love of children.
Սէր մանկան իւրոյ՝ զաւակի, կամ ձագուց.
Երգս ասեն՝ իբր մանկասիրութեամբք փղի հարեալ յուղտոյ՝ համբուրել, եւ գիրկս արկանել, եւ ի նորա բերանն զիւր կերակուրն դնել. (Փիլ. լիւս.։)
nourishment, care, or education of children.
παιδοτροφία, παιδοκομία puerorum vel liberorum educatio. Սնուցանելն զմանկունս. սնունդ զաւակաց.
Այն՝ որ առ մանկասնութիւն օրէնքն են՝ կատարել. (Փիլ. լին.։)
Առ ծնողս զծերատածութեանցն մատակարարէ խնամս, եւ առ տղայս զմանկասնութեանց։ Ընդ որով ծերատածութիւնքն աճեն, եւ խաղաղ մանկասնութիւնքն զարգանան. (Պիտ.։)
Կուրաց յերկոսին աչսն՝ կին մի՛ ամուսնասցի. զի ոչ մանկասնութիւն մարթ է լինել, եւ ոչ այլ ինչ սպասաւորութիւն. (Մխ. դտ.։)
child-murderer, infanticide.
παιδοφόνος, παιδοκτόνος puerorum interfector, occisor. Սպանօղ մանկանց. մանկակոտոր՝ որպէս հերովդէս, կամ սուր.
Էջ նա յեգիպտոս՝ փախստական ի մանկասպան վիշապէն։ Յետ մահուան հալածիչ մանկասպանին դարձար յեգիպտոսէ ի նազարէթ. (Մարաթ.։)
Յեգիպտոս զքեզ առի եւ փախեայ, ի մանկասպան սրոյ զերծուցի. (Գանձ.։)
child-murder, infanticide.
παιδοκτονία, παιδοφονία puerorum, vel infantium caedes, liberorum occisio, interfectio. Սպանանելն զիւր կամ զայլոց մանկունս. որդեսպանութիւն. տղայասպանութիւն.
Սովորութիւն մանկասպանութեան բաբելովն եւ միջագետք եւ քաղդէացւոց ազգն ոչ ընդունի. (Փիլ. իմաստն.։)
Մանկասպանութիւնք, եւ եղբարց խողխողմունք. (Նիւս. կուս.։)
Ատեա՛ զհերովդի մանկասպանութիւնն. (Ածաբ. ծն. եւ պենտեկ։ Դամասկ.։)
Ետու եւ հերովդէի առնել զմանկասպանութիւնն. (Ճ. ՟Ա.։)
pedagogue;
preceptor, tutor, teacher.
παιδότριψ, -ίβος, παιδαγωγός paedotriba, qui pueros exercet, paedagogus. Վարժիչ մանկանց. մանկածու. դաստիարակ. եւ մանկամարզ.
Եւ էր նորա մանկավարժ դաստիարակ եւ դայեակ այր՝ լեւոնիդէս լակոնացի. (Պտմ. աղեքս.։)
Որոց ոչ այսպէսն պատահեսցի մանկավարժն. (Պիտ.։)
Պատանեակ եղեւ, ի մանկավարժիցն տուաւ ի բանս։ Հրեշտակս մանկավարժս եւ պահապանս ետ մարդոյն. (Մաշկ.։)
pedagogical.
to bring up or educate children, to instruct, to form by precept, to model.
παιδοτριβέω pueros exerceo. Վարժել՝ կրթել՝ հրահանգել զմանուկ. դաստիարակել. եւ Մարզել ի մրցանս.
Մանկավարժէ, եւ դաստիարակէ. (Նար. մծբ.։)
Հոգւոյն խրատիւք մանկավարժեալ. (Շ. վիպ.։)
Պահօք օծանել եւ մանկավարժել առ ի փորձութեանցն նահատակութիւնսն. (Բրս. պհ. ՟Ա։)
pedagogy;
education, instruction.
παιδαγωγία paedagogia, exercitium, documentum. Դաստիարակութիւն. հրահանգք. կրթութիւն.
Մանկավարժութիւն ինչ է տկարագունիցն առ ի յակամայ զնոսա ի սխալանացն խափանել՝ ի ձեռն ձեւոյն աւետարանելն. (ՃՃ.) այսինքն պարկեշտ զգեստուք քարոզելն։
young.
Որ է տիպ մանկան. մանկահասակ. ծաղկահասակ. մատաղ.
Խնամեաց ի նա (ի կոյսն իրայիտա), զի յոյժ մանկատիպ էր, եւ գեղեցիկ տեսլեամբ. (Հ=Յ. եւ Տէր Իսրայէլ. սեպտ. ՟Ի՟Գ.։)
cf. Մանկամոլ.
Վասն պղծոցն, եւ մանկատռփաց։ Մանկատռիփն եղիցի զնոյն դատ կրելով։ Խաղ մանկատռփացն եղեալք։ Հա՛րկ է մանկատռփի մտացն ձգել եւ կորզել առ մանկականսն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Մանկամոլութիւն.
Կարի չար յոյժ քան զասացեալսս մեծ՝ մանկատռփութիւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յաղագս արամազդայ ասի, թէ արծուի լեալ՝ յափշտակէ զգանիւմեդէս մանկատռփութեամբ. (Նոննոս.։)
cf. Մանկածնութիւն.
Մանկագործելն. զաւակագործութիւն. որդէծնութիւն. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ. ստէպ։ Առ րս. ՟Դ. յորմէ եւ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։ Մագ. ՟Ե։)
Հրամայեալ բնութեանն զմանկարարութեան ազդումն՝ լուծանել զամլութիւն. (Ոսկ. յաւետիս.։)
Մանկարարութիւն առանց բարեպաշտութեան միանգամայն եւ յանասունսդ է. (Եփր. աւետար.։)
Կանայք ... կենդանի ցանկական գոլով մանկարարութեան. (Պղատ. տիմ.։)
Ճեպ տայ մանկարարութեան, փոյթ յորդորման առեալ զաճեցէ՛քն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
to make young again, to re-invigorate, to restore to strength and health.
Տալ մանկանալ. առուգացուցանել. նորոգել.
Ծերացեալն չկարէ զինքն մանկացուցանել։ Զծերութիւն մանկացուցանել. (Ոսկ. թես. եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
Նորոգեաց միանգամայն զարարածս, եւ մանկացոյց։ (Աւազանաւ) մանկացուցին զամենայն տիեզերս. (Ագաթ.։)
Որ մանկացոյց զգեղ կերպարանացն մովսէսի, մանկացոյց եւ զզօրութիւն իմ. (Եփր. յես.։)
having children;
childish.
Ունօղ զմանուկ՝ զզաւակ.
Տիկինն թուէր նուաղիլ եւ պարտիլ յաղախնոյն, անորդին ի մանկաւորէն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 22։)
Եւ Մանկական.
Զտղայական եւ զմանկաւոր իմացուածսն. (Փիլ. անդ։)
ՄԱՆԿԱՒՈՐ Է, կամ ՄԱՆԿԱՒՈՐԷ. Խորամանկ է, կամ խորամանկէ. մենքենայէ.
Առ դեւն՝ որ խոստանայ մեզ ընդ միտս մեր՝ փառաւորել զմեզ առաջի մարդկան. եւ որ փախչին աղաղակաւ՝ մանկաւոր է. (Եւագր. ՟Ի՟Զ։)
to machinate, to plot, to devise.
ՄԱՆԿԱՒՈՐ Է, կամ ՄԱՆԿԱՒՈՐԷ. Խորամանկ է, կամ խորամանկէ. մենքենայէ.
Առ դեւն՝ որ խոստանայ մեզ ընդ միտս մեր՝ փառաւորել զմեզ առաջի մարդկան. եւ որ փախչին աղաղակաւ՝ մանկաւոր է. (Եւագր. ՟Ի՟Զ։)
troop, hand or company of children.
Երամ մանկանց. մանկտի.
Ըզկնի այպանողաց՝ անհաւատից մանկերամին (առ եղիսէիւ). (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
babe, baby;
child, little or dear child.
παιδίον puerulus. որ եւ ՄԱՆԿՈՒԿ. Մանուկ փոքր կամ սիրելի. տղայեկ, մանչիկ, մանչուկ.
Մանկիկն իմ կորեաւ. (Տոբ. ՟Ժ. 7։)
Ունէր մանկիկ փոքրիկ ի գրկին. (Ճ. ՟Բ.։)
Մանկիկ մի փոքրիկ՝ անուն տրդատ՝ առեալ դայեկացն փախուցեալ. (Ագաթ.։)
Զվաչէի զօրավարի փոքրիկ մանկիկ մի, որում անուն էր արտաւազդ. (Բուզ. ՟Գ. 11։)
Մանկիկ մի փոքրիկ՝ ներսէս անուն։ Թողլով իւր ուստր մի՝ մանկիկ տղայ՝ փոխանորդ. (Յհ. կթ.։)
court-page, courtier.
• «սենեկապան արքայի, ար-քունի սպասաւոր» Վրդն. պտմ. տպ. Վենետ. էջ 77 (իբր օտար բառ գրում է և մեկնում «Մանկլաւիկքն, որք են սենեկապանք ար-քայի և մօտակայք»). աւելի ուղիղ ձևն է մանգլաւիտ Նար. խչ. 380 (դրուած է սեռ. մանգլաւտի ձևով, որից ՆՀԲ հետևցնում է ուղ. մանգլաւտ, որ սխալ է)։
• = Յն. μαγϰλαβιτης «կաշեփոկով զինեալ մարդ (կայսեր իբր պահապան)» բառից, որ ծագում է μαγϰλάβιον բառից. սրա վրայ տես մանկլաւ։-Հիւբշ. 363։
• ՆՀԲ հտ. Բ. էջ 205 գ «որպէս մանուկ լաւիկ», բայց էջ 1057բ տալիս է ուղիռ մեկնութիւնը։ Նոյնը Պատկ. Maтepiаль l, 3։ Ուղուրիկեան (տես ԳԲ, էջ 893 և 1405) լտ. manus «ձեռք» + clava «մահակ» (իբր ձեռքը մի լախտ կրող արքունի սենեկապան)։
Որպէս մանուկ լաւիկ. լաւկեկ մանչ. նոյն թուի եւ ՄԱՆԳԼԱՒՏ. տե՛ս եւ ՄԱՆԿՏԱՒԱԳ. Սենեկապան արքայի. սպասաւոր յարքունիս.
Կաշառեաց զմանկլաւիկքն, որք են սենեկապանք արքայի, եւ մօտակացք. (Վրդն. պտմ.։)
Ի ձեռն նորին մեծին մանկլաւտի (յարքունիս). (Նար. խչ.։)
infancy, childhood;
youth;
minority;
cf. Մանկ;
քաջառոյգ, գեղածիծաղ, զբօսասէր, խայտալից —, lively, sprightly, playful, sportive or cheerful youth;
անդստին ի մանկութէնէդ, from your earliest years, from your youth;
ի գեղածաղիկ մանկութեան, in the bloom of youth;
in the prime of life;
անցանել զառաջին մանկութեամբ or ըստ տիս մանկութեան, to be past youth;
եւ — անցանէ, youth must have its time;
cf. Զուարթածաղիկ.
νεότης juventus, -ta. Մանուկ գոլն. հասակ եւ վիճակ մանկան. տղայութիւն. պատանեկութիւն. առոյգ հասակ.
Ի մանկութենէ իւրմէ։ Ըստ մանկութեան իւրում։ Արկեր զինեւ զմեղս մանկութեան։ Դատապարտէ մանկութիւն վաղվաղակի վախճանեալ զբազմամեայ ծերութիւն անիրաւի։ Կին ոք ի տան հօր իւրոյ ի մանկութեան իւրում։ Ոչ իբրեւ զկին մի ատեցեալ ի մանկութենէ.եւ այլն։
ՄԱՆԿՈՒԹԻՒՆ. գ. Որպէս Մանկ գոլն. այսինքն խորամանկութիւն. մենքենայագործութիւն. եւ Մանկական ստահակութիւն.
Ճշմարտութիւն ի ստութեան, միամտութիւն ի մանկութեան, ամբծութիւն յայլամտութեան. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Մանկիկ.
Նոյնպէս ասի սպանօղն մարդասպան՝ եւ որ զմանուկն սպանանիցէ. (Ոսկ. եբր.։)
Էառ զոսկին եւ զաղջիկն եւ զմանկուկն՝ պահել նմա. (Վրք. հց. ՟Բ։)
little boys.
Մանկտի մանր. փոքրիկ մանկունք.
Ձաղէին այպանէին մանկտեակն զվերանալ վարդապետին նորա. (Եփր. թագ.։)
Ելին արջքն, եւ պատառեցին զմանկտեակսն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
infants, children, young people, youngsters, youth;
servants, domestics;
մանրիկ —, little children;
հայ —, the Armenian youth.
Յոքնականն Մանուկ բառիդ. այսինքն Մանկունք. որպէս տղայք, պատանիք, երիտասարդք. ծառայք. παιδάρια, παιδιά, παῖδες, νεανίσκοι pueruli, pueri, iuvenes, servi. տղաք, մանչիկներ.
Նման է մանկտւոյ, որ նստիցին ի հրապարակս։ Թո՛յլ տուք մանկտւոյդ գալ առ իս։ Զմանկտին՝ որ աղաղակէին ի տաճարին։ Մանկտի մանրիկ ելին ի քաղաքէն։ Որչափ ինչ կերան մանկտիդ։ Պատուէր ետու մանկտւոյ իմում։ Եւ զմանկտին կոտորեցին սրով։ Յարիցեն մանկտիդ (ի զօրաց), եւ խաղասցեն առաջի մեր.եւ այլն։
Ո՛վ սողոն, յոյնք միշտ մանկտի էք. քանզի ծեր յոյն այր (այսնիքն հնագէտ) երբէք ոչ գտանի։ Յաւելաւ ստադիոն մանկտւոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զայլս գերի վարեալ կանամբք եւ մանկտեաւ։ Գնացին փախստեայ յաշխարհն յունաց հանդերձ կանամբք եւ մանկտեամբք. (Ոսկ. անոմ. ՟Գ։)
Քարշեցէ՛ք մանկտի, քարշեցէ՛ք. եւ մանկունքն զհետ երթային. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ի՟Ա.։)
iodic.
iodide, ioduret.
cf. Սարդ.
babe, baby, little child;
young child, little boy, boy, lad;
youngster, stripling;
soldier, warrior;
servant, domestic;
— մատաղ, babe, infant;
— տղայ, child, little boy;
մանկունք եկեղեցւոյ, ուխտի մանկունք, clergy;
choristers;
մանկունք առագաստի, paranymphs, bridegroom's friends;
— կնամարդի, effeminate young man;
— նաւի, ship-boy, cabin boy;
— արքայի, court-page;
ինքնակալն —, the young prince;
մանկունք, my children;
— դու, young man;
— եմ ես, I am young;
—տիովք վախճանեալ, dead in youth;
cf. Ընտրան, cf. Ծեր.
παῖς puer παιδίον, παιδάριον puerulus νεανίσκος, νέος, νήπιος, -ον, βρέφος juvenis, infans. cf. ՄԱՆԿՏԻ. յորմէ ռմկ. մանչ, մանչուկ, մանչիկ. Տղայ մանրիկ. սաղմն, եւ երեխայ նորածին, կամ սակաւահասակ. զաւակ, որդի. տղե կ.
Ո՞վ պատմեսցէ աբրահամու, եթէ սնուցանիցէ մանուկ սառա։ Յղացաւ ռեբեկա կին նորա, եւ խաղային մանկունք ի նմա։ Ուխտաւոր աստուծոյ եղիցի մանուկն անդստին յորովայնէ մօր իւրոյ։ Զի՞նչ արասցուք մանկանն որ ծնանիցի։ Տեսին զմանուկն հանդերձ մարեմաւ մարբն իւրով։ Արի՛ ա՛ռ զմանուկդ եւ զմայր իւր.եւ այլն։
Ըստ կազդուրել մանկանց իմոց խաղացից։ Օրհնեցէ՛ք մանկունք զտէր։ Ընդ հարցի մանուկն ընդ ծերոյն։ Սամուէլ մանուկն պաշտէր առաջի տեառն։ Մանկունքս կան ընդ ինեւ յանկողնի. եւ այլն։
ՄԱՆՈՒԿ. որպէս Պատանի. երիտասարդ ժիր. ծառայ. սպասաւոր. զինուոր. զօրական քաջ.
Լուարո՛ւք մանկունք զխրատ հօր։ Անիծեալ քանան մանուկ։ Գայր մանուկ քահանային։ Մանուկ իմ անկեալ կայ ի տան։ Յարեան ի մանկանցն բենիամենի երկոտասանք, եւ ի մանկանցն դաւթի երկոտասանք.եւ այլն։
Քառասուն մանկունք սեբաստիոյ։ Զինուորեալ մանկունք թագաւորաց, կամ եկեղեցւոյ. եւ այլն։
Ապողոնիոս՝ այր օրինակագիր՝ մանուկ եկեղեցւոյ (այսինքն եկեղեցական մատենագիր). (Եւս. պտմ. ՟Ե. 18։)
Զորս աստուծով ճգնէին, մանկունս կոչէին. (Մաքս. ի դիոն.։)
Դուն ուրեք՝ որպէս Մտրուկ, կամ ձագ անասնոց.
Որպէս թէ ոմն՝ ձիոց իսկ մանկունս վարկանիցի գոլ (յաշխարհի). (Պղատ. սոկր.։)
ՄԱՆՈՒԿ. ա. Փոքր. փոքրիկ. մանր. եւ Մանկական.
Ի բերանոյ մանկանց տղայոց ստնդիեցաց կատարեսցի օրհնութիւն. ((յն. տղայոց, եւ ստնդիեցաց). Սղ. ՟Ը. 3։)
Ի բերանոյ մանկանց տղայոց զարքայն երկնից յօգնութիւն կոչէին. (Շար. (յորս կա՛մ մանուկն, կա՛մ տղայն դնի իբր ածակ։))
Մանուկ մարդ է՝ եւ ողջ, եւ մուրով կամի մեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10. (ռմկ. տղայ մարդ։))
Խաղա՛ (զսատանայիւ) իբրեւ զմանուկ ձագու, եւ իբեւ զճնճղուկ կապով. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Մանուկ տիովք վախճանեալ։ Գուցէ ըստ մանուկ տիոցն զարհուրեսցի. (Խոր. ՟Ա. 4։ Յհ. կթ.։)
cf. Մանիշակ.
• , ի-ա հլ. «մանուշակ ծաղիկր. լտ. viola» Ագաթ. Խոր. Փիլ. կամ նաև մա-նիշակ Լմբ. մատ. 471, Մխ. առակ. մա-նեմշակ Բժշ. սրանցից մանիշակագոյն Մաշտ. ջահկ. մանուշակաբեր Նար. տաղ.։
• = Պհլ. ❇ vanavšak «մանուշակ» բառից, որ դարձած է պրս. [arabic word] ba-nafša, մազանդ. venewše, քրդ. benefsa, benewš, փոխառութեամբ նաև ասռռ. [syriac word] məniskā, արաբ. [arabic word] banafsaǰ, [arabic word] manafšaǰ, [arabic word] ︎ banafsaǰ. թրք. menefše կամ menekše և վերջինի միջոցով էլ բուլգար. menekše, նյն. μενεšές, բոլորն էլ «մանուշակ»։ Հյ. մա-նիշակ ծագում է ասորի ձևից, իսկ մանու-շակ<*մանաւշակ պահլաւ ձևից. հմմտ. սու-ներ<ասոր. safsērā։-Հիւբշ. էջ 191. 311։
• ՀՀԲ անուշակ բառից է դնում։ ԳԴ պրս. պէնէֆշ։ ՆՀԲ լծ. թրք. պրս. արաբ. ձևերը։ Վերի ձևով մեկնեց նախ Böttich, Rudim. 35, Arica 73, 193, Lag. Urg. 830-1, Ges. Abhd. 22 ևն։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ոզմ. Վն. Տփ. մանու-շակ, Մկ. մmնուշակ, Խրբ. Մշ. մանուշագ, Սչ. մանուշիգ (այս վերջինը միայն իբր յա-տուկ անուն), Զթ. մանուշօգ, մանուշոգ, Սվեդ. մmնիւշիւգ ծագում են մանուշակ ձե-ւից. իսկ Երև. մանիշակ, Ալշ. Մշ. մանիշագ, Շմ. մmնիշmգ՝, Գոր. մնի՛շակ, Ղրբ. մնէ՛-շակ, Մգլ. մնէ՛շmկ ծագում են մանիշակ ձևից։-Նոր բառեր են մանուշակահոտ, մա-նուշեկ Մշկ. «մանիշակագոյն»։
• ՓՈԽ.-Քրդ. (Տէրսիմի բարբառ) մանիշակ «մանուշակ» (Հայաստան 1917, թ. 90), ուա mámušak. «մանուշակ», որի մէջ երկրորդ ռնգականը վերածուել է առաջինին։
ἵον viola. Գրի եւ ՄԱՆԻՇԱԿ. (լծ. թ. պ. ար. մէնէքշէ ..., Ծաղիկ գարնայնոյ փոքրիկ՝ լայնատերեւ յերեսս երկրի, շիկագոյն կապուտակ կամ աղօտ ծիրանեգոյն. այսինքն մորենագոյն ( մօռ ), անուշահոտ. որոյ են եւ զանազան տեսակք։ (Գաղիան.։ Փիլ. նխ. ՟բ.։ Նիւս. կազմ.։ Ագաթ.։ Խոր. աշխարհ.։)
Տէգք մուրուաց նորա զօրէն մանուշակի ծաղկեալք ի վերայ գունագող այտից. (Արծր. ՟Ե. 11։)
Աստուածային եւ անարատ գարունն քրիստոս զեկեղեցի մանուշակօք եւ վարդօք եւ շուշանօք հոգեւորօք զարդարեաց. (Ոսկ. զատիկ.։)
cf. Մանուկ.
ՄԱՆՉՈՒԿ ՄԱՆՉՈՆ. Են ռամկական առմունխ բառիցս Մանուկ, Մանկուկ, Մանկիկ։ (Մագ. ՟Ի։)
microscopical.
hash, gallimaufry, fricassee.
patched, pieced together, cobbled;
absurd, flimsy, futile, fictitious.
Կարկատեալ ի մանր եւ ի չնչին իրաց. կցկցեալ. սնոտի. յն. անտեղի. ἅτοπος absurdus.
Զնոսա այսպէս ի մանրակարկատ եւ յանկարգ բանից աստի փակեսցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4։)
cf. Մանրակծծի.
close-fisted, sordid, stingy, miserly, very avaricious.
Կծծի եւ ի մանր իրս. զբռամբ ածօղ կծծութեամբ եւ զմանունս. ագահ.
Կարի՛ գող՝ մանրակծծին իսկ է. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Մանրակծծիք՝ գողք պիղծք իբրեւ զմկունս. (Ոսկիփոր.։)
Չար գող՝ մանրակծծին է. (Բրսղ. մրկ.։)
stinging, biting, pinching.
Մա՛նր կամ սո՛ւր կծանօղ. կծուակիծ. զկծեցուցիչ. կսկծցընօղ, խըշխըշցընօղ.
to narrate in detail, to give a full account of.
ՄԱՆՐԱԿՏԻՏ ԱՌՆԵԼ. Մանր կտտել, կրկտել.
Զանցեալ զբազմախուռն արգասեօք սրբոցն առ ի մանրակտիտ առնելոյ՝ զկարեւորագոյնսն եւ զօգտակարագոյնսն պատմել. (Ագաթ.։ եւ Կորիւն.։)
strict, formal, punctilious;
strictly, diligently.
Մանր կրկտօղ, կրկտեալ, կրկտելով. մանրամասնաբար.
Յատկապատումն գովութեամբ մանրակրկիտ յաճախ թուէ. (Նար. երգ.։)
minute, second.
ἁκαρής χρόνος, -νου, ῤοπή punctum temporis, momentum. Մանր մասն ամանակի. վայրկեան. րոպէ. ... (լտ. մինու՛դում. յն. րօբի՛. յորմէ րոպէ եւն)
Բաշխեն ի մասունս եւ ի կրկնամասունս, ի մանրամանակս, եւ ի մանրերկրորդս եւ ի մանրամասունս բազումս. (Շիր.։)
miniature.
small plant.
ՄԱՆՐԱՏՈՒՆԿ ՏՈՒՆԿ. (յն. մի բառ. φυτός . ռմկ. ֆիտան) այսին Մանր բոյս. բողբոջ տնկելի. բարունակ. շառաւիղ.
Առ (այսինքն էառ) ի սերմանէ երկրին, եւ ցանեաց ընդ երեսս դաշտին տունկ մանրատունկ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Է. 5։)
corruptible;
cf. Նեխ.
ՆԵԽ որ եւ ՆԵԽԱԿԱՆ. Ունակ նեխութեան. նեխեալ. ժահահոտ.
(Զջուրն) զնեխականն եւ զանհամականն եւ զպղտորն պարզեսցէ. (Ագաթ.։)
sheep-master or owner.
• «հովիւ». մէկ անգամ ունի Դ թագ. գ. 4. «Մովսա արքայ Մովաբայ էր նեկաթ»։ Այս բառը մեկնելով Կիւրղ. թգ. գը-րում է. «Նովկէտն (կամ նովպէտն) հովուա-պետ է». իսկ Հին բռ. դնում է «նեկատ՝ հռ. վիւ, նակեդ՝ հովուապետ»։
ՆԵԿԱԹ կամ ՆԵԿԱՏ կամ ՆՈԿԵՏ. Բառ եբր. Խաշնարած. հօտաբոյծ։ (՟Դ. Թագ. ՟Գ. 4։)
Նովկէտն (կամ նովպէտն). (հովուապետ է. Կիւրղ. թագ.։)
Նեկատ. շպետ, խաշնատես, հովիւ։ Նակեգ, հովուապետ։
nectar.
Nemaean.
νέμειος nemaeus. Սեպհական խաղուց նեմէի.
Ոչ իսթմիական շոճի, ոչ նեմէական լախուր, որովք երիտասարդք թշուառականք պատուեցին. (Ածաբ. կիպր.։)
cf. Նեպուկ.
• , ի-ա հլ. «մի տեսակ հարկ» Օր-բել. հրտր. Էմ. էջ 149 և 159. («Տայ ի ձեռս նորա զԱրծիւ գիւղ և զբերդկաներիչ... ա-զատ յամենայն աշխարհական հարկաց և և նեպակաց. Առաք զԲեխ իւր սահմանովն և արքունի նեպակովն և տուաք զԱրուքս իւր սահմանովն և արքունի նեպակովն, որ էր երկու տասան դրամ»).-տե՛ս նաև Այտրն. ևան. Քնն. քերակ. 143։-Նեպակ բառը գրե-թէ նոյնպիսի իմաստով. գործածուած եմ գտնում նաև մէկ անգամ Թովմա Արծրու-նու պատմութեան մէջ (հրտր. Պատկ. էջ 27). «Եկեալ երեկոյին խնդալից (Որմիզդ)՝ ակն ունէր առլնուլ կերակրովն. եգիտ ապա-կանեալ և գիշակեր, զի մողէսք և կովիդայք, քարաթաթօշք և բնդռունք ի վերայ եկեալ կերան զորս նորա (նրա որսացածը)։ Արդ յայսմհետէ ըստ նեպուկի գեաղջն կապճա-համար ժժակք յամենայն ի դուռն արքունի ի սատակումն եկեսցեն. զի սոքա վնասա-կարք առ աստուծոյն եղեն»։ -Խնդրական բառի համար Պատկ. գրում է թէ հին օրի-նակն ունէր նեպակի. Պօլսոյ տիպը՝ էջ 26 ունի նեպուկի. ՆՀԲ-ի օրինակն ևս ունի նե-պակի, թէև մի քիչ տարբեր ձևով. «Մողէղք և կովիդեայք և բնդռունք, ըստ նեպակի գեղջն կապճահամար ժժակք» (տե՛ս նեպակ բառի տակ)։ ՆՀԲ այս բառը նոյն է համա-րում հյ. նեպուկ բառի հետ, որ նշանակում է «բազմոտանի մի ճճի» և Արծրունու հատ-ուածի մէջ բոլորովին անյարմար է։ Նախ պէտք է ընդունիլ այստեղ նեպակ ձևը, որի ճիշտ նշանակութիւնը իմանալու համար յի-շենք Եղիշէի համապատասխան մի հատուա-ծը, որից ազդուած է Արծրունին. «Օձք և մողէսք, գորտք և մրջմունք, և որ այլ ևս խառնափնդոր բազմաճճիք են՝ մի կացցեն. այլ վաղ թուով համարով ի մէջ բերցին ըստ արքունի չափոյն։ Եւ որ այլ ևս ինչ սպասք իցեն, կամ զոհից կամ սպանդից, ըստ տօ-նական կարգին՝ կարևոր թուականին և ըստ կապճաթիւ մոխրաչափ կարգին» (Եղիշ.բ)։ Եղիշէի այս հատուածից երևում է, որ վնա-սակար միջատները ջնջելու համար հին Պարսից կառավարութիւնը ամէն գիւղի վրայ որոշեալ մի չափ էր դրած. գիւղացիք՝ այս թիւը իրենց վրայ բաժանելով՝ ամէն մէկ անձի ընկած բաժինը որոշում էին և ըստ այնմ հաւաքելով միջատները՝ գիւղովին ներ-կայացնում էին դուռը։ Սա մի կերպով նման է Կովկասի մորեխակոռին, որ հաստատուած է ջնջելու համար մորեխը։ Նեպակը այսպէ, սով ըստ Արծր. «զրադաշտական օրէնքով ջնջելիք վնասակար միջատների համար կա-ռավարութեան կողմից նշանակուած կապ-ճահամարը կամ չափն է»։
ՆԵՊԱԿ ՆԵՊՈՒԿ. Ճճի բազմոտանի, որ ի կծկիլն գնտանայ ի չափ սիսռան. լինի ի խոնաւ վայրս. ... իտ. mille piedi. հազարոտնեայ. իսկ բիւրոտանի՝ μυριόπους ասի որ եւ է բազմոտանին. որպէս եւ թ. գըրգայագ.
Մողէզք եւ կովիդեայք եւ բնդռունք, ըստ նեպակի գեղջ կապճահամար ժժակք. (Արծր. ՟Ա. 3։)
Նեպուկ. գլորուկ ճիճին, որ շատ ոտվի ունի, որ ի փառչին յատակն կըփչի. (Բժշկարան.։)
milliped, wood-louse.
• «բազմոտանի մի ճճի, գլորուկ Թէսպիհ պէօճէյի, cloporte» Բժշ.։
• nepa, nepas «կարիճ, խեչափառ», որ
• ափրիկեան ծագում ունի։ Գաբ. բառ. յն. նէփա։
ՆԵՊԱԿ ՆԵՊՈՒԿ. Ճճի բազմոտանի, որ ի կծկիլն գնտանայ ի չափ սիսռան. լինի ի խոնաւ վայրս. ... իտ. mille piedi. հազարոտնեայ. իսկ բիւրոտանի՝ μυριόπους ասի որ եւ է բազմոտանին. որպէս եւ թ. գըրգայագ.
Մողէզք եւ կովիդեայք եւ բնդռունք, ըստ նեպակի գեղջ կապճահամար ժժակք. (Արծր. ՟Ա. 3։)
Նեպուկ. գլորուկ ճիճին, որ շատ ոտվի ունի, որ ի փառչին յատակն կըփչի. (Բժշկարան.։)
Nestorian.
ՆԵՍՏՈՐԱԿԱՆ ՆԵՍՏՈՐԱՅԻՆ. Սեպհական նեստորի. եւ աղանդոյ նորա. կամ ՟Գ. Հետեւօղ նեստորի. որ եւ ՆԵՍՏՈՐԻԱՆՈՍ։ (Պտմ. պէսպէս։ Յայսմաւ.։ Ոսկիփոր.։ Խոսրովիկ. եւ այլն։)
nestorianism.
balista;
arbalet, crossbow;
catapult.
βελόστασις (նետակայք). locus ad tela explodenda constitutus, machina bellica, balista, aries. որ եւ ասի ՆԵՏԱՁԻԳ ԱՇՏԱՐԱԿ. Մանգղիոն. բաղիստր. Տեղի ի մարտկոցի կամ ի բանակի ի պէտս նետաձգութեան. եւ Գործի ձգելոյ զմեծամեծ նետս եւ զքարինս, որպէս խոյ. բաբան.
Շինեսցե՛ս շուրջ զնովաւ մարտկոցս, ածցես շուրջ զնովաւ նետակալս։ Պատնէշս եւ նետակալս շինեսցէ՝ սատակել զանձինս բազմաց։ Արկանել հող, եւ շինել նետակալս։ կանգնեցէ՛ք զնովաւ նետակալս։ Շինեցին պատուարս եւ նետակալս եւ մեքենայս բազումս. (Եզեկ. ՟Դ. 2։ ՟Ժ՟Է. 17։ ՟Ի՟Ա. 22։ Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 27։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ. 20։)
bow-shot.
τόξου βολή jactus sagittae. որ եւ ՆԵՏԱՁԻԳ ՄԻ. Չափ ընկեցեալ նետի, կամ նետաձգութեան միոյ. վտաւան.
Միով նետընկեց հեռագոյն. (Ճ. ՟Բ.։)
Մերձ ի քաղաքն՝ երկու նետընկէց։ Իբրեւ նետընկէց մի հեռի ի պարսպէն. (Ուռհ.։)
introductory.
εἱσαγωγικός isagogicus, introductorius. Ի ներքս ածողական. մուծիչ. սկզբնաւորիչ. կրթողական. նախակրթական.
Ներածական համբարձումն կատարողականիս այսորիկ սրբազնագործութեան. (Դիոն. եկեղ.։)
Առ ներածականս առնէ զբանս իւր. (այսինքն առ իրս նխակրթութեան, կամ առ կրթելի համբակս). (Անյաղթ պորփ.։)
Յորս յարձակեցաւն, ստորադասէ յենթակայէ ներածական։ Թեւակոխեցի մերով մակստացական եւ ներածական վարժմամբ։ Զներածական քո մտածութեան տրամակայումն դիտաւորութեան ծանեայ. (Մագ. ՟Լ. ՟Խ՟Ա. ՟Կ՟Դ։)
to be debased, to become abject or contemptible.
Յորժամ զնորա մեծարոյ կարիսն (զպղատոնի պատիւն) գձձեսցուք. (Եզնիկ.։)
Անկեալ ի փառացն հանդերձէ հրամանաւ տեանռ գձձեալ, ընդ մուրօղս անկեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 35։)
Խստութեամբ (ձմերայնոյ) հարեալք՝ գձձին արմատք ծաղկանցն. Ագաթ.։ Պահք են եւ գձձել առանց լուանալոյ եւ օծանելոյ. (Եփր. պհ.։)
cf. Գծծութիւն.
εὑτέλεια vilitas, tenuitas, hmilitas, frugalitas, modestia Անշքութիւն. նուաստութիւն. նուաստակերպութիւն. չափաւորութիւն. աղքատութիւն.
Այլ ոք զճառդ ծաղր արասցէ, ի գձձութիւն կազմածոյ (մաշկեղէն) պատմուճանիցն հայելով։ Գձձութիւնս եւ վիշտս։ Գձձութիւն կերակրոց (անբանից). (Փիլ.։)
Ամօթալից գձձութեամբ մերկ եւ կողոպուտ կացցուք. (Ճ. ՟Գ.։)
Էառ զկերպարանս գձձութեան։ Յանփառութենէ գձձութեանս մերոյ. (Ճշ.։ Տօնակ.։)
Գձձութիւն է ունակութիւն պարկեշտութեան չափոյ ի ծախս. (Ոսկիփոր.։)
Պահոց եւ աղօթից եւ գձձութեան. (Ոսկ. հռ.։)
clergyman, ecclesiastic.
որ եւ ԿՂԵՐՔ. Բառ յն. գլի՛րօս, κλῆρος clerus Վիճակ. ժառանգութիւն. եւ գլի՛րի. κλῆροι Վիճակք, վիճակաւորք, ժառանգաւորք եկեղեցւոյ. ըստ հյ. Ուխտ, եւ Ուխտի մանկունք.
Գղերք եկեղեցւոյն իւրոյ։ Գղերց ... Գղերիւք եկեղեցւոյ. (Յհ. կթ.։)
cf. Գխտորահամ.
Կաղնեաց եւ գավարսից պտուղ՝ ճաշակս գղտորահամս ունին. (Վեցօր. ՟Ե։)
to kneel down, to sit squat.
Ի գուճս անկանիլ. ի վերայ ծնգաց նստել. ծունր կրկնել՝ դնել. կճիլ, ճկիլ, չոքիլ. տիզ չէօքմէք.
(Պղատոն զփիղ) հրահանգէր գճիլ ի լսարանին. (Մխ. առակ.։)
Յոտին կանգնի գճեալն. (Մաշտ.։)
Գճի եւ համբուրէ զոտն սատանայի. (Ոսկիփոր.։)
in the shape of a dome, vaulted, convex.
Ի ձեւ գմբեթի. կամարաձեւ. վրանաձեւ. խորանայարկ.
Ձգեաց զերկինս գմբեթաձեւ հաստատութեամբ. (Ճշ.։)
Երկին գոգեալ գմբեթաձեւ. (Գէ. ես.։)
Գմբեթաձեւ խորանարդ բարձրացեալ (շինուած եկեղեցւոյ). (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Որպէս խորան գումբեթաձեւ եւ կամարակերպ վրանանման բոլորեալ. (Զքր. կթ.։)
Գումբեթաձեւ շինուած։ Եկեղեցիս գումպեթաձեւ. (Ճ. ՟Ա.։ Ուռպ.։)
Սուրբ գեղարդն ... գմբեթաձեւ ի վեր քարշեալ գլուխ նորա, որպէս նիզակի սուր առնեն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Գմբեթաձեւ.
Զիա՞րդ ջուրն կացցէ ի վերայ գմբեթայարդ գլխոյն երկնց։ Տեսանեմք ի բաղանիսս, զի ի ներքս փորուածն գմբեթայարդ է. (Վեցօր. ՟Գ։)
Եկեղեցին չքնաղ կմբէթայարդ. (Ուռպ.։)
cf. Գմբեթաձեւ.
Գմբեթարդ խորանաձեւ։ Ձգեաց զերկինս իբրեւ զկոնք գմբեթարդ. (Վեցօր. ՟Գ. եւ ՟Ա։)
Գմբեթարդ խորանայարկ։ Եկեղեցի գմբեթարդ։ Գմբեթարդ տաճար։ Ի գլուխս գմբեթարդ տաճարաց. (Անան. եկեղ.։ Ասող. ՟Գ. 9։ Վրդն. ծն.։)
vaulted, wainscotted, that has a ceiling.
κοιλοστάθμος concavus Գմբեթաւոր. գմբեթայարկ. գուպպէլի.
Բնակել ի տունս գմբեթեայս. (Անգ. ՟Ա. 4։)
to lie down.
ԳՄԵՄ կամ ԳՄԵԼԵՄ. Բայ յն. գիմի՛զօ, կամ գիմա՛օ. κοιμίζω, κοιμάω in lecto colloco, sopio, opprimo ՆՆջեցուցանել, տալ քունել. քնացնել. պառկեցնել. ուստի Ակումիտ, անքուն.
Նախ թմբրեցուցեալ զնա անապակաւ, անդէն եւ ի մէջ ծնգաց իւրոց գմել զնա՝ զքաջ եւ զարի հսկայն. (Եղիշ. դտ.։ այսինքն ննջեցոյց. որպէս դնի Դատ. ՟Ժ՟Զ. 19։)
cf. Գմեմ.
ԳՄԵՄ կամ ԳՄԵԼԵՄ. Բայ յն. գիմի՛զօ, կամ գիմա՛օ. κοιμίζω, κοιμάω in lecto colloco, sopio, opprimo ՆՆջեցուցանել, տալ քունել. քնացնել. պառկեցնել. ուստի Ակումիտ, անքուն.
Նախ թմբրեցուցեալ զնա անապակաւ, անդէն եւ ի մէջ ծնգաց իւրոց գմել զնա՝ զքաջ եւ զարի հսկայն. (Եղիշ. դտ.։ այսինքն ննջեցոյց. որպէս դնի Դատ. ՟Ժ՟Զ. 19։)
bought, purchased.
Առ գնածոյ ումեմն կնոջ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
ambulatory;
moveable.
Որ կարէ գնալ, քայլել, ընթանալ. շարժուն. շարժական. քալուկ. եիւրիւր.
Թռչունքդ օդայածք են, իսկ ջրայինքդ ղուղին, եւ գնայու՛ն են ցամաքայինքդ. (Փիլ. լիւս.։)
Եթէ ամենայն ինչ՝ որ գնայուն է, կենդանի իցէ, ապա եւ ջուրք՝ որ գնան, կենդանի համարեսցին. (Եզնիկ.։)
Ե՞րբ տեսեր դու զկրակ գնայուն. (Եղիշ. ՟Ը։)
(Մարդն ի հոգեւորս է) գնայուն, եւ կապած. (Մաշկ.։)
Սափորովն եւ սրուակաւն՝ զի սերեցան եւ աճեցուցին որ ինչ արկեալ էր ի նոսա. եւ եղեւ խիստ տարրն անխաղաց սափորոյն եւ սրուակին՝ արմատք գնայունք եւ աճունք. (Եփր. ել.։)
gait, carriage;
deportment;
— ջրոց, course.
Ոգւոյ նորա առ ոգիս մարդկան գնացումն. (Խոսր.։)
to cause to walk or run.
Յերկիր անջրդի գետս գնացուցից. (յն. արարից)։ Ընդ շաւիղս՝ զոր ոչ ճանաչէին, գնացուցից զնոսա (զկոյրս. յն. արարից կոխել). (Ես. ՟Խ՟Գ. 19։ եւ ՟Խ՟Բ. 16։)
Զկաղս գնացուցանել. (Ագաթ.։ Վրք. սեղբ.։ Լմբ. ստիպ.։)
Հաւատքն զմարդիկ ի ծովու ջուրցն վերայ թեթեւացեալս գնացուցանեն. (Կոչ. ՟Ե։)
that causes to walk, that moves.
Պարտին զարմանալ ո՛չ ընդ գնայունսն, այլ ընդ գնացուցիչն. (Եզնիկ.։)
Դու կաղաց գնացուցիչ. (Ոսկիփոր.։)
round, spherical, orbicular, spheroidal.
ԳՆԴԱՁԵՒ կամ ԳՆՏԱՁԵՒ σφαιροειδής, σφαιρόμορφος , σφαιρωτήρ, στρογγύλος sphaericus, globosus, pilaris, rotundus, teres Գնդատեսակ. գնդատեսիլ. ունօղ զձեւ գնտոյ. բոլորակ. բոլորշի. գնդակի ձեւով, կունտ, կըսկլոր, թօփիկ. եումրու, եուս եուվարլագ.
Ձեւ երկրիս գնտաձեւ է։ Գնդաձեւ բոլորակ է աշխարհ. (Նիւս. երգ.։ Պտմ. աղեքս.։ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ստեղն եւ ոստքի եւ ունելիքն գնդաձեւ։ Գնդաձեւ շուշանն (աշտանակի)։ Ընկոյզն գնդաձեւ ճախարակեալ. (Փիլ. ել. ՟Բ։)
Երկինն գնդաձեւ. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։ Վրդն. ծն.։ Պիսիդ.։)
Ոզնի՝ գնդաձեւ կերպարանօք. (Եպիփ. բարոյ.։)
Այսու ոչ եթէ զբոլորակութիւն ինչ յայտ առնէ, եւ ոչ զգնդաձեւ ինչ կերպարանս. (Ոսկ. ես.։)
Եւ ἐλικοειδής tortuosus, obliquus Կամարաձեւ. գլալրածոյ. ըստ իմիք շրջանաւոր. կոր.
Բովանդակութիւնս կոչեաց զնա, եւ ո՛չ վախճա, վասն գնդաձեւ գոլոյն շարժութեան։ Գնդաձեւ գնացք, որպէս օձիցն։ Զգալեացս երիս գոլ ասաց շարժութիւնս. ի շրջագայականն, եւ ի գնդաձեւն, եւ յուղիղն. (Մաքս. ի դիոն.։)
sphericity.
Բոլորակութիւն. գնտակի պէս ձեւ ունենալը, կլորութիւն.
Պշուցեալ ընդ բոլորակերտ գնդաձեւութիւն արեգական անբաւ հրոյ եւ լուսոյ. (Նար. յովէդ.։)
to be spherical or round;
to bud.
Որ ինչ միանգամ յերկնի է, ամենայն ինչ գնդացեալ է, կատարեալ ձեւոյն հասեալ, զոր օրինակ եւ աշխարհ. (Փիլ. ել.։)
to make round or spherical;
to condense;
to become round.
Գնդաձեւ առնել. բոլորել. կծկել. խտացուցանել. սեղմել. կր. գնդանալ. կնտել, թօփ կամ կունտ ընել՝ ըլլալ, սըխմել, սըխմըւիլ.
Դեւք որ կարօղ են զօդս գնդել, եւ պարզել. (Եզնիկ.։)
Շուրջ արգելեալ փակի թոքովն սիրտն ... գնդելով եւ ընդ նմա խառնելով, զարգելեալ ի փոթուածս զշունչն ի հարկէ ճնշելով ի դուրս յղէ. (Նիւս. կազմ.։)
Հուր յինքն գնդեալլ խտացեալ։ Երկուցն գտանի պատճառ շարժութեան, երկնի՝ անդադար գնդելով եւ տանելով, եւ զերկիր անխլիրտ պահելով. (Վրդն. ծն.։)
gipsy.
Թլուատ. թոթվ. կակազ. քէքէջ, փէփէկի, փէլթէք. կամ Որ ընդ քիմս խօսի. կմկմացօղ
Սկսեալ էր (լեզուն) այլայլիլ եւ խախտիլ ի գնչու եւ ի լեզուատ, յատամնատ եւ ի շրթնատ մարդկանէ. (Վրդն. ծն.։)
Գնչուք եւ թոթովատք եղեալ ... ոչ կարէին ընտրութիւն առնել լծորդացն առ միմեանս. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
hollow, cavity.
Գոգած խորութեան նորա. (Եզեկ. ՟Խ՟Գ. 13։)
cf. Գոգաւոր.
Գոգաձեւ փոճոկք ցորենոյ, կամ հասկի. (Վեցօր. ՟Ե։)
to be hollow, to become hollow.
Ունել զնմանութիւն գոգոյ կամ ծոցոյ. գոգիլ. քոսնալ.
Ըմբռնեցելոյն յօրանչման շնչոյն, յորժամ կողկողիթն ի ստորագոյնն կողմն խռչափողիւքն գոդանայ. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ե։)
Եւ ինքն կատար լերինն հովտաձեւ գոգացելա. (Եղիշ. երէց.։)
hollow, concave.
Որ ունի զգոգ. գոգեալ. փոր կապած, խոռոչ եղած ներսէն, դրսէն ալ ուռած.
Թողին լքին զառագաստս գոգաւոր. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։)
to dig, to hollow;
to contain, to include.
Գոգաձեւ առնել. խորել, փոսորակել. փորել, խորունկցնել, փոսցնել.
Գոգեալ զսաղաւարտն՝ զգլխոյ ոսկրն ի ներքս մղեաց. (Մամիկ.։)
Որ արար զերկինս, եւ մածոյց զնա ... զի գոգեացն ի վերուստ վասն լոյծ ջուրցն։ Երկինք իբրեւ զձեղուն ինչ գոդեալ գմբեթաձեւ ի վերուստ ձգեցան։ Ընդէ՞ր այնպէս գոգեալ գմբեթաձեւ են երկինք, եւ ոչ իբրեւ զհարթ ինչ ձեղուն. (Ոսկ. ես.։)
ԳՈԳԵԼ. որպէս Գրկել ի գոգս, ամփոփել, իբր գօտւով պատել.
Սակաւ բանիւքս այսոքիւք զամենայն ... յինքեան գոգեալ ունի. (Կոչ. ՟Ե։)
Արար զծովն ձուլածոյ ... գործ բոլորշի ... եւ գոգեալք երեսուն եւ երեք կանգնովք պատէին զնա շուրջանակի. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 23։)
Զդէմս, (որպէս) զօդ եւ զերկին զվերաբեր բնութիւնսն գոգեալ պահպանագոյն ծածկեն. (Փիլ. իմաստն.։)
leprous;
venereal
(լծ. արաբ. ճիւտամ, ճիւզամ) Բորոտ. ուրուկ. քոսոտ. ույուզ.
Մտեալ առ ուրուկն՝ աղօթելով առ աստուած՝ արար ողջ զգոդին (կամ զգոթին). (Հ=Յ. յնվր. ՟Ա։)
leprosy;
syphilis.
λεπρός lepra Ուրկութիւն. բորոտութիւն. ելեփանդական ախտ. քոսոտութիւն.
Մարմին իւր գոդութեամբ ապականեցաւ. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Գոդութիւն, պիսակոտութիւն. (Կանոն.։)
Անկաւ ի գոդութիւն. (Հեթում պտմ.։)
burning, ardent.
Գոլախառն տապ արեգական. (Եփր. դտ.։)
Երեւեցաւ արեգակն արդարութեան գոլախառն. (ՃՃ.։)
to warm one's self.
Չեն ինչ օգուտ հրեշտական քաղցրախառն օդք գարնայնոյ մարմնոյ՝ որ ի տապոյ ջերման գոլանայցէ։ Ի տապ ջերման գոլացեալք. (Ոսկ. ես.։)
pour, exhalation, smoke, expiration.
Ի ներքուստն վերագնացութենէ գոլոշոյն։ Գոլոշովքն. եւ այլն. (Նիւս. կազմ.։)
ԳՈԼՈՇԻ կամ ԳՈԼՈՐՇԻ ἁτμίς, ἁτμός vapor, ἁναθυμίασις exhalatio որ եւ ՇՈԳՈԼԻ. Շոգի ջերմ. գոլ եւ ոգի. մշուշ շողագին. ծուխ խոնաւութեանց, եւ այլոց իրաց ցնդելոց յերեսաց ջերմութեան. արտաշնչութիւն. գոլոշտիք.
Ծախեսցէ զչարութիւն, իբրեւ զգոլոշի արեգակն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Կամ ի ձեռն հոտոց, կամ ի ձեռն գոլորշեաց։ Հիւթոց եւ գոլորշեաց։ Վասն յերկրէ եւ ի ջրոյ գոլոշոյն (կամ գոլորշոյն) եւ այլն. (Փիլ.։)
Ի գոլորշոյն՝ որ ի սրտէ երկրին ի վեր ցոլանայ. (Եզնիկ.։)
Ըադ քիթն եւ ընդ բերանն առ հասարակ գոլորշի ջերմախառն ելանէր. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ամբարձեալ գոլորշի սաստիկ ի խելապատակն. (Մագ. ՟Կ՟Զ։)
Կերակրոյն գոլորշիք. (Լմբ. ժղ.։)
Նոյն օրինակ եւ ի ջրոյ եւ յերկրէ ի վեր գոլոշի, որպէս ի բաղանիսդ սովորեալ է լինել. (Փիլ. նխ. ՟բ.) կա՛մ կայ այլ բայ զօրութեամբ, եւ կամ Գոլոշի է բայ. իբր գոլորշանալ, ի վեր ցնդիլ։
to evaporate.
ԳՈԼՈՇԱՆԱՄ կամ ԳՈԼՈՐՇԱՆԱՄ ἑξατμίζομαι exhalo Ցնդիլ ի գոլորշի.
Յորժամ լցեալ պարունակքն լինին աճեամբն զոր գինի ի վեր գոլորշացեալ բերէ. (Բրս. արբեց.։)
that praises, thanks.
Ընկա՛լ զաղաչօղս վտանգաւոր՝ գոհաբան՝ ընդ պահպանութեամբ թեւոց հզօրիդ. (Նար. զա։)
Այսմ պատու լինին գոհաբան։ Սքանչելի փրկութեանս դոքա ընդ մեզ գոհաբան լիցին. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
to praise, to thank.
Գոհաբանեմք զքեզ յաղթական երգով։ Գոհաբանեմք եւ վերօրհնեմք. (Շար.։)
Գովաբանեմք զսուրբ տիրամայրդ։ Գոհաբանի առ ի նոցանէ սուրբ աստուածութիւն. (Նար. կուս.։)
praise, thanks.
εὑχαριστία gratiarum actio Բան գոհութեան եւ շնորհակալութեան. գոհանալն եւ գովելն.
to thank, to return thanks.
εὑχαριστέω gratias ago, ἑξομολογέομαι confiteor, glorifico Գոհ սրտիւ շնորհ ունել բարերարին. շնորհակալ լինել. գոհաբանել, եւ երախտապարտ զանձն խոստովանել. գոհութիւն տալ, շնորհակալ ըլլալ.
Ի վերայ ամենայնի այսորիկ գոհասցու՛ք զաստուծոյ մերմէ։ Մեծապէս գոհանամք զնմանէ։ Գոհացայց զքէն տէր բոլորով սրտիւ իմով։ Գոհանամ զքէն հա՛յր.եւ այլն։
Զայս միւսանգամ գոհացայց (եբր. հօտա) զտեառնէ. եւ կոչեաց զանուն նորա յուդա. եբր. եհուտա, այսինքն խոստովանութիւն, գոհութիւն։
Մի է խոստովանելն եւ գոհանալն, յայտ է թէ երախտեացն յիշատակումն վերստին, եւ ի վերայ նորա շնորհակալութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Յորժամ կամիցիս խնդրել ինչ յաստուծոյ, նախ գոհացի՛ր զորոց առերն։ Գոհանալն շնորհակալութիւն է. (Խոսր.։)
Փոխանակ պատմական բացառական խնդրով, (որ է անսովոր. իբր ռմկ)
place or instrument of praise, of thanks.
εὑχαριστήριον որ եւ Գոհացողութիւն. sacrarium, et sacramentum Eucharistiae Տեղի գոհութեան եւ շնորհակալութեան. տաճար աստուծոյ. մատուցարան սրբոյ հաղորդութեան.
Փրկչին յաղթութեան աստուածավայելուչ գոհարան. (Սոկր.։)
grace, thanksgiving, thanks;
— or Խորհուրդ գոհութեան, Eucharist.
Գոհացողութեան երգս. (Վանակ. յոբ.։)
Տուր ինչ աստուծոյ գոհացողութիւն, եթէ ի բարի առնել կարողացն եղեր. (Ածաբ. աղք.։)
Ընկա՛լ զխոստովանութիւնս, զգոհացողութիւնս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Կրկնաբանեաց զգոհացողութւնս ողորմած տեառնն։ Զձայն օրհնութեան գոհացողութեան. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. յովն.։)
cf. Գոհացողութիւն.
εὑχαριστία gratiarum actip, grati animi significatio, αἵνεσις laus, laudatio Շնորհակալութիւն. նշանակք գոհ սրտի՝ կամ հաճութեան. գովութիւն կամ օրհնութիւն ընդ առելոց երախտեաց առ բարերարն.
Ամենայն ուրեք շնորհակալ եմք քաջք փելիքս ամենայն գոհութեամբ։ Որ յօրինէն մեօք գոհութիւն աստուծոյ։ Զի՞նչ կարեմք գոհութիւն մատուցանել աստուծոյ վասն ձեր։ Գոհութիւն եւ պատիւ տեառն աստուծոյ մերոյ։ Զոհ գոհութեան.եւ այլն։
Գոհութիւն աստուծոյ, որ յայտնէ, եւ այլն. (Յհ. իմ. երեւ. (ռմկ. փա՛ռք աստուծոյ )։)
Գանձ արժանի պարծանաց, եւ գոհութեան զտեառնէ (առաքինութիւնն է). (Սարկ. քհ.։)
Գոհութիւն է շնորհակալութիւն յառեալ բարիս. (Երզն. մտթ.։)
Հեռացեալ են ի գոհութենէ եւ յաղօթից, զի ոչ հակատան գոհութեանն. որ է մարմին եւ արիւն փրկչին մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. (Ածազգ. ՟Ա։)
Սրբազնական կամ սրբազնագոյն գոհութիւն։ Աստուածայնոյն, կամ սրբոյ գոհութեան հաղորդութիւն (այսինքն մասնակցութիւն). (Դիոն.։)
Ահագին խորհուրդքն գոհութիւն կոչին. քանզի բազում բարերարութեանց յիշատակք են, եւ գլուխ ամենայն խնամոցն աստուծոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25։)
Գոհութեան խորհրդոյն արժանի գտանէր հաղորդիլ. (Յհ. կթ.։)
Վայելելն յաստուածային եւ սուրբ գոհութեան. (Սարկ. քհ.։)
like a thief.
Գողաբար ի բաց զերծանել, կամ սողիլ, մատնել, եւ այլն. (Փիլ. լին.։ Եղիշ. ՟Դ։ Շ. թղթ.։ Մագ. ՟Ծ՟Է։ Վանակ.։ Վրդն.։)
to rob, to steal, to take clandestinely, to take away, to purloin;
to pillage, to filch;
to embezzle, to misapply;
գաղտ —, to juggle;
հնարիւք —, to cheat;
զմիտս, զսիրտ, to captivate, to entice.
κλέπτω (լծ. հյ. կողոպտել) κληποφωρέω, κρύπτω, αἵρω furor, furtum facio, celo, tollo եւ այլն. Գաղտ բառնալ զիրս այլոյ ընդդէմ կամաց նորա. գողնալ.
Մի՛ գողանայցես։ Զիա՞րդ գողանայաք ի տանէ տեառն քոյ արծաթ կամ ոսկի։ Գողանայցի ի տանէ առնն։ Գողութեամբ գողանայցէ ի նմանէ.եւ այլն։
Գողանալով գողացան զիս յերկրէն եբրայեցւոց։ Գողացան զքեզ եղբարք մեր։ Գողացաւ զնա ի միջոյ որդւոց արքայի սպանելոցն. իմա՛ անյայտաբար տանել, կամ յափշտակել։ (Երեմ. ՟Ի՟Գ. 30.)
Գողանան զբանս իմ՝ իւրաքանչիւր յընկերէ իւրմէ. (կամ՝ Ես. ՟Ե. 23.)
Զիրաւունս գողանան զարդարոյն. իբր որսալ, յափշտակել։
Գողանալ զայլոյ ամուսնութիւն կամ զհարսանիս. այսինքն շնալ. (Եզնիկ.։ Կանոն.։)
ԳՈՂԱՆԱԼ. որպէս Ղօղել, ղուղակել, քօղարկել զիրս կամ զհնարս. խաբել. պատրելով դաւաճանել. որսալ. գողտուկ բան տեսնել, ուսուլ բանեցնել, վարդապետութեամբ խաբել.
Գողացաւ յակոբ զսիրտ լաբանու։ Ընդէ՞ր գաղտագնաց եղեր, եւ գողացար զիս. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 20. 26։)
Գողացեալ դաւաճանեաց զիս. (Զքր. կթ.։)
(Դեւն) գողանայ զմիտս մեր՝ յիրաւն միտելով կամս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
(Հերովդէս) այն որ կամեցաւ զմիտսն զուարթնոցն գողանալ, գողացեալ եղեւ ինքն ի նենգեցելոց անտի. (Եփր. համաբ.։)
Զմարդկային միտս գողանայ, եւ պատճառ զկանոնս ունի. (Կանոն.։)
ԳՈՂԱՆԱԼ. Ի բաց բառնալ հնարիւք. կորզել, ճողոպրել. փարատել. անհետ առնել.
Զձանձրոյթ աշխատութիւն ի մտաց ձերոց գողանալ։ Վաղվաղակի հատմամբքն գողասցի զցաւս ախտին։ Գողացաւ զցաւս հոգւոց, եւ վաղվաղակի առողջացաւ. (Ոսկ.։ եւ ՃՃ.։)
Երկայնութիւն ժամանակաց գողանայր զմիտս մարդկան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Զի մի՛ տեղին գողասցի զբանն ի լսելեաց։ Խաբէութեամբ ծածկեալ գողանայ զինքն. (Իգն.։)
Ասնե, թէ (առիւծն) կամելով զինքն գողանալ յորսորդացն՝ ձետովն ծածկէ զշաւիղս իւր, զի մի՛ գիտասցեն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Թերեւս կարասցեն ի նեղութենէն գողանալ զեղբարս իւրենաց. (Եղիշ. ՟Գ։)
Գողացաւ յակոբ զսիրտն ղաբանու, այսինքն գողացաւ զանձն իւր յ՝ղաբանայ, զի ճանապարհ՝ զոր ոչ գիտասցէ ղաբան, գնասցէ նա։ Ոչ գողացաւ զնա ընչիւ, բայց յայսմ գործով. գողացաւ զանձն իւր ի սրտէ անտի ղաբանու. (Եփր. ծն.։)
Կամ Ծածկել. պատրուակել. գոցել.
Պատճառս յարմարել, եւ գողանալ զեղեալսն։ Սակս գողանալոյն զնշանսն յագէտս լինէին։ Գողանան զճշմարտութիւն. եւ այլն. (Նանայ.։)
ԳՈՂԱՆԱԼ. որպէս Գողել, քօղել, ծածկել.
Արտօսր բազում հեղոյր, եւ ջանայր գողանալ զարտօսրն, եւ ոչ կարէր։ (Եպիփ. ծն.։)
cf. Գողօն.
Զի մի՛ ի տան գտցի, եւ իբր գողանք համարեալ՝ պատուհասեսցին. (Տօնակ.։)
to hide, to conceal;
to rob.
Իբր Քօղել. ղօղել. ծածկել. որ եւ ասի ԳՈՂԱՆԱԼ.
Ադոնիա գողեաց զթագաւորութիւն. այսինքն զմիտս թագաւորելոյ իւրոյ. կամ հնարիւք կամեցաւ գողանալ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
theft, robbery, rapine, expilation;
extortion, plunder.
Գողութիւն եւ նենգութիւն։ Գողութիւնք, սուտ վկայութիւնք։ Ոչ ապաշխարեցին ի գողութենէ իւրեանց.եւ այլն։
Որք զմեծամեծս գործեն գողութիւնս պարկեշտ եւ պանծալի անուամբ իշխանութեան եւ առաջաւորութեան ծածկելով. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ապա թէ ոչինչ գտանիցի նորա, վաճառեսցի փոխանակ գողութեանն իւրոյ. այսինքն իրին գողացելոյ. (Ել. ՟Ի՟Բ. 3։)
robbery;
stealth.
Հռեբեկա հրամայէր որդւոյն զգողումն օրհնութեանցն կեղծաւորեալ կերպարանօքն. (Ոսկ. ես.։)
Որ ոչ արբուցանէ զջուր գողման, հանգչի նա ի վերայ աղբերն կենաց. (Մծբ. ՟Է։)
by road.
Գաղտնի ուղի՝ իբր ճանապարհ գողոց. ծածուկ ճամբայ.
Զգողուղի կալաւ շմաւոն գնդիւն իւրով. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 82։)
Գողուղի (կամ գողունի) հետեւանաց արահետ. (Պիտ.։)
cf. Գողուն.
Ջուր գողունի. (Առակ. ՟Թ. 17։)
Ի գողունեաց անտի մի՛ ոք իշխեսցէ յեկեղեցի ընծայել. (Կանոն.։)
Մին բուն հայր լինի որդւոց, եւ միւսն գողունի. (Եզնիկ.։)
who has a fine language or tender voice, soft or gentle in speaking;
alluring.
Քաղցրաբան. անուշ լեզու, կակուղ խօսօղ.
theft, larceny, thing stolen.
ԳՈՂՕՆ ԳՈՂՕՆՔ. κλέμμα, κλοπή furtum գրի եւ ԳՈՂՕՆԻ, նիք, նէք. կամ ԳՈՂՈՒՆՔ. Գողունի ինչ. իրք գողացեալք. գողցած բան.
Ի գողօնս համարեալ լիցի ինձ։ Ես յանձնէ տուժէի զգողօնի (կամ զգողունի) տուընջեան, եւ զգողօնի (կամ զգողօնս) գիշերոյ. (Ծն. ՟Լ. 33։ ՟Լ՟Ա. 39։)
Եթէ գտցի ի ձեռին նորա գողօնն, կրկին տուժեսցի. (Ել. ՟Ի՟Բ. 4։)
Զի մի՛ գողօն իցէ։ Գողօնն յամենայն ժամ դարձցի։ Մի՛ հարկանօղ իցէ, եւ մի՛ գողօն։ Բաց ի գողօնէից. (Մխ. դտ.։)
Զյափշտակեալսն եւ զգողունսն ոչ ընդունի աստուած. (Սարկ. լս.։)
Երկեան ի փոքր գողունիցն. (Եփր. թագ.։)
Զստեղծուածս նորա պէսպէս կտտանօք կտտէին, եւ ի գողօնս իւրեանց ըմբռնեցան. (Երզն. մտթ.։)
salsify, goat's beard.
ԳՈՃԱՄՈՐՈՒՍ կամ ԳՈՃՄՈՐՈՒ. Ի բժշկարանի մեկնի Քօշմօրուք, աֆթիմոն, հայֆարիխոն. եւ ի բառս Գաղիանոսի երեւի լինել անուն խիժի իրիք։