԱԽՈՆԴԻՔ. θώραχ, στόμαχος. thorax, stomachus, orificium ventriculi superius Ներքին մասունք կենդանւոյ. ներքսակողմն լանջաց. փորոտիք վերին, կամ բերան փորոտեաց. խախացոց. ստամոքս. կուրծքին կամ փորին միջի գործարանքը. կէօնիւս իչի, պաղր, միտէ.
Որ առնէ կամ առթէ զախորժս. ախորժական. հաճոյական.
Ըստ որում են սիրելի, քաղցր, եւ ախորժարար. (Լմբ. պտրգ.։)
ἠδονή, αἴρεσις, βούλησις, θέλησις voluptas, optio, electio, illecebrae Ախորժելն. ախորժանք. ախորժք. հաճոյք. կամք. ընտրութիւն. յօժարութիւն. ցանկութիւն. հրապոյրք. խօշլուգ, հազ էթմէսի, սէֆա, քեյֆ.
Ի վնասակարացն փախուստ, եւ ախորժումն այնոցիկ՝ որ յօգուտ են։ Զապականիչ ախորժմունս ցանկացեալ. (Փիլ.։)
Ի հակառակիցն ախորժմանց կամ ամբոխութեանց յըմբռնման գոլով. (Դիոն.։)
Եթէ ամենայն ախորժումն ոչ առանց բանի լինի, զիա՞րդ ախորժումն յախորժման լինի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Սիրողդ՝ մտացդ ախորժմամբ զլցեալսն ամենայն անառակութեամբ։ Տեսեալ ի մեզ զախորժումն մեղաց՝ խորհրդով. (Նար. ՟Խ՟Ե։ Լմբ. էր ընդ.։)
Ուր իցէ բիծ եւ արատ ախտից հոգւոյ. անմաքուր. աղտեղի. փիս. լէքէլի.
Յախտաբիծ ցանկութեանց արտաքոյ լինել։ Հրեշտակք յամենայն ախտաբիծ կրից յստա՛կ են եւ մաքուրք. (Շ. մտթ.։) (Տօնակ.։)
ախտաւոր բիծ, արատ. սպի.
Զամենայն ախտաբիծս նոցա մաշեալ սպառեմ ի մտաց իմոց. (Լմբ. սղ.։)
կամ ԱԽՏԱԺԵՏ. ἁσθενής, ἅρρωστος infirmus, aeger, aegrotus ախտացեալ. ցաւագար. հիւանդ. խօթ. հիւանդոտ, ցաւոտ. խասթա, մերիզ.
Ի հրապարակս դնէին զախտաժէտս։ Բժշկել զախտաժէտս։ Բազում հիւանդք եւ ախտաժէտք. (Մրկ. ՟Զ. 56։ Ղկ. ՟Թ. 2։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 30։)
Հեծես ի վերայ վշտագնելոցն եւ ախտաժետացն։ Ախտաժետացն ի վերայ բերէ զբժշկութեանն դեղս։ Ցաւս հալածէ, ախտաժէտս բժշկէ. (Մանդ. ՟Դ։ Յհ. իմ. պաւլ.։ Նար. ՟Հ՟Ե։)
Ոչխար ախտաժէտ։ Ախտաժէտ մարմին։ Ընդ ստեամբ ախտաժետիւ զմանկունս ունէի բանի. (Ճառընտ.։ Փիլ.։ Մխ. դտ.։)
Վարակեալ ի կիրս ախտաւորս. ախտաւոր. ἑμπαθής adfectu commotus, vitiosus
Զախտաժէտ ցանկութիւնն նախատելով. (Նիւս. կազմ.։)
Ի դաշտային շամբուտ ախտաժետ վայրս. (Պիտ.։)
կամ ԱԽՏԱԺԷՏՈՒԹԻՒՆ. μαλακία, ἁρρώστημα infirmitas, languor, morbus, aegritudo Խօթութիւն. հիւանդութիւն. ախտ. ցաւ. ցաւագարութիւն. խասթէլիք.
Ի մարմնանալն զամենայն հիւանդութիւնս եւ ախտաժետութիւնս ելոյծ։ Իբրեւ ախտաժետութիւնք իմն հասարակաց։ Ցաւս անբժշկելիս, եւ պէսպէս ախտաժետութիւնս։ Խորշակասուն պտղովք մատուցանեն ախտաժետութիւն ճաշակողացն ... Բերեն ախտաժետութիւնս։ Զախտաժետութիւնս հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Կշռով բաժանէ իւրաքանչիւրումն զօգտակարն, զառողջութիւն եւ զախտաժետութիւն. (Աստուած ազգ. ՟Ժ՟Գ։ Ածաբ. աղքատ.։ Մանդ. ՟Ի՟Ա։ Պիտ.։ Շ. թղթ.։)
ԱԽՏԱՍԻՐԵԼ. Սիրել զախտս. ցանկասէր լինել.
Սիրեալ լինի ցանկութիւն. այլ գունակ (որպէս ի պետս) ծննդեան, եւ թէ ոչ ախտասիրեալ (կամ ախտասիրաբար լեալ) (Անյաղթ հց. իմ.։)
• , ի-ա հլ. «աստղ, բախտ. աստե ղահմայ ժամագէտ» (միայն յոգնակի գոր-ծածուած) Եփր. արմաւ. 52. Շիր. Տօմար. գրում է նաև աղթարք՝ որ սխալ ձև է, ինչ. բաղդ՝ փոխանակ գրելու բախտ։ Սրանից են ախտարակ «բնախօս, փիլիսոփայ» Եւս. քը. բ. 200. «բնութիւն» Փարպ. յախտարակաց «ի բնէ, բնականից» Ոսկ. Սեբեր. (գրուած ախտարակայ Երզն. մտթ. 209), վատախ-տարակ «թշուառ, որ է չար աստղի տակ ծնած» Եղիշ. հմմտ. նաև ախտարմոլ և ա-պախտար բառերը։
• = պհլ. axtar «կենդանակերպ, համաս-տեղութիւն», պրս. [arabic word] axtar «աստղ, բախտ», [arabic word] badāxtar «չարաբախա-վատախտարակ», պարսկերէն ձևի նախա-ձայնը կարող է հնչուել թէ՛ a և թէ՛ ā։-Հիւբշ. 93։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ, Spiegel BvS 5, 398 ևն.
ԱՂԱԽՆԵՄ որ եւ ԱՂԱԽՆԱՅԵԼ. Ծառայել աղախնապէս. աղախնութիւն առնել. հալայըգ կիպի խզմէթ էթմէք.
Մի՛ ասեր ի սրտի քում, ի տոհմէ թագաւորաց եմ, աղախնել պարտին ինձ, եւ ոչ ես նոցա։ Զի՞նչ մեղաւ քեզ Եպրաքսէս, որ կամաւ աղախնէս ստոյգ աղախնոյդ. (Ճ. ՟Ա.։)
ὁχληρός. turbulentus, molestiam adferens. Որ ամբոխ առնէ. խռովիչ. խռովարար. աղմկարար. տակնուվրայ ընօղ. ֆիթնէ գօփարըճը.
Հրեշտակ ամբոխարար. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
ԶԲարաբբայն զայր մի ամբոխարար եւ սպանող. (Վանակ. յոբ.։)
Ոչ երբէք զամբոխարար զմարմնոյն ախտակցութիւնս ընդունէր. (Բրս. գոհ.։)
Զամենայն ամբոխարարսն իւր զմարմնական ցանկութիւնս ի բաց հալածեսցէ. (Ոսկիփոր.։)
Ոչ երթայ ի ժողովս ամենախումբս. (Նեղոս.։)
ԱՄԵՆԱԽՈՒՄԲ ՄԱՐՏ. որ եւ յն. ձայնիւ ասի ՊԱՆԿՐԱՏԻՈՆ. παγκράτιον. certamen omnium virium Ողոմպիական խաղ ինչ, յորում լինէր հանդիսացուցանել զամենայն մրցմունս ուժոյ.
Յամենախումբ մարտին՝ պողիդամաս յաղթանդամն (յաղթեաց)։ Անտենովր աթենացի յամենախումբ մարտին։ Արիստոմենէս ռոդացի՝ երրորդ ի Հերակղեայ՝ յամենախումբ մարտին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
temperature;
good temper.
Սնուցելոց քաջախառնութեամբ հողմոց։ Օդոց քաջախառնութեամբ առաւելեալ։ Բքախառն ձմեռն առնէ նոցա քաջախառնութիւն. (Փիլ. իմաստն.։ Պտմ. աղեքս.։ Վրդն. ծն.։)
cf. Բարեխնամ.
Յոյժ խնդութիւն քաջախնամող հօրն լինէր. (Կաղանկտ.։)
judicious, wise, prudent.
ՔԱՋԱԽՈՀ եւս եւ ՔԱՋԱԽՈՀԱԳՈՅՆ ՔԱՋԱԽՈՀԱԿ. Քաջախորհուրդ. խոհական. իմաստուն.
Մի՛ ոք զիւր դատաստանն քան զաստուածայինն յարդունք համարեալ, անշուշտ եւ անսուա զնա եւ քաջախոհագոյն եւ հաստատուն գոլ ասասցուք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ի բանից արանց իմասանոց, եւ յայսոսիկ քաջախոհակաց (կամ քաջախորհակաց, կամ քաջախոհաց), (Խոր. ՟Ա. 18։)
abounding in grass or fodder.
εὕχορτος foeno seu gramine abundans, pabula uber. Խոտաւէտ, ուռճացեալ խոտովք կամ դալարեօք.
Քաջախոտ եւ քաջահասկ երկիրն։ Երկիրս թանձրահող, քաջաջուր քաջախոտ. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
giving or suggesting good counsel, wise.
Կարի խոր կամ խորին. խիստ խիստ խորունկ. փէք տէրին.
Պեղեալ երկուս հորս յոյժ քաջախորս. եւ սաստկապէս լայնս. (Խոր. ՟Գ. 32։)
good sense, wisdom, prudence.
εὑβουλία bonum consilium, prudentia. Խոհականութիւն. իմաստութիւն. խորհուրդ քաջ.
Աստուածապաշտութիւն. քաջախորհրդութիւն. այն որ յամենայնի կենացն մասանց ընդ խորհրդոց եւ գործոց եւ բանից։ Բարեկամ քաջախորհրդութեամբ վարեսցի։ Իմաստութիւն եւ գիտութիւն եւ քաջախորհրդութիւն. (Փիլ.։)
cf. Քաջաբան.
Քաջաբան. քաջալեզու. համարձակախօս. քաղցրախօս.
Քաջախօսն եսայի ասէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։)
Նրբաձայն են, եւ ծանրալեզու, եւ ոչ քաջախօս. (Ճ. ՟Գ.։)
Բարձրաձայն եւ քաջախօս, այլ ոչ գիտնաւոր Սուրբ Գրոց. (Սոկր.։)
Ի բարի բանսն եւ ի պիտանիսն ոչ միայն ո՛չ է պարա լռել, այլեւ քաջախօս լինել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
very shrewd;
— լինել, to penetrate.
մ. Որ քաջ մխի ի խորս, կամ ի գործս.
Զգեղարդն քաջամուխ յաջ բազուկն առեալ. (Կաղանկտ.)
Զգեղարդն զսուր քաջամուխ ի յաջ բազուկն ընկեցեալ։
Յորդորէ քաջամուխ լինել ի խորս անքնին։ Եւ մալէ՝ յորս քաջամուխն լինի. (ՃՃ.։ Մագ. լ։)
Հարկանեն զղակիշն ի դրանն պարտաւայ, եւ քաջամուխ ի մարտն կացին զամիսս ՟Ժ՟Գ. (Կաղանկտ.։)
divided in four parts.
ՔԱՌԱԲԱԺ ՔԱՌԱԲԱՇԽ. Ի չորս բաժանեալ կամ բաշխեալ
Ի քառաբաշխ գետոյն յարձակմունս. (Ճ. ՟Ե.։)
four-chaptered;
four-headed.
Ուր իցեն քառեակ գլուխ մատենի, որպէս գիրք.
Ունելով նոցա ղքառագլուխ աւետարանն իւր սուրբ. (Եպիփ. ծն.։)
flowing or springing forth from a rock.
craggy topped.
Բանակեալ էր մերձ ի քարագլուխն։ Զքարագլուխն բնաւ ոչ իմացան։ Դէպ ի քարագլուխն փախուստ առնէին, (կամ դէմ փախըստի ի քարագլուխն արարին), եւ սկսան յահաւոր բարձրութենէ վիմացն ի վայր հոսիլ. (Մամիկ.։)
stone-cross.
mixed with stones.
Խառն կամ խառնեալ ընդ քարինս.
Հուր կիզման, եւ կարկուտ քարախառն զսուր բաբելացւոցն ասէ. (Ոսկ. ես.։)
Իբրեւ զկարկուտ քարախառն. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
abounding in stones.
Ուր իցեն քարինք խիտ առ իտ.
Ոչ եւս լուղել նաւու ի վերայ ծովուն վասն գոլոյն քարախիտ եւ մթացեալ. (Նոննոս.։)
bdellium.
Արցախ ... կողթ. յորում լինի քարախունկ. (Խոր. աշխարհ.։)
Բդելիոն, բդեղու մուղլ. քարախունկ. (Գաղիան.։)
Մոլկազրակ, քարախունկ։ Քարախունկ, թեղօշ ծառոյն խիժ պատուական. (Բժշկարան.։) (Ա՛յլ է եւ թ. գարա քիւննիւք. սեւ խունկ։)
wild-mint, pennywort;
bird's-foot-trefoil.
Որպէս թէ Քարանանուխ. վայրի անանուխ բուսեալ յառապարս.
Տե՛ս թէ աչքներն ցաւի (մեղուաց), քարաննուխ ծխէ՛. (Վստկ. ՟Յ՟Ա։)
the great consound;
symphytum, solidago, golden rod;
cf. Շամղիտակ.
vinegar;
acid;
համեմաւոր —, aromatic vinegar.
• , ո հլ. «քացախ» ՍԳր. որից քա-ցախել «թթուիլ» Բրս. մրկ. քացախագոյն «խիստ կծու» Պղատ. տիմ. քացախոց «խաշ, հացի մայա» (նորագիւտ բառ) Գիրք թղ. 495. քացախաթան «մեղրով, քացա-խով, ջրով և աղով պատրաստուած բժշկա-կան օշարակ. իսքէնչիբի» Գաղիան. բժշ. քացախուտ Պղատ. տիմ. Խոսր. քացախա-յին (նոր բառ) ևն.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Ապլ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սեր. Սլմ. Սչ. Տփ. քացախ, Մկ. Վն. ք'ացախ, Հճ. քացօխ, Սվեդ. ք'mցցիւխ, Ալգ. քա՛-ցահ. -բայական ձևով՝ Սչ. քացխել, Պլ. Տփ. քացխիլ, Ապլ. Խրբ. Սեբ. քասխիլ, Ագլ. քը-ցա՛հիլ «քացախիլ, թթուիլ (օր. ստամոք-սը)»։ Նոր բառեր են քացախամայր, քա-ցախաջուր, քացխաման, քացխան, քացա-խահոտ, քազխուն։
• ოՈԽ.-Լազ. քացա՛խի, քացա՛խուրի «ա-զոխաջուր, ազոխի թթու ջուրը՝ որ կերա-կուրների մէջ իբր քացախ են գործածում». վրաց. კაწახი կածախի «թթու, խակ, չհա-սած» հմմտ. նաև ավար. ղ'անծա «րտ-ցախ»։
Զքացախ ցքւոյ մի՛ արբցէ։ Թացցես զպատառ քո ի քացախիդ։ Ի ծարաւ իմ արբուցին ինձ քացախ։ Որպէս քացախն վիրի անօգուտ է։ Առ սպունգ լի քացախով.եւ այլն։
Ըմպէ զքացախն զ՝ի բնութենէ ապականեալ ըմպելին. (Բրսղ. մրկ.։)
Եւ սոցունց ախտիցն պատճառն ասել քացախ. (Պղատ. տիմ.) (իբր կծու հիւթ)։
oxymel.
ὁξύμελι potio a melle et aceto, acetum mulsum. իտ. aceto melato, ossimele. Օշարակ բժշկական ի մեղրէ եւ իքացախէ՝ խառն ընդ աղի եւ ջրոյ. (յն. օքսի՛մէլի, մեղրաքացախ)
Ոքսիմեղի, քացախաթան. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
that does not wink the eye;
without winking, with fixed eyes.
cf. Անքթթելի.
inscrutable, impenetrable, hidden, secret.
Անքննին է այս խորութիւն յւէտ քան զամենայն սրբութիւն սրբոց. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Անքննին տեղի ուրախութեան, կամ տեսիլ. (Ագաթ.։)
ՅԱՆՔՆԻՆՍ ԱՆԿԱՆԻԼ. Մատնիլ յիրս անհասանելիս. չկարել հասու լինել. միտքը շուարիլ, խելքը չհասնիլ.
իբր Ոչ քննօղ. անխորհուրդ. ἁνεξέταστος. non examinatus.
Ոչ է պարտ անքննին մտօք առաջի ձեր առնել այդպիսի մեծի խնդրոյ դարձուած բանից. (Փարպ.։)
inscrutability;
want of examination.
τὸ ἁνεξιχνίαστον. invetigabile esse, inscrutinabilitas. Անքննելի եւ անհետազօտելի գոլն. անհաս խորութիւն եւ գաղտնիք.
Զանբաւութիւն եւ զանքննութիւն ահագին խորոց. (Նար. յովէդ.։)
τὸ ἁνεπίσκεπτον. non explorare. Չքննելն. անխորհրդութիւն. աննկատողութիւն.
awake, wakeful, sleepless, watchful, — լինել, կալ to be awake;
to be wakeful, sleepless.
ἁκοίμητος (յորմէ Ակումիտ) ἅγρυπνος, ἅνυπνος. insomnis, non accumbens, non dormiens. Որ ոչ լինի երբէք ի քուն. աննինջ. աննիրհելի. եւ տքուն. տքնօղ. արթուն. մշտազուարթ. զգաստ. անհանգիստ. անխոնջ. քուն չունեցօղ, չքնացօղ. ույումազ. ույգուսուզ.
Գիշերք անքունք, որք կանխենն յաղօթս ի գիշերին. (Բրս. մկրտ.։)
Ուր հանգեաւ ոտք նորա յետ անքուն աշխատութեանն՝ որ յերկրի. (Լմբ. պտրգ.։)
Երեք նոցա՝ որ խնդրէինն՝ աւուրքն անցին, եւ գիշերք անքունք. (Փիլ. սամփս. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
Անքուն կատարեալ զկեանս իւր յաշխարհի արթնութեամբ. (Փիլ. լին.։)
helpless, succourless.
ἁβοήτητος. auxilio carens. Որ չունի զոք իւր օգնական. պակասեալ յօգնականութենէ. անտերունչ. անխնամ. անտէր. եարտըմսըզ. իմտատսըզ.
useless, fruitless, vain, unprofitable;
յ—ս, unprofitably, vainly.
Քացախ վիրի անօգուտ է։ Զգո՛յշ լերուք յանօգուտ քրթմնջենէ։ Վաստակք նոցա անօգուտք։ Անօգուտ են, եւ սնոտիք։ Դրօշեն զանօգուտսն. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 20։ Իմ. ՟Ա. 11։ ՟Գ. 11։ Տիտ. ՟Գ. 9։ Ես. ՟Խ՟Դ. 11։)
Մի՛ կարծեր անօգուտ ի ժամանակս ժամանակս գոլ գոռոզութիւն. քանզի եւ ոչ պատուհասն անօգուտ է. (Փիլ. նախ. ՟բ.։)
more or very thin, very subtile.
Գոլորշիք անօսրագոյն, եւ ամենեւին անտես. (Արիստ. աշխարհ։)
Մառախուղ է քան զօդ թանձրագոյն, եւ քան զամպ անօսրագոյն. (անդ։)
Ծանուցեալ թէ որքան է քոյդ անօսրագոյն խորհուրդ քան զնորայն։ Անօսրագունիւքն (այսինքն գաղտնագոյն մեղօք) խրատեն յանցանել. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Այս անօսրագոյն իմն երեւի, եւ այն յաճախագոյն. (Ոսկ. ես.։)
composed of thin or subtile particles.
Անօսրամասն եւ բոցատեսակ գոյացութիւնն՝ յեթերային բնութենէն հրացեալն. (Արիստ. աշխարհ։)
to rarefy;
to become thin;
to be diminished;
to waste;
to become fine or subtile.
Անօսրանալ օդոյն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
to rarefy;
to make thin;
to lessen, to diminish, to subtilize.
subtilty, thinness.
Յանօսրութենէ, եւ ի հոծութենէ շատ ինչ յասացելոցն սովորեաց դէպ լինել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
unjust, wicked;
impious;
untoward;
illicit, base;
profane.
Անօրէն է, որ խոտորի յօրինաց. (Լմբ. սղ.։)
iniquity, malice;
impiety.
Անօրէնութիւն (ասի), որ կամ խոտեն եւ անարգեն զճշմարիտ օրէնսն, եւ զչարն կամաւ ողջունեն, եւ կամ գոլով ի մեղսն՝ կամօք հեշտացեալ են ի նոյն. (Լմբ. սղ.։)
illegally, unjustly.
Անօրինաբար սպանանել, կամ խորհել, կամ ունել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 21։ Աթ. ՟Բ։ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
unexampled, unparalleled, unequalled.
Անօրինակդ զօրինակին խորտակեալ զլուծ։ Անօրինակ հարուած, կամ գեղ. (Նար. ՟Ժ՟Գ. եւ ՟Ը. եւ Նար. խչ.։)
to be iniquitous, to be unjust;
to sin, to transgress.
Զի մի՛ գերեալ քանդեսցի աշխարհս, եւ սուրբ եկեղեցիք անօրինեսցին. այսինքն անօրինաբար աւերեսցին, եւ այլն. (Բուզ. ՟Գ. 11։)
cf. Անօրինեմ.
ἁνομέω, παρανομέω. transgredior legem, impie ago. Վարիլ հակառակ օրինաց եւ կանոնաց. անօրէնութիւն գործել. ամպարշտիլ. անիրաւիլ. խոտորիլ յուղղութենէ. յանցանել. զրկանս առնել.
fellow-student, companion, school-fellow, comrade.
Ընդ ննոսա նախանձեալ իւրեանց աշակերտակցաց։ Հանդերձ աշակերտակցօքն. (Խոր. ՟Գ. 60. 67։)
to hare in tuition, to teach, to instruct.
Ուսմամբ աշակերտեն ի ճշմարիտն. (Յճխ. ՟Ի։)
Զաշխարհս ամենայն աշակերտեցին. (Նար. առաք.։)
Ապստամբեալք ի բանէն, որ աշակերտեցաք զճշմարտութիւնն. (Յճխ. ՟Ի։)
Զկրօնից ուղղութիւն ի բաց խզեալ, զոր ի հարցն մերոց ուղղափառաց աշակերտեալ էին կողմանքն այնոքիկ. (Յհ. կթ.։)
pupillage;
apprenticeship.
Առաւելագոյն զաշակերտութիւնն նորագիւտ վարդապետութեանն խմբէին ուսուցանել. (Կորիւն.։)
Տե՛ս դու զխոնարհութիւն առաքելոյն, զի յաշակերտութենէ անտի իւրմէ խնդրէր աղօթս առնել նմա. (Եփր. կողոս.։)
school-girl.
Վախճանեալ կինն տաբիթայ՝ աշակերտուհի էր (այսինքն հաւատացեալ ի ձեռն առաքելոց). (Ոսկ. գծ.։)
autumnal.
Զըստ տարւոյն զուգօրութիւնս, զգարնանայինն եւ զաշնանայինն։ Զաշնանայինն՝ փոխանակ ժողովելոյ ամենայն պտղոց։ Յաշնանային հասարակօրութեան։ Աշնանայնոյն (կամ աշնայնոյն) զուգօրութիւն։ Գարնանայնոյն, եւ աշնայնոյն։ Տերեւթափ լինին եւ ցամաքին տունկք աշնայնովն եւ ձմերայնովն. (Փիլ.։)
cf. Յաշտ.
hair on end, brislly.
Դեւք խոզանեալք եւ աշտանակամազք. (Ոսկ. ես.։)
to be on horse-back, to ride, to mount a horse;
to break in a horse.
Յերիվարս ահիպարանոցս աշտանակեալք։ Հազիւ յայլ ձի աշտանակեալ փախչէր. (Յհ. կթ.։)
construction of a tower.
which has the forme of a tower, turreted.
cf. Աշտարակագործ.
Աշտարակաշէնքն համարեսցեն զծախս աշտարակին. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Նեբրովթ սկայն կախարդութեամբ զբոլորս հրապուրէր ազինս աշտարակաշէն առնել. (Կաղանկտ.։) (եթէ իմասցիս, առնել զնոսա, յայնժամ լինի՝ շինօղ աշտարակի։)
cf. Աշտեայ.
Ի գիրկբ մարցն աշտէիւք խոցեալ. (Լաստ. ՟Բ։)
Լայն աշտէնն, որ մխեցաւ ի կողն. (Լծ. նար.։)
who has bad or sore eyes.
that has beautiful eyes.
alert, sprightly, vigilant, active, gay;
circumspect.
Լուրջ եւ անխէթ աչօք. համարձակահայեաց. վստահ. աներկեւան. արթուն զուարթուն. զուարթ, եւ համարձակ. պարզերես. սէրպէսթ.
Գալ այսր համարձակութեամբ սրտիւ, եւ աչալուրջ երեսօք։ Այնպէս արժանի լիցուք կալ յաշխարհիս, զի եւ անդ եւս աչալուրջ առ միմեանս բնակիցեմք։ Աչալուրջ համարձակութեամբ տեսանել զտէրն կարասցուք. (Ոսկ. եփես. ՟Գ. ՟Ի.։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։) յորս միշտ յն. է լոկ, համարձակութեամբ կամ վստահութեամբ.
Աչալուրջ լրջմտութեամբ։ Աչալուրջ իմն եւ սխրալի օգնականութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Զ. ՟Լ՟Դ։)
vigilance, circumspection;
frankness;
spirit.
Ի վերայ ճակատոյդ մեծաւ աչալրջութեամբ եդեալ լիցի. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ. 39.) թերեւս խորհրդով գրի ի ձ. եւ տպ. ջ տառիւ, վասն զի եւ ի յոյնն ասի, համարձակութեամբ՝ մատամբք։
that moves the eyes.
Որոյ աչք կաքաւեն կամ խաղան՝ զվայրօք յածեալ.
cf. Աչառեմ.
Ոչ ընծայիւքն կաշառեալ աչառեցաւ. (Պիտ.) զոր մարթ է իմանալ՝ եւ խաբիլ աչօք, զօշոտիլ. (ռմկ. աչքը առնել).
that respects the appearance of persons, partial.
Առող զաչս. խտղտիչ կամ զօշոտիչ ական. աչք առնօղ, փառաւոր, կամ աչք խաբօղ.
respect of persons, partiality.
προσωποληψία. personae acceptio, velrespectus. որ եւ ԱՉԱՌԱՆՔ. Ակնառութիւն. մարդահաճութիւն. երեսպաշտութիւն. խադըր կեօնիւլ պագմասը. եւ Ակնածութիւն. պատկառանք. հիճապ.
Ամենայն երկրաւոր իշխանութիւն ի փրկութիւն յաստուծոյ տնօրինեալ եդաւ, զի աչառութեամբ նոցա զարհուրեալ մարդիկ՝ մի՛ իբրեւ զձկունս կլցեն զմիմեանս. (Շ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
that has bad eyes;
ophthalmy.
ὁφθαλμιαίων, νοσῶν τὰς ὅψεις. oculis laborans. Ունօղ զցաւ աչաց. ախտացեալ աչօք. աչքը ցաւոտ.
Կին մի աչացաւ լեալ՝ խաւարեցաւ լոյսն. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ժ՟Զ.։)
complaint, pain in the eyes;
ophthalmy.
Ախտ աչացաւութեան զնոսա տագնապեալ. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Յաչացաւութեան անկաւ ախտ, եւ նենգեցաւ ի տեսութենէ. (Սոկր.։)
Սամարուհւոյն անունն, յորմէ ջուր խնդրեաց տէր, լիւսինա (կամ փոտինա, այսինքն լուսաւոր). յիշելով զանունն ի բարեխօսութիւն՝ աչացաւութեան օգնէ ողջութեամբ. (Վրդն. յաւետ.։)
cf. Զաչացու.
Աչացու (կամ աչացաւ) լեալ՝ խաւարեցաւ լոյսն. (Հ. կիլիկ.։)
that has a fine eye.
Երեւելի մեծութեամբ եւ գեղեցկութեամբ աչաց. մեծակն. հրաչեայ. աչագեղ. խոշոր աչուի, աղուոր աչուի.
cf. Աչք.
cf. Աչխփիկ.
cf. Ակնոց.
Աչոցք կազմին, զի սաստկագոյնս տեսցէ՝ որ զտկար տեսութիւն ունի. (Աշխ. առ ստեփ. Լեհ.։)
eyes, sight, look;
աչս արկանել՝ արձակել, to cast eyes upon, to desire;
ըստ աչս դատել, to judge by first sight;
յաչս դնել, to despise;
առ աչս հայել, to pay respect to persons;
յաչաց հանել, to render odious;
յաչաց ելանել, to be in disgrace, to lose the good graces of any one;
առ աչօք, fantastical, fanciful, chimerical;
visibly;
առ աչօք ինչ՝ տեսիլ՝ երեւոյթ, spectre, phantom, ghost, vision, illusion;
կալ աչաց, to become blind, cf. Կուրանամ;
աչս առնուլ, cf. Աչառեմ;
թերաբաց —, half-closed eyes;
յաչս դնել, to be bold, to brave, to defy;
— յարտասուս, tears in the eyes, weeping;
զաչս ի վայր արկանել, to lower the eyes;
ցաւ աչաց, cf. Աչացաւ, cf. Աչացաւութիւն.
Բարի ես դու յաչս իմ։ Յաչս նախարարացն ոչ թուիս դու բարւոք։ Ուղիղ էր բանն յաչս ամենայն ժողովրդեանն. եւ այլն։
Յաչս այնր ապաշխարութեան՝ մերս որպէս ստուեր է։ Յաչս այնր խնդրուածոց՝ մերս որպէս նմանութիւն է. (Եփր. ի նին.։)
Որ զաշխարհս յաչս դնէին. (Բ. 22.) յն. վեր ի վայր առնէին, կամ աղարտէին։
Հանցուք զնա յաչաց իւրոցն խաբեցելոց. (Եզնիկ.։)
Առ աչս հնարադրութիւն, կամ հարեւանցի երեւականութիւն, կամ երեւումն. (Նար. ՟Ղ՟Ա. ՟Ղ՟Գ.։ Նար. խչ.։)
Զի մի՛ առ աչս երեւեսցին՝ տնօրէնութիւնքըն մարդկային. (Շ. խոստ.։)
Ասեն՝ թէ առ աչօք է ի խաչն ելանել ... եթէ առ աչօք է խաչն, առ աչօք է եւ փրկութիւնն. եւ այլն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Առ աչօք բաշխեաց զիւրաքանչիւր պատիւ (Մխ. առակ. ՟Ի.) , իմա՛ աչառանօք։
without reason, without answer, without reply.
Իբր Անբան, այսինքն Անպատասխանի. եւ Անբանաւոր.
eulogy, praise.
որ եւ ԱՂԵՐՍ ԱՊԱԲԱՆՈՒԹԵԱՆ. իբր հետեւողութիւն յն. ձայնիս ἁπολογία. apologia. Պատասխանատուութիւն. ջատագովութիւն. պաշտպանութիւն փաստաբանական.
Ոչ եմ պահապան եղբօր. գեղեցիկ (հեգնաբար) աղերս ապաբանութեան. Ի նոյն աղերս ապաբանութեան անգիտութեանապաստանել։ Յառաջ անցեալ յաղերս ապաբանութեանն յերկարեցեր. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. նխ.։)
Անպատասխանի մնալն. պապանձումն.
that is to come, future, posterior.
Եւ ըզպսակս յաղթանակին՝ ինձ պարգեւեա՛ յապագային։ Ոչ ի նախնեաց թագաւորաց, ւոչ յապագայց բռնաւորաց. (Յիսուս որդի.։)
apostrophe.
ἁπόστροφος. apostrophus, aversio. Ոմանք կամեցան իմանալ որպէս հյ. Այբադարձ, կամ ապ ա՛ դարձ, կամ թարց Այբի, (այսինքն դարձուած՝ ուր չկայցէ տառդ ՟Ա) այլ ըստ յունին է Ապադարձ, իմա՛ բացադարձութիւն։ Այն է գրախեց իբր մակակէտ (՛) ի նշանակ պակասութեան այբ տառի ի բարդութիւնս. զոր օրինակ, Թ՛այդպէս, այսինքն՝ թէ այդպէս. ապ՛եթէ, այսինքն ապա եթէ. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։ Վրդն. սղ. յռջբ։)