always, at all times, continually, at every turn, incessantly, for ever, for ever and ever, perpetually, eternally;
eternal;
որպէս —ն, as usual, as before, as formerly.
• «ամէն անգամ, շարունակ» ՍԳր. որից մշտաբուղխ Եզն. Ագաթ. մշտագնաց Վեցօր. մշտակաթ Եփր. կողոս. Ոսկ. տիտ. մշտակատար Բուզ. մշտակենագործակ (նո-րագիւտ բառ) Արիստիդ. 20. -նջեան մաս-նիկով (հմմտ. տունջեան)՝ մշտնջեան Գ. մակ. գ. 17. մշտնջենական Ագաթ. Ոսկ. ես. մշտնջենակաց Վեցօր. մշտնջենանալ Եփր. կողոս. 165. Եւս. պտմ. մշտնջենաւոր Ագաթ. Եզն. Եւս. պտմ. առանց սղման, յետնաբար՝ միշտերգելի Փիլ. միշտամեղ Պիտառ. նոր բառեր են՝ մշտադալար, մշտարծարծ, մշտա-ծիծաղ ևն։
• Klaproth, As. polygl. 102 գերմ. meist «մեծ մասը» ձևի հետ։ Peterm. § 249 մի շատ ձևից։ Justi, Dict. Kurde էջ 399 քրդ. mišt «առատ», պոս. mašt «ամբոխ, բազմութիւն»։ Հիւնք. 226 պրս. hamīša «միշտ», լաւ ևս թրք. šimdi «այժմ»։ Հիւբշ. 194 անապահով է գըտ. նում համեմատել զնդ. mišti բառի հետ. որովհետև ըստ Geldner բառս նշանա-կում է «մէզ, ցօղ», ըստ Justi «հե-ղումն», ըստ Bartholomae, Altir. Wört, 1187 «խառնիխուռն, միասին» (հանե-լով myas «խառնել» արմատից, որ է նաև=լտ. miscere, գերմ. mischen ռուս. мъшать «խառնել». նոյնը տե՛ս Trautmann, էջ 175)։ Բայց ըստ աւան-դութեան նշանակում է «միշտ», ինչպէս ունի Զենդ-Աւեստայի պհլ. թարգմանու-թիւնը, որ և ընդունում են Darmesteter, Etud. iran. 2, 303, Zend-Avesta 2, 394, Meillet MSL 17, 247։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Ջղ. Տփ. միշտ, Տիգ. միշդ. յատկապէս Ախց. Կր. կրկնու-թեամբ միշտ և հանապազ։
hedge, fence, enclosure, boundary, wall;
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
• «պատ, պատնէշ, 2. ցուցակ. 3. միշտ»։
• ՆՀԲ առաջին երկու իմաստով անգ կամ յանգ բառից։ Տէրվ. Նախալ. 68 ցանկ «պատ»=սանս. kač, kanč, լտ. cingo, լիթ. kinkau, յն. ϰαϰαλον «պատ, պարիսպ» բառերի հետ՝ հնխ. kak «պա-տել, կապել» արմատից. իսկ ցանկ «միշտ» յառաջանում է ցանկ «պատ» բառից։ Հիւնք. ցանկ «պատ» հանում է ցանց-ից, իսկ ցանկ «միշտ» յանգ բա-ռից։ Scheftelovitz BВ 28, 287 սանս. çanku «ցից», հսլ. saku «ճիւղ» բառե-րին է կցում։
accuser, informer, plaintiff;
— լինել cf. Դատախազեմ.
• ԳՒՌ.-Ունինք միայն Խրբ. դէմը դ'աղա-խազ կայնիլ «պահանջկոտ լինել, առանց ձանձրանալու միշտ պահանջել» ոճր։
pure, refined, clean.
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Մշ. զուտ, Սեբ. և Տիռ. զուդ, (բայական ձևով՝ Տիգ. զդդէլ), Ալշ. զուդր.-իսկ Հնգ. զուտր նշ. «միշտ, շարու-նակ»։
doubtful, mistrustful.
• ԳՒՌ.-Պարզ արմատը ցոյց են տալիս Վն շոզտեմ «ա՞րդեօք, կկասկածիմ, չլինի թէ», Աևն. շուշտիկ «ապուշ, տկարամիտ, միշտ շուարած» (ՀԱ 1908, 286)=շուշտակ Վն. «թեթևամիտ»։
long;
— ամս, ամօք, for a number of years, for many years;
կեցցե՛ս — ամն, may you live many years ! live for ever !
• «երկար, շատ» (միշտ գործած-ուած է ամ բառի հետ. յամայր ամս «շատ տարիներ») Ես. լ. 27. Ոսկ. մ. ա. 10. «ուշ. անագան» Արիստ. գրչ. Նար. որից յամերամ = «յամայր ամ» Վանակ. տարեմ. Օրբել. յիշ.
always, at all times, continually, constantly, ever;
assiduously.
• «միշտ, շարունակ» ՍԳր. Եղն որից հանապազաբուղխ Ազաթ. հանապազա-խօս. Ագաթ. հանապազասուտ Տիտ. ա. 2. Ոսկ. տիտ. հանապազորդ ՍԳր. Եւս. պտմ. հանապազորդել «յաճախել» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. յհ. բ. 17. Ագաթ. հանապազօր ՍԳր. հանապազօրեայ Բ. մն. լա. 2. Ոսկ. յհ. ա. 5. զօրհանապազ ՍԳր.։
• = Իրանեան փոխառութիւն է, ինչպէս ցոյց է տալիս բառիս արտաքին երևոյթը. առաջին մասը՝ հանա-նոյն է սանս. sánā, sanāt, sa-nā-tána «միշտ» ձևերի հետ, որոնք տաւես են իրան. *hana-. բայց անյայտ է -պազ։
• ՆՀԲ լծ. հյ. համայաւէժ, յն. συμπας «ամբողջովին», պրս. [arabic word] har-bār ռամէն անգամ»։ Windisch. 22 հանտ-ևռում է սանս. sanā-tana ձևին։ Müller Bvs 5, 139, WZKM 5, 355 պրս. [arabic word] hanōz «տակաւին»= հպրս. *hanā apa-čā «շարունակ»։ Justi, Dict. Kurde, էջ 457 օրդ. heiz, heiža, heizam «նորից», զազա. hén'ī «տակաւին», պրս. hanoz։ Տէով. Մասիս 1881 մայ. 12 սանս. sana «միշտ», գոթ. sinteinō ևն, իսկ Նախալ. 110 կցում է հին, հանի բառերին (տե՛ս հանի)։-Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. էջ 195 պրս. [arabic word] namabāz «ամէն անգամ»։ Հիւնք. պրս. էնպազ, հէմպազ «ընկեր, սեղանակից»։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 37 և Arm. Gram. 463 իբրև բնիկ հայ՝ բառի առաջին մասը ևոում է սանս. sánā, sanճt, sanā-tána «միշտ», լտ. sem-per «միշտ, շարու-նակ», գոթ. sin-teins «հանապազորդ», sin-teinō «միշտ, շարունակ» բառերին. (վերջին երեք ձևերը կապ չունին սանս-կրիտի հետ. տե՛ս Walde 698-9). բայց -պազ չմեկնուած մնալու պատճառով՝ անապահով է համարում։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1897, 248 մերժելով Հիւբշմանի մեկ-նութիւնը, դնում է պրս. hambāz «ամէն անռամ». (իմա՛ պրս. hama bāz «ամէն անգամ». սակայն այս ձևը չի կարող յարմարիլ, որովհետև bāz<պհլ. apāǰ)։
perpetual, eternal, immortal;
always, without end, perpetually, eternally.
• , ի հլ. «միշտ, ամէն ժամանակ» Եսթ. ժզ. 4. Ոսկ. մ. ա. 1. «մշտնջենաւոր, յաւիտենական, անփոփոխ» Ագաթ. Եզն. որից յաւեժանալ Փիլ. Պիտ. յաւեժութիւն Փիլ. Նիւս. Երգ. Պիտ. յաւեժացուցանել Պիտ. յա-ւեժակայ Պիտ. յաւեժաբար Շար. ևն։ Նոյն բառն է ր-ի յաւելուածով՝ յաւերժ «միշտ. շարունակ» Իգն. Պիտ. Խոր. որից լաւերժա-հարսն կամ յաւերժական հարսն Սահմ. Նար. յովէդ. յաւերժապէս Յհ. իմ. եկ. յաւերժանալ Երզն. մտթ. յաւերժաձիգ «երկարատև» (նո-րագիւտ բառ) Պարակ. շար. էջ 18. յաւեր-ժայիշատակ (արդի գրականում) ևն։-Ար-մատն ու ածանցները իրար վրայ փոխա-դարձաբար ազդելով՝ գրուած են նաև յաւեժ, յաւէրժ, յաւէժանալ, յաւէրժանալ ևն, որոնք համապատասխան չեն հայերէնի ձայնական օրէնքներին։
scorpion, knotty cudgel, iron rod;
groan, moan, wail, sigh.
• , ո հլ. (յետնաբար յգ. գրծ. քքօք) «յանցաւորները ծեծելու յատուկ փշփշոտ գաւազան» Գ. թագ. ժբ. 11, Կիւրղ. թգ. Գոր. և շմ. 70, Արծր. 198, Ղևոնդ, Անան. եկեղ. Սարգ. ա. պետ. ժ, էջ 368 (բ տպ.). գոր-ծածուած է միշտ անեզաբար։
active, busy, stirring, diligent, lively, brisk, vigorous;
— լերուք ! now! be lively! courage! cheer up!
diligently, unweariedly;
— գնալ, to quicken the pace, to advances wiftly, bravely, intrepidly.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Կր. Մշ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Տիգ. ժիր «ժրաջան», Ախց. Մկ. Ում Վն. ժhր «առողջ». գաւառականների մէ» ստացել է նաև ուրիշ նշանակութիւններ. օր. Մկ. «կենղանի, ողջ», Խրբ. «պինդ, կարծս». Չրս. «բարձրաձայն», Խլ. «շուտ շուտ, յա-ճախ», Խրբ. «գաղտնապահ»։ Նոր բառեր են ժրալ «արտորալ», ժրացնել «բժշկել», ժրել, ժրիլ, ժրժրալ «լաւանալ, ապաքինիլ, կազ-դուրուիլ», երեսը ժրել «երեսը պնդացնել». ժրպնդել «գօտեպնդիլ», ժրպնդնալ «եռան-դուն լինել», ժրպնդուկ «լաւ հագնուած»։ Այստեղ է պատկանում նաև Խտջ. Հմշ. իժիր «միշտ, յաճախ», Ասլ. Եւդ. Զն. Պլ. ամէն ի ժիր «միշտ, ամէն անգամ», որի հնագոյն գործածութեան իբրև օրինակ ունինք «Երակն ի ժիր խաղայ» (իմա՛ «երագ երագ») Մխ. բժշ։
gridiron;
trivet, tripod;
խորովել՝ եփել ի վերայ —ի, to broil, to grill, to cook upon the gridiron;
միս ի —է, broiled meat.
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մշ. Վն. կասկարա, Տփ. ևասկարանք, Մշ. կասկարէգ, Խրբ. գmսգm-րmգ, Զթ. գէսգէրmք, Ակն. Եւդ. գասգըրագ, Ղրբ. քսկա՛րէնք.-նոր բառեր են կասկա-բայք Ակն. Զթ. «մի աստղի անուն», կաս-կարեկ Ատն. «միշտ սրտնեղութիւն պատճա-ռող մարդ», կասկարէնք Ղրբ. «մի տեսակ խաղ է»։
cf. Գորշախայտ.
• «բոլոր, բոլորովին, ամբողջ, ամ-բողջովին» ՍԳր. Եւս. քր. «միշտ, ամէն ժա-մանակ, յարաժամ» Ոսկ. մտթ. և եբր. Փարա որից համակել «ամբողջովին՝ բոլորովին պատել» Ոսկ. ես. համակիլ «բոլորովին պա-տիլ, թաթախուիլ, մալակոնիլ» Ոսկ. Փարպ. համակակոյր «բոլորովին կոյր», համակա-կոր «բոլորովին գլխակոր». երկուսն էլ մի-այն ԱԲ։
all, entirely, totally;
only;
always.
• «բոլոր, բոլորովին, ամբողջ, ամ-բողջովին» ՍԳր. Եւս. քր. «միշտ, ամէն ժա-մանակ, յարաժամ» Ոսկ. մտթ. և եբր. Փարա որից համակել «ամբողջովին՝ բոլորովին պատել» Ոսկ. ես. համակիլ «բոլորովին պա-տիլ, թաթախուիլ, մալակոնիլ» Ոսկ. Փարպ. համակակոյր «բոլորովին կոյր», համակա-կոր «բոլորովին գլխակոր». երկուսն էլ մի-այն ԱԲ։
biscuit, sea-.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «կրկին եփած կամ չո-րացրած կսկուծ հաց» Վրք. հց. սրա հին օրինակի մէջ գրւում է միշտ պաքցամատ, անո՝ Բ. 478, սխալմամբ նաև տաքսիմատ (վերջաձայն տ ազդել է գրողի մտածութեան վրայ) անդ, Ա. էջ 566-567. պաքսիմիտ Մխ. բժշ. 45։
trench, moat, ditch.
• , ի-ա հլ. «քաղաքի պարիսպնե-րի շուրջը փորուած լայն խրամ, որի մէջ ջուր լցնելով թշնամու անցքը արգիլում էին պաշարման ժամանակ». գործածուած է միշտ փոս բառի հետ. ինչ. պարկէն փոսի Ագաթ., պարկենաւ փոսիւ, պարկէնս փոսից Ղևոնդ ժ. էջ 36, ժթ. էջ 103.-Կրկնագիր Ագաթ. էջ 65 ա գրուած է պարկեն։
phlegm, pituite;
թքանել զ—, — արկանել, to expectorate;
— բերել, to cough up.
• ԳՒՌ.-Երև. Ռ. Սեբ. խուխ, Ասլ. խիւխ, Ղրբ. խօխ, Ջղ. խիխ, խեխ։ Նոր բառ է խխալ «միշտ մաղաս թքել»։-Խորխ «կեղե-ւանք» բառի հետ շփոթելով ձևացած են Ջղ. (գիւղերը) խորխ, Կր. Տփ. խօրխ, Ախց. խօռխ. աւելի հնից ունինք խողխ ձևը՝ որ գտնում եմ գործածուած Վրք. և վկ. Ա. 56հ (1204 թուից)։
cf. Նուք;
ի — երիվարի ելանել, նստել, to mount on horseback, to take horse.
• «հարս» բառից։ (Իսկապէս որ բառս գրեթէ միշտ ի նիւս ձևով գործածուած լինելով, կարող է այսպիսի կասկածի տեղիք տալ։ Սակայն կայ Արծր. «յայս նիշ նիւս կեղթում», որ ցոյց է տալիտ թէ բառը յոգնակի չէ և եզ. ուղ. ձևն է նիւս)։ Scheftelowitz BВ 29, 46 սանս. snu, sanu «անասունների մէջքը, կըռ-նակը»։
gratuity, drink-money.
• = Պէտք է ուղղել բալկուլ, իբր «բալ կուլ տուող», ինչպէս ունինք ձկնկուլ և ճանճակուլ թռչունները։ Բալկուլ ձևը կենդանի է Լոռիի գաւառականում (Ազգ. հանդ. ժ. 190). ըստ Ռուբէն Քալանթարեանի (անձնական) դա մի փոքրիկ թռչուն է, որ լինում է միշտ անտա-ռում՝ բալենի կոչուած վայրի ծառի վրայ։ Սխալը յառաջացել է լ և շ տառերի նմանու-թիւնից։-Աճ.
great coat, loose coat, Persian dress.
• . անստոյդ ձևով բառ, որ գրուած է նաև գրաստ, դրատ, դրաստ, դրաւտ (միշտ անեզական) «պատմուճան, վերարկու» Բ. թագ. ժ. 4. Մխ. դատ. էջ 262. Բուզ. ե. 6 (հին տպ. մադրաստ, էջ 208 դրաստ, էջ 209 որատ). Կաղնկտ. (հրտր. Էմ. էջ 138 դրաւտ. իսկ հրտր. Շահնազ. Ա. 292 գրատ). ԱԲ քեկնում է նաև «քղանցք» ըստ Կիւրղ. թագ?
booty, plunder;
fish-hook.
• = Պհլ. apurtan (միշտ գաղափարագրով գրուած բառ իբրև уhnslwn) «վերցնել, ա-ւարել, կողոպտել», apar «թալան, աւար, կո-ղոպուտ», պազենդ. apar, apardan նոյն նշ. կազմուած է apa-մասնիկով par «անցնիլ» արմատից. հմմտ. զնդ. nipā̄rayeiti «մի բան իրեն սեփականացնել», սանս. apa-par-«մի բան վերցնելով առնել տանիլ»։ Իրա-նեանից փոխառեալ եմ համարում արևել. թրք. [arabic word] aparmaq «առնել տանիլ» (չը-կայ տաճկերէնում)։
unfit, inept, foolish, absurd, fantastical, whimsical, grotesque, ridiculous, extravagant, silly, ill-shaped, ill-contrived, awkward;
—ս absurdly, fantastically, ridiculously, awkwardly.
• ՀՀԲ և ՆՀԲ հանում են հեթեթ-անք ձևից, որ միայն Լաստիվերտցին է գործածած և անշուշտ հայթայթանք «միջոց, հնարք» բառի գաւառական արտասանութեւնն է ներկայացնում։ Այս ստուգաբանութիւնը ընդունելու դէմ են՝ նախ ե ձայնաւորը փոխանակ այ երկբարբառի, երկրորդ՝ բառի նշանակութեան տարբերութիւնը և երրորդ՝ այն հանգամանքը, որ անհեթեթ բառը ունինք նաև դ-ով գրուած, մինչ-դեռ հայթայթել միշտ թ-ով է։ Հիւնք. Եա-նա լեռան անունից։
lean, meagre, scraggy, skinny, gaunt, spare, slender, thin, lank, sorry, dry;
— մարմնով, leanfleshed.
• «նիհար, ճռզած» Ծն. խա. (քանիցս) Մաղաք. ա. 13. Վրք. հց. որից վտտիլ «նի-հարիլ, տկարանալ» Եզեկ. լդ. 29. «հիւանդ-կախ, միշտ տկար լինել» Անկ. գիրք Հին կտ. Ա. 103. վտտել «տկարացնել (հաւատքը)» Ոսկ. մ. գ. 36. «նւազեցնել (պատիւը)» Ոսկ. ես. 227. «նեդել, չարչարել» ՍԳր. Ոսկ. ես. վտտանալ Մամբր. ըստ Լեհ. անվտիտ Դտ. ժզ. 8. Խոր. գրուած է նաև վատիտ Յայսմ. փետր. 29։
clod, glebe, lump of earth;
obscene word or jest.
• , անստոյգ նշանակութեամբ բառ. մէկ անգամ ունի Զքր. կթ. «Երիտասարդ ոք պակշոտեալ զհետ կուսի՝ ոչ համարձակի իսկ և իսկ մերձենալ, այլ երբեմն ակնարկէ և երբեմն ժպտի, և ապա քնցեղս ընկենու և քարաձիգս *առնէ և միշտ խեղկատակու-թիւնս»։ ՆՀԲ մեկնում է «գուղձ հողոյ, գունձ, քուց, և կամ նմանութեամբ՝ բան խենէշ սիրոյ և քնցատելոյ». Քաջունի, հտ. Բ 118 և հտ։ Գ. 255. «ֆր։ motte, հողի կոշտ»։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ հանում են հեթեթ-անք ձևից, որ միայն Լաստիվերտցին է գործածած և անշուշտ հայթայթանք «միջոց, հնարք» բառի գաւառական արտասանութեւնն է ներկայացնում։ Այս ստուգաբանութիւնը ընդունելու դէմ են՝ նախ ե ձայնաւորը փոխանակ այ երկբարբառի, երկրորդ՝ բառի նշանակութեան տարբերութիւնը և երրորդ՝ այն հանգամանքը, որ անհեթեթ բառը ունինք նաև դ-ով գրուած, մինչ-դեռ հայթայթել միշտ թ-ով է։ Հիւնք. Եա-նա լեռան անունից։
luxurious, lascivious, lewd, lecherous.
• = Գրեթէ միշտ գործածուած է իբրև ող-ջախոհ բառի հակառակը, ուստի կարծւում է, որ կազմուած է այս բառից՝բ բացասական մասնիկով. այսպէս է նաև բառիս համապա-տասխանող յն. ἀσωτος «զեղխ, բղջախոհ, libertin» բառը, որ կազմուած է ժ բացասա-կանով σφζω «ողջ առողջ պահել, փրկեւ-ազատել» բայից (Bailly 2987)։ Բայց հայե-րէնի մէջ ո՛չբ բացասական գիտենք այլուր և ոչ էլ ո ձայնաւորի այսպիսի տարապարտ կորուստ։
frequent, continual, incessant;
prolix, long;
much, full, copious, abundant;
frequently, often, continually;
too much, too many;
—ք, continuity, perpetuity;
հացք —աց, shewbread.
• . ի-ա հլ. «շատ, բազմաթիւ» Ոսկ. ա. կոր. «յաճախութիւն, ամէն օր շարունա-կելը» Բ. մակ. ա. 8, ժ. 3. «ստէպ, միշտ. ամէն անգամ» ՍԳր. որից յաճախել «շա-տացնել, աւելացնել» ՍԳր. Ազն. (տարբեր իմաստ ունի Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 670, տող 197), յաճախութիւն ՍԳր. յաճախաբար Ոսկ. ես. յաճախագոյն Ագաթ. Կորիւն. Եւս. քր. յաճախագունդ Եւս. քր. Ոսկ. ես. յաճախա-գութ Ոսկ. ես. և մտթ. Սեբեր. յաճախորդ (նոր բառ)։
mange, scab in cattle;
— արկանել, to strike or fell to the ground, to stretch dead, to kill on the spot;
— անկանել, to be struck dead, to fall dead on the spot, to be slain;
— անկանել ի փոշւոջ, to bite the dust or the ground, to be killed;
— անկանել ի սայր սուսերի, to fall by the edge of the sword.
• = Պհւ. *tapast բառից, որի պրս. ձևն է [arabic word] tabast. այս բառի նշանակութիւնը աարզ չէ. մօտաւորապէս թարգմանւում է «աւեր, աւերակ կամ ապականեալ և շփո-թեալ». առանձին գործածութիւն չունի, այլ միշտ կից է դրւում [arabic word] tabāh «ապականու-թիւն, եղծում, ոչնչացում, վատթարանալ» բա-ռի հետ. օր. [arabic word] ︎ [arabic word] šod sarāsar kār-i jihān tabāh u tabast «աշխարհի գործերը ծայրէ ի ծայր ապակա-նեցան»։-Աճ.
mat, carpet.
• = Պհւ. *tapast բառից, որի պրս. ձևն է [arabic word] tabast. այս բառի նշանակութիւնը աարզ չէ. մօտաւորապէս թարգմանւում է «աւեր, աւերակ կամ ապականեալ և շփո-թեալ». առանձին գործածութիւն չունի, այլ միշտ կից է դրւում [arabic word] tabāh «ապականու-թիւն, եղծում, ոչնչացում, վատթարանալ» բա-ռի հետ. օր. [arabic word] ︎ [arabic word] šod sarāsar kār-i jihān tabāh u tabast «աշխարհի գործերը ծայրէ ի ծայր ապակա-նեցան»։-Աճ.
ring, slide;
curl, ringlet;
— շղթայի, link;
— ճարմանդի, button-hole.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մշ. ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սլմ. Սչ. Սեբ. Վն. Տփ. օղ, Սվեդ. օղագ, ուղmգ (չկայ օղ ձևը), Ասլ. Մկ. էօղ, Զթ. էօ՞ղ, Հճ. էղ, բոլորն էլ «գինդ» նշանակութեամբ։ Տիգ. գործածւում է միշտ յգ. օղիր ձևով. երբ հարկ լինի եզա-ևի գործածել, ասւում է օղիրուս թայր «օղե-րիս մէկ հատը»։ Նոր բառեր են օղակկո-ճակ, օղթակ, օղմղուկ։
tree;
մատաղատունկ —, sapling;
հինաւուրց՝ զառամ —, old -;
պտղատու —, fruit -;
— արուեստի, the ten Aristotelian categories;
ելանել ի —, to climb trees;
to mount a -;
յօտել, յապաւել զ—ս, to prune;
to lop;
պատուաստել զ—ս, to graft;
ծաղկին —ք, the trees flourish;
փթթին —ք ծաղկօք, ծաղկազարդին —ք, the fruit trees are in full bloom or blossom;
— կացուցանել զհերս, to cause the hair to stand on end;
իւրում —ոց ի վերայ ելանել, to do according to one's will or pleasure, to follow one's own bent.
• Հներից Տաթև. հրց. 214 մեկնում է զանազան ձևերով. նախ՝ իբր ծառալ, «զի բոյսք և տունկք միշտ ծառայք են». երկրորդ՝ ծուռ, «զի ծառն ծռեալ ունի զգլուխն ի վայր և զոստսն ի վեր. կամ թէ ծռեալ ունի զոտս (կարդա՛ զոստս) և զստեղունս յայտկոյս և յայնկոյս», եր-ռորդ՝ ծեր, որովհետև մարդկանցից ա-ռաջ են ստեղծուած։-Նորերից առա-ջին անգամ Klaproth, Asia polygl. (1823) համեմատեց բասկ. zura «փայտ» բառի հետ։ Brosset JAs.
means;
possible;
it is fitting or proper.
• «հնարաւոր, կարելի» ՍԳր. (միշտ մա՛րթ է ձևով). որից մարթել «կարենալ մի բան յարմարեցնել» Կորիւն. Ագաթ. Բուզ. «կարենալ, ձեռնհաս լինել» ՍԳր. Կոչ. Սե-բեր. Ոսկ. Եզն. Բուզ. Եւս. քր. մարթանալ «կարենալ» Կոչ. մարթական «հանճարաւոր» Նիւս. կազմ. Տօնակ. մարթանք «վարպետու-թիւն, հնարագիտութիւն» Բ. մակ. ժդ. 29. Մծբ. անմարթ «անկարելի» Գծ. ժ. 28. չը-մարթուն «անփորձ, անճարակ» Եսթ. ժզ. 4. Մծբ. Սեբեր. մարթուչ Ոսկ. ա. տիմ. էջ 119 Փիլ. նխ. 21, 53։
dear, high priced;
precious;
— է, it is dear;
փոքր մի —, rather dear;
— մարմնով, corpulent.
• ևամ ԹԱՆԳ «մեծագին, սուղ» Տա-Ռև. ձմ. ճը. ամ. 109, Ուռհ. (առ Ստ. Լեհ.︎ «ծանրաշարժ» Բռ. ստեփ. լեհ. որից թանկու-թիւն «թանկ լինելը» Շիր. հացաթանգութիւն Մխ. այրիվ. 84. թանգարան «գանձարան» Յհ. կթ.-նոր գրականում արևելեան բառ-բառը միայն գործածում է թանկ կամ թանգ «մեծարժէք», որից թանկանալ, թանկազնել, բանկութիւն, թանկարժէք, թանկնոց կամ թանկանոց, բայց արևմտեան բարբառն էլ ունի թանգարան, թանգարանապետ, թանգա-րանական (միշտ գրուած գ-ով, թէև թանևա-գին գրւում է կ-ով)։
cessation, rest;
pause;
establishment, dwelling;
station;
—ք գազանաց, den;
—ք խաշանց, անասնոց, stable;
—ք հաւուց, roost;
perch;
—ք նաւուց, harbour.
• , ո հլ. «հանգիստ» ՍԳը, «կանգ-նելու տեղ, յոգնութիւն առնելը» Եւս. քր., «վերջ, սպառիչը» Յհ. կթ., «բնակարան, մէ-ջը կենալու տեղ, ինչ. տուն, գոմ, փարախ, բոյն, որջ ևն», ՍԳր. Խոր. Յհ. իմ. ատ. (այս իմաստով անեզական է և մէկ անգամ հր. լովուած դադարոց Մծբ.), որից՝ ղաղարել «հանգչիլ, կանգ առնել, վերջացնել, իջևա-նիլ» ՍԳր. Եղիշ. Խոր., դադարեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 27, դաղարիկ Կիւրղ. ծն., դադարուն «անշարժ կեցած» ԱԲ, անդադար «անընդհատ, յարատև, միշտ» ՍԳր. Կորիւն. Ագաթ. Վեցօր. ևն։
bishop.
• , ի, ի-ա հլ. (յգ. -ունք) «ե-կեղեցու առաջնորդը» Ա. տիմ. գ. 2. Տիտ. ա-Z. Ոսկ. փիլիպ. Եփր. ա. տիմ. 242. Ագաթ գրուած է նաև եպիսկապոս Արձ. է դարից Շողակաթ, 174 (այսպէս է գրում միշտ Տի-մոթ. կուզ), եպիսկովպոս Մանդ. Շողակաթ էջ 135 (երեք անգամ), որից եպիսկոպոսու-թիւն Ա. տիմ. գ. 1. Ագաթ., եպիսկոպոսա-կից Փիլիպ. ա. 1. Բուզ., եպիսկոպոսանոց Բուզ., եպիսկոպոսապետ Խոր., յառաջեպիս-կոպոս Բուզ., եպիսկոպոսարան Ճառընտ.. չեպիսկոպոս Բուզ. առանձին տե՛ս արքեպիս-կոպոս, քորեպիսկոպոս։
cf. Ամենայն;
• Հներից Խոսր. 10 մեկնում է. «Ամէնն եբրայեցի բարբառով այո՛ և արդարև». դարձեալ էջ 115 «Յեբրայականէն ի մերս ամէնն եղիցի թարգմանի. ասի և է և ստոլգ և ճշմարիտ»։ Լամբրոնացին. Մատ. էջ 182 դնում է յոյնից (տե՛ս վա-րը՝ Պռօսխումէ). բայց բուն նշանակու-թեան ծանօթ է. «Ամէն. այսինքն թարգ-մանեաւ և է. թէ զոր ինչ ասացեր օրհ-նութիւն... այդպէս է ճշմարիտ և է միշտ օրհնութեան արժանի» (անդ՝ էջ 268)։ նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան (տե՛ս վերը), յետոյ ՆՀԲ։ Բառիս վրայ
amen, so be it, verily, truly, certainly, positively.
• Հներից Խոսր. 10 մեկնում է. «Ամէնն եբրայեցի բարբառով այո՛ և արդարև». դարձեալ էջ 115 «Յեբրայականէն ի մերս ամէնն եղիցի թարգմանի. ասի և է և ստոլգ և ճշմարիտ»։ Լամբրոնացին. Մատ. էջ 182 դնում է յոյնից (տե՛ս վա-րը՝ Պռօսխումէ). բայց բուն նշանակու-թեան ծանօթ է. «Ամէն. այսինքն թարգ-մանեաւ և է. թէ զոր ինչ ասացեր օրհ-նութիւն... այդպէս է ճշմարիտ և է միշտ օրհնութեան արժանի» (անդ՝ էջ 268)։ նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան (տե՛ս վերը), յետոյ ՆՀԲ։ Բառիս վրայ
sour grapes;
— քաղել, to gather unripe grapes;
— ումուռ մեռանել, to die prematurely;
ի — գալ, to walk, to take a walk.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Խն. Մշ. Ջղ. Վն. ժուռ, Ոզմ. ժօւռ, Մկ. ժօռ, Տփ. ժուրը.-գաւառա-կանների մէջ ժուռ ներկայանում է զանազան իմաստներով. այսպէս՝ Ալշ. Խն. Մշ. Ջղ. Վն. «խակ, տհաս», Վն. «կիսահաս, չզարգա-զած», Լ. «թթու», Երև. Լ. Ջղ. «ազոխ, խակ խաղող», Տփ. «անտառային խաղող», Խտօ. «խաղող» (ըստ որում Խոտրջուրի մէջ խաղո-ղը միշտ թթու է), Հմշ. «ողկոյղ». Տփ. «թթու ապուր», Վն. «թթու դէմքով, խոժոռադէմ». որից ժռաջուր «ազոխի ջուր», ժուռկունոպլ «խակակութ», ժուռ-մուռ «տհաս», ժռուենի «մի տեսակ թթու խաղող», ժռչոր «թփի վրայ չորացած ազոխ»։
world, universe;
land, country, region;
փոքր —, microcosm;
հանդերձեալ —, the other world, future life;
ընդ ամենայն —, through all the world;
— ամենայն, all the world or people, every body;
ըստ — հանել, to expatriate, to exile, cf. Արտաքսեմ, cf. Աքսորեմ;
ելանել՝ փոխիլ յաշխարհէ, to go in the other world;
գալ յ—, to be born, to come into the world;
յաչս —ի, in the eyes of the world;
զուլ զ—, to leave the world.
• Հներից շատեր հանում են աշխար բա-ռից, այսպէս՝ Յայսմ. մարտ 19 «Աշ-խարհ ասելն այլ զնոյն նշանակէ (հմմտ. երկիր, այն է «վախեցի՛ր»), որ աշխար և սուգ է և կոծ և աղէտ ողբոց և հովիտ վշտաց և տրմութեան», Տօմար. «Աշ-խարհ կոչի աշխար և սուգի և տրտմու-թեան հովիտ»։ Տօնակ. «Աշխարհակա-նըն աշխարական ասի. և աշխարհն՝ սգոյ, և աղէտի անուն է. զի աշխարելի է աշ-խարհականն»։ Տաթև. ձմ. ճժ. «Կոչի աշխարհ, այսինքն է աշխար, որ է սուգ և տրտմութիւն և միշտ և հանապագ պարտ է աշխարել զմեզ՝ և ի սուգ և ի
cessation, intermission, pause, relaxation, truce;
— եւ դադար լինել, to cease;
— եւ պատուէր տալ, to permit;
to give directions;
to order, to bid, to command;
to exhort;
— տալ, to cause to cease;
to give rest, to repose;
— առնել, to halt;
to pause;
— առնուլ, to cease, to break off, to take rest or relaxation, to stop;
— զինուց, armistice, truce.
• (անհոլով) «դադար, հանգիստ» Բ. թագ. ժէ. 8. Ողբ. բ. 18. Ես. իգ. Փարպ. փիլ. «2. ջանք, յորդոր, պատուէր» (այս ի-մաստոմ գործածւում է միշտ դուլ և պատուէր ձևով) Ոսկ. մ. գ. 6. Եւս. քր. ա, որից՝ դլալ կամ դղալ «հանգիստ առնել, դադրիլ» Բ. մակ ժբ. 2. Եղիշ. ը. էջ 144, անդուլ «անդառառ. Խոր. Արշ. Յհ. կթ. Արծր. (գրուած է նաև ան-դոյլ Մանդ. էջ 72), անդուլութեամբ «անդա-դար, չդադրած» Եղիշ.։ Նոր գրականում գոր-ծածական են միայն դուլ և դադար, անդուլ անոադար և բազմաթիւ նոր բառեր, ինչ. գոր-ծադուլ, գործադուլաւոր, դասադուլ, հացա-դուլ, ճաշադուլ, մսադուլ ևն։
man-servant, domestic, waiter, boy, valet, footman;
slave;
vassal, dependent, subject;
ազնիւ, հաւատարիմ —, good, faithful servant;
վարձ —ի, wages, hire;
գրատ or նշամազգեստ —ի, livery;
— առնուլ, to hire or engage a servant;
արձակել զ—, to discharge or dismiss a servant;
ի բաց արձակել զամենայն զ—ս, to clear the house;
նորոգել զամենայն զ—ս, to engage new servants.
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Երև. Ախց. Կր. Մշ. Ոօմ. Սլմ. Ջղ. ծառա, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. ձա-ռա։-Քաղաքավարական ձևեր են ծառայա-կանս «ես», ծառայութիւ՛ն կամ ծառայ եմ «մնաք բարով, ցտեսութիւին» (>Ջռ. ձա-ռամ)։ Հետաքրքրական է ծառակին «աղա-խին» (Kivola)։-Ննխ. բառս նշանակում է նաև «ռուս». որից ծառանակ (հնչում են ձառանագ) «ռուսերէն», ծառայ ազգը «ռուս ազգը»։ Այս անունը դրուած է, որովհետև տեղացի ծառաները բոլորն էլ ռուս են եղել միշտ։ Յայտնի է սակայն որ ռուս. казакъ բառն էլ նշանակում է բուն «բանւոր, վար-ձով աշխատող ծառայ» (Berneker 496)։
well disposed, inclined, willing, well affected;
prompt, ready, eager, desirous, anxious;
— լինել, to be disposed or inclined to, in the mood for, to have an inclination for;
cf. Օժարաբար.
• «սրտով պատրաստ, հաճ և հա. ւան» Մտթ. իզ. 41. Մրկ. ժդ. 38. Ոսկ. եբր. որից յօժարիլ ՍԳր. յօժարանալ Եփր. ծն. յօ-ժարացուցանել Եփր. բ. կոր. յօժարութիւն ՍԳր. չարայօժար Սիր. իթ. 26. Վեցօր. Կոչ. 188. Ոսկ. յհ. բ. 9. ինքնայօժար Ագաթ. Ոսկ կամայօժար Մանդ. կանխայօժար Լմբ. ա-ռակ. մշտայօժար Նար. ղգ. մտայօժարութիւն Կոչ. մեծայօժար (նորագիւտ բառ) Հայել. 297. յօժարեցութիւն Եփր. ել. Եւթաղ. 138 (ըստ Վարդանեան, Եւթաղ 147, ծան. յն. προτροπή թարգմանուած է միշտ «յօժարեցու-թիւն», իսկ πρὸϑεσις և προϑυμίσ «յօժարու-թիւն»), սիրայօժար, յօժարակամ (նոր բա-ռեր)։ Գրուած է նաև յուժար։
duration;
*oak or elm leaves for fodder;
ի —, durably, lastingly, for ever;
ի — երթալ or — պահիլ, cf. Տեւեմ.
• ՆՀԲ լծ. արաբ. davam «շարունակել» dāim «միշտ, մշտատև»։ Böttich. ZDMG 1850, 363, Arica 88, 436 և Lag. Ur-gesch. 169 սանս. tu «կարենալ», tayi-ša «ուժեղ», զնդ. tu, tav «կարենալ, ռօրել», պրս. tuwānistan «կարենալ» բառերի հետ։ Նոյնը նաև Müller SWAW 42, 250 և Justi, Zendsp. 135։ Խնդրա-կան է գտնում Հիւբշ. Arm. Stud. § 273 նշանակութեանց տարբերութեան պատ-ճառաւ։ Հիւնք. արաբ. տէվամ և լտ. durare։ Ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տուաւ Meillet, Revue bourguignonne 1895, 233, նոյնը նաև MSL 9, 154 և Osthoff IF 5, 280, Parerga 1, 114-5։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 362 տիւ բառից։
earth, globe;
ground, land, territory, soil, district, department, jurisdiction;
land, country, province, region, climate;
the world;
the earth;
յ— անկանել, խոնարհիլ, to prostrate one's self;
— ծննդեան, birthplace;
յ— կործանել (դիաթաւալ), to strike dead on the spot;
յ— օտար, in a foreign land;
թնդայր — յընթացս մեր, the ground shook beneath our feet;
-! -! land! land! — աւետեաց, the Holy Land.
second;
secondly, in the second place.
• Հներից Յովհ. Երզնկացի մեկնում է երկու իրք (տե՛ս երկին բառի տակ)։ Յայսմ. մարտ 17 և 19 ստուգաբանում է երկու իր, կամ երկու կրող, և կամ եր-կի՛ր բառից. «երկիր՝ երկու իր, հող և ջուր։ Ասի երկիր վասն 4 պատճառաց. նախ զի երկու երկնիցս ծայր ունի. եր-կայն զարևելս և զարևմուտս և երկու ի լայն՝ զհիւսիս և զհարաւ։ Եւ դարձեալ երկիր ասի, զի կրական է, որ կրէ յին-քեան զջուրն համատարած և զորս սս-յանայ ի ջրոյ և ի հողոյ. և դարձեալ մե-ռանին և ի հողոյ պարտակին... և դար-ձեալ յերկիր կրին և կորնչին։ Եւ չորրորդ պատճառն այս է երկիր ասելոյն, զի միշտ յերերմանի և ի տատանման կան
sabre, sword.
• «թուր կամ կացին». յիշւում է հոմանիշների մի շարքի մէջ՝ մէկ անգամ Թր. քեր. 19 և երկու անգամ էլ. արիստ. 51 և 55 (միշտ միևնոյն շարքով) «փաղանուն, խադ, դալապր, մարտացու, վաղակաւոր, ռուսեր, նրան»։ Նոյնը տարբեր շարքով ունի Տաթև. ձմ. ճխբ. «սուսեր, նրան, դալապր, մարտացու, վաղակաւոր»։ Ըստ Հին բռ. նը-շանակում է «տապար», ինչպէս ունին լա-տինն ու վրացին. և այս բառն է, որ Բառ. երեմ. 75 դարձել է դեղատր «տապար» (պ և տ վրիպակով շփոթելով իրար հետ)։-Այժ բառից է դալապրել «կացինով ջարդել, կոտ-րել» Դաւ. քեր. 80 (նորագիւտ բառ, որի վը-ռայ տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. էջ 105)։-Աւելի մանրամասն տե՛ս խաղ։
cf. Մեռոն.
• = Յն. μύρον բառից, որ նշանակում է «հե-ղուկ անուշահոտութիւն, հոտաւէտ իւղ», յետ-նաբար «իւղ օծութեան, միւռոն». ծագում է ո՛չ թէ μόρω «ծորիլ, կաթիլ կաթիլ հոսիլ» բայից, այլ հնխ. smer «քսել, օծել» արմա-տից, որի ժառանգներն են նաև յն. σμυρίζω. μυρίζω «անուշահոտ իւղեր քսուիլ», գոթ. smairϑr, անգսք. smeoru, հհիւս. smior, հբգ. smēro, հոլլ. smeer, անգլ. smear, լիթ. smarsas «ճարպ», հհիւս. smyria, հբգ. smir-wen, գերմ. schmieren «քսել, զօծել, ապա-կանել» ևն (Boisacq 652, 886, Kluge 429, Pokorny 2, 690)։ Նոր կտակարանում յն. բառը թարգմանուած է միշտ իւղ և հյ. միւ-ռոն ձևը ուշ է երևում։ Յոյնից են փոխառեայ նաև ասոր. mīrun, վրաց. მირონი միրոնի, դուս. мvрo, քրդ. mirún հոմանիշները։-Հիւբշ. 364։
trumpet.
• = Փռրո-Ասիական ծագում ունի. հմմտ. լիւդ. πανδοῦρα, πανδούριον, πανδουρίς «երեք լարով քնար»։ Բառտ փոխառեալ և տա-րածուած է արևելք և արևմուտք։ Նախ անցել է յոյներին և տուել է πανϑοῦρα, πάν-δουρον «երեքաղեան քնար» (Յունաց մօտ ասանդութիմն կար միշտ թէ փանդիռը Փոքր-Ասիայից է եկած)։ Այստեղից ձևացել են լտ. pandura և թրք. pandura, որի միջոցով են բուլգար. pandura, սերբ. pandura, pandur, bandur, ուկր. bandura «լարաւոր նուագա-րան կամ կիթառ»։ Միևնոյն բառը հասել է նաև Կոմևաս. ուր ունինք վրաց. უანტური փանտուրի կամ უანდური փանդուրի, թուշ. უანდურ փանդուր, չեչէն. p'aγdur «լարա-ւոր մի նուագարան», օսս. fändur, fändir «երկու լարով կիթառ»։ Կովկասեան ձևերը հայերէնի միջոցով չեն ու ձայնաւորի պատ-ճառաւ։-Հիւբշ. 395։
at most;
much more, a great deal, better;
rather, more worth while, so much the better, still more;
— զի, above all, principally, especially;
— կամ նուազ, more or less.
• «աւելի, շատ» Պիտ. Ճառընտ. Դիոն. «միշտ, յաւիտեան» ժմ. Խոսր. Նար. որից յաւէտ զի «մանաւանդ որ» Կիւրղ. գնձ. և Պարապմ. յաւետանալ «յարատև մնալ» Փիլ. Պիտ. յաւետազուարճ Ոսկ. յհ. ա. 23, յաւետախաղաց Փիլ. Խոր. Նիւս. կազմ. եր-կարայաւէտ Փիլ. բագն. կամայաւէտ Անան եկեղ. գրուած է նաև աւէտ ԱԲ, որից աւետ-աճեալ «շատ աճած» Մծբ. աւետախաղաց ԱԲ։ Արմատն ու ածանցները իրար վրայ փո-խադարձաբար ազդելով՝ յառաջացած են յա-ւետ, յաւէտազուարճ ևն, որոնք համապա-տասխան չեն հայերէնի ձայնական և ուղ-ղագրական օրէնքներին։ Յաւէտ բառից -եան մասնիկով կազմուած է յաւիտեան, ի հլ. «մշտնջենաւոր» ՍԳր. որից յաւիտենական ՍԳր. յաւիտենադիր Ագաթ. նախայաւիտեան Շար. յաւիտենապէս, յաւիտենականութիւն (նոր բառեր) ևն։
• = Պհլ. [other alphabet] yāvēt «յաւիտեան» բառից. սրա հետ հմմտ. պհլ. [other alphabet] yāvētān «յաւիտեան, ընդ միշտ», մանիք. պհլ. [hebrew word] jadān (անշուշտ պէտք է կար-դալ ǰāvīdān) (Salem. Man. Stud. ЗАН 1908, էջ 76, 85), պրս. [arabic word] ǰāvē̄d, [arabic word] ǰāvē̄dān «յաւիտեան», և զնդ. [arabic word] ︎ yavaēča yayaetā-tasča յաճախ գործածուած բանաձևը, որ նոյն է մեր յաւիտեանս յաւիտենից ձևի հետ։ Այս բոլորի պարզական ձևն է yavae-, որի մի ուրիշ ածանցն է ներկայացնում պհլ. *yāvēž, որից էլ հյ. յաւէժ. հմմտ. զնդ. ❇ yavaēǰi-«յաւիտենակեաց» (Horn § 414)։-Այս բառերի ենթադրեալ կապր սանս. āуu-, āyus-«կեանք», զնդ. āyu «տևողութիւն», յն. αίών, լտ. aevum, գոթ. aiws, անգսք. a, č, cw, հբգ. εwa, ն.բ. գ. ewig օ լաւիտե-նական» ևն բառերի հետ՝ այժմ չի ընդունւում (տե՛ս Pokorny 1, 6, Bartholomae Altir. Wört. 1264, Boisacq 22)։-Հիւբշ. 198։
pistol.
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Տէրվիշեան, մի առանձին յօդուածի մէջ, որ տպուած է Մատիս 1882, փետր. 27. թ. 3124 և Լեզու 1887, էջ 124։ Սակայն Տէրվիշեա-նի սխալն այն է, որ օրինակ առնելոմ մնուճակ, ռոճիկ, տաճիկ, տահլիճ, վա-ճառ, արճին բառերը՝ որոնք պարսկերէ-նռւմ ունին z, կարծում է թէ պրս. z-ի դէմ միշտ գտնւում է հյ. ճ և ըստ այսմ մեևնում է ատրճանակ = պհլ. ataršǰa-nak կամ aturjanak։ Բայց այսպիսի պհլ. ձևեր չկան և պահլաւերէնը նոյն արմատը ունի zan-ձևով։ Այս պատ-կան մի ձևից՝ իրօք կամ ենթադրու-թեամբ այն անձի՝ որ առաջին անգամ ստեղծել է մեր ատրճանակ բառը նոր գրականում։-Հիւնք. մեկնում է բառս «թելադրուած ատրուշան-ից կամ թրգմ. բառիս հրացան» (ցան=ճան)։
just, exact, precise, correct, punctual, regular;
strict, rigorous;
sparing, scanty;
sordid, niggard;
cf. Ճշդիւ.
• , ի հլ. «ուղիղ չափով, ո՛չ աւելի ո՛չ պակաս» Բուզ. ե. 7. «ճշտութիւն» Բրս. ճգն. որից ճշդիւ (կամ նաև ճշդով) «ճիշտ ու ճիշտ, ուղիղ» Դ. թագ. իգ. 35. Եզն. (սխալ գրուած ձևով՝ ճշդիւք). Եւս. քր. Կոչ. «խնա-յելով, կծծիութեամբ» Նար. ճշդել «ճշտել, ճշմարտել» Բ. մակ. բ. 29. «ժլատութեամբ վարուիլ» Բ. կոր. թ. 6. Առակ. ժա. 26. Մանդ. ճշդութիւն «ուղիղ չափը» Դատ. ե. 15. Կոչ. «ագահութիւն, ժլատութիւն» Սիր. ժա. 18. ճշդապահանջ Ոսկ. գծ. ճշդավաճառ Եւա-գըր. ևն։ Գրուած է ճշդութեամբ Տիմոթ. կուզ, էջ 201. արևմտեան գրականում ընդունուած է ճիշդ, ճշդել, իսկ արևելեան գրականում ճիշտ, ճշտել ևն, ուր տ աւելի համապա-տասխան է նախորդ ջ-ին (հմմտ. միշտ, վիշտ, կեշտ, տաշտ, դաշտ, վաշտ ևն)։ Նոր բառեր են ճշդապահութիւն, անճշդապահ ևն։
• (սեռ.-եաց, միշտ անե-զաբար գործածուած). հին լեզւով նշանաևում է «ներքնավարտիք» (մսի վրայից հագածը). այս նշանակութիւնը երևում է գործածուած տեղերից և հաստատւում է բառի ծագումով. հմմտ. «Արասցես նոցա անդրավարտիս կտա-ւիս ծածկել զառականս մարմնոց իւրոց մի-ջովք չափ և բարձիւք չափ» Ել. իը. 42. «Անդ-րավարտիս կտաւիս զգեցցի ի վերայ մարմնոյ իւրոյ» Ղևտ. զ. 10։ Նոր գրականում բառի ի-մաստը փոխուելով՝ դարձել է «դրսի վար-տիք»։ Այստեղ էլ մեր երկու գրական լեզու-ները տարբերում են իրարից նրանով՝ որ ա-րևմտեան գրականում անդրավարտիք նշա-նակում է «ներքնավարտիքի վրայից հագ-նելու լայն ասիական տափատ» (և տչ երբեք եւրոպական տափատը), իսկ արևելեան գրա-ևանում «եւրոպական տափատ». ճիշտ ինչ-պէս որ տճկ. շալվար բառն էլ արևմտեան բարբառներում նշանակում է «ասիական լայն տափատ», իսկ արևելեան բարբառներում նշանակում է «եւրոպական տափատ»։
the sixth letter of the alphabet and the fourth of the consonants;
six;
sixth;
It is sometimes changed for, or confounded with the letter ս;
զգեստ, սգեստ;
սքողել, զքողել;
զգալ, սգալ.
that marks the accusative;
սիրել զաստուած, to love God;
տեսանել զարեգակն, to see the sun;
ուտել զհաց, to eat bread. This article is sometimes understood, for example;
մնացի՝ զի բերցէ խաղող, եւ եբեր փուշ (instead of զխաղող, զփուշ). It is often repeated;
որք միշտ փրփրեն զիւրեանց զանձանց զամօթ (instead of զամօթ անձանց իւրեանց). It often changes its place;
ետուն նմա գիրս զԵսայեայ (usually զգիրս Եսայեայ).
It marks the narrative or sixth case, on, of, for;
երթալ զոսկւոյ, to go and fetch gold, or in order to bring gold;
առաքել զջրոյ, to send in order to bring water;
խօսել զնմանէ, to speak of him.
It marks the eighth case, round, about, on, above;
արկանել զնովաւ, to put on him;
ածել զբոցով, to pass above the flame, to singe;
անցուցանել զամենեքումբք, to surpass, to surmount, to excel more than all.
augmentative letter;
գրգռել, զգրգռել;
եղծանել, զեղծանել;
անցանել, զանցանել.
war, battle, combat;
wrestling;
dispute, quarrel;
ի — պատերազմի պատրաստիլ, to prepare for war;
ելանել ի — պատարազմի ի վերայ ուրուք, to take up arms against;
— գնել, մղել ընդ ումեք, տալ — պատերազմի ընդդէմ ուրուք, to give battle, to make war on, to wage war;
— ընդ միմեանս հարկանել, —եդեալ կռուել, to fight, to combat, to attack;
միշտ —իւ լինել ընդ ումեք, to be in perpetual hot water with, to be continually at war with;
— ի վերայ ուրուք յարուցանել, ի — պատերազմի գրգռիլ, to incite to battle, to excite or create war against;
— պնտերազմի էր նոցա ընդ միմեանս վասն, they were at war for;
անագորոյն —իւ պատերազմաւ, by a bloody battle, by a sanguinary conflict;
—ն յերկոցունց կողմանց մնայր անպարտելի, the battle remained undecided;
cf. Պատերազմ.