eloquent, persuasive, sweet-spoken.
Սիրելի ձայնիւ կամ անուամբ. ոյր ձայնն է սիրուն.
Սիւն լուսեղէն դու նոր սիոնի, եւ սիրաձայն վարդապէտ բարի. (Գանձ.։)
affectionate mother.
կամ ա. Սիրոյ մայր. կամ սիրօղ մայր. եւ կամ Սիրելի մօր.
Ընծայ երկնայնոցն խիտ սիրամայր պատգամ. (Նար. տաղ ի յար. ղզր.։)
mat;
rush-tress, hay-rope;
սէր ի —է, file by file, line by line, in series.
• , ի հլ. «չուան, սէզէ հիւսուած պարան» Ոսկիփ. Վրք. հց. Միխ. աս. 207 (տպ. Սիրա՝ իբր յատուկ անուն), «շարք, կարգ» Պրոկղ. (ըստ Տաշեան, Մատ. մանր. ուսումն. Ա. էջ 39 և Նորայր, Բառ. ֆր. série)։
• = Յն. σειρά́ «շղթայ, չուան, գիծ, շարք. արմաւի տերևներից հիւսուած չուան», որից փոխառեալ են նաև ասոր. [syriac word] sirā, արաբ. ❇ sair «առասան, չուան», վրաց. სირა սիրա «кромка y корзиикн կողովի եզրը»։-Հիւբշ. 379։
• ՆՀԲ յն. σεῖρα, լծ. և լտ. series, հյ, շար և թրք. սըրա։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սարիք բառի հետ՝ սումեր. sar «կապել»։
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Տաղ. հետևեալ ձևով. «Չի՞նչ արդիւնատիպ վայելչատիպ կային (զարդք կամ հիւսք դստեր Հերովդիադայ). սէր ի սիրայէ քաղ-ցըրաշնչեալ օդոյն». (հրտր. Չօպանեան, Հայ էջեր, էջ 71)։ ՆՀԲ մեկնում է «շար ի շարէ», որպէս բառ յն. և թրք. սրրա սըրա կամ երգ յերզոյ, որպէս բառ եբր.։
յն. սիրա. σειρά catena, funis. (լծ. եւ series. հյ. շար. թ. սըրա ). Ստրիք. չուան. առասան. պարան. լար. շղթայ կազմել յամենայն նիւթոյ, եւ մտանել եւ ոլորեալ յարմաւենաւոյ, ի պրտուոյ, ի մազէ.
Այսոքիկ կոչին աստուածական միակք, եւ սիրայիցն սկզբունք եւ գլխաւորք. (Ոսկիփոր.։)
Նստէր եւ հիւսէր զսիրայն։ Յերեկոյէ մինչեւ ցայժմ հիւսեցի սիրայ գիրկս քսան։ Ուսցի ի նմանէ կարել զսիրայն։ Ցօղեաց զարմաւն, եւ պատրաստեաց զկարանս սիրային։ Թաքոյց զայն ի ներքոյ սիրային. (Վրք. հց. ստէպ։)
(ՍԻՐԱՅ 2) ՍԷՐ Ի ՍԻՐԱՅԷ մ. Շար ի շարէ. (որպէս բառ յն. եւ թ. սըրա սըրա ) կամ Երգ յերգոյ (որպէս բառ եբր)
Զի՞նչ արդիւնատիպ վայելչատիպ կային (զարդք կամ հիւսք դստեր հերովդիադայ), սէր ի սիրայէ քաղցրաշնչեալ օդոյն. (Տաղ.։)
ՍԷՐ Ի ՍԻՐԱՅԷ մ. Շար ի շարէ. (որպէս բառ յն. եւ թ. սըրա սըրա ) կամ Երգ յերգոյ (որպէս բառ եբր)
Զի՞նչ արդիւնատիպ վայելչատիպ կային (զարդք կամ հիւսք դստեր հերովդիադայ), սէր ի սիրայէ քաղցրաշնչեալ օդոյն. (Տաղ.։)
cf. Սիրալիր.
Առ միմեանս սիրայեղց խաղաղութիւն ազգաց. (Պիտ.։)
dear, amiable;
burning with love.
Լերին սիրայնոյ սէր ի սնունդ հովիտ շուշանի. (Շ. տաղ.։)
Իսկ քոյդ սիրայնոյ աստուածարեալ եւ ոգեշահ. (Շար.։)
Բոցով սիրայնոյ մանկան վառեալ մայր՝ գերազանց արանց. (Տաղ.։)
fervent, ardent.
lovingly persuading;
exhorting by love.
Ուր իցէ յորդոր կամ յորդ եւ յուռթ սէր.
Սիրայորդոր ջերմութեամբ դեղապարելով . (Ի գիրս խոսր.։)
cf. Սիղղոբայ.
ՍԻՒՂՈԲԱՅ կամ ՍԻՒՂՂՈԲԱՅ. cf. սիղոբայ.
Սիւղոբայից զհետ երթալով՝ թողուս զիրսն. (Առ որս. ՟Զ։)
Ողջ ածել զսիւ ղոբայ եւ զկապս հայերէն լեզուոյն. (Կորիւն.։ 4)
giant;
— կին, giantess;
— անարի, huge giant.
• , ի հլ. «հզօր, յաղթանդամ, վիթխա-իի մարդ» ՍԳր. Եւս. քր. Խոր. որից սկայա-գործ Բուզ. սկայազն Եփր. թգ. ծն. և թուոց. Բուզ. սկայազօր Ագաթ. սկայանման Փարպ. սկայաբար Խոր.-նոյն բառից հ սաստկա-կանով՝ հսկայ ՍԳր. Եզն. որից հսկայազն Մծբ. Եփր. յես. և թգ. (կրճատ հսկազն), հսկայազօր Ագաթ. հսկայաձև Կալլիսթ. ևն։
• Բազմ. 1844, 156 հայերէնից է դնում յն. γίγας և լտ. gigas «հսկայ»։ Bötticn. Arica 76, 255 և Lag. Urgesch. 940 հյ. հսկել և պրս. pasγada (իմա՛ basaγda) «պատրաստ»։ Մսերեան, Ճռաքաղ 1867, 136 իբր հասակեայ։ Müller SWAW 42, 256 հասակ բառից։ Տէրվ. Altarm. 20-21 հյ. հսկել, սքանչ ևն, հսլ. čuϑū, študü «հսկայ», գոթ. us-skav-an, ան-գսք. scav-ian, հբգ. scawōn «դիտել», լտ. caveo «զգուշանալ», լիթ. kavóǰu «պահպանել» ևն բառերի հետ՝ հնխ.
• sku «նկատել, զգուշանալ» արմատից։ Հիւնք. յն. σϰιά «ստուեր, շուք»։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gisgal «կայմ». gislah, kisak «բարձրութիւն», 407 sug «աճիլ», 409 zig «բարձրանալ»։
ՍԿԱՅ կամ ՀՍԿԱՅ. γίγας gigas. Այր յաղթանդամ՝ վիթխարի, բարձրահասակ եւ զօրաւոր. քաջ.
Ցնծայ նա որպէս սկայ յնթանալ զճանապարհս իւր. (Սղ. ՟Ժ՟Ը. 6։ Տես եւ Ծն. ՟Զ. 4։ ՟Ժ. 8. 9։ ՟Ժ՟Դ. 5. եւ այլն։)
Սկայք դիմեցին ի վերայ դից, եւ սատակեցաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Հայկ ի մէջ սկայիցն քաջ եւ երեւելի լեալ։ Միապետել ի վերայ ամենայն սկայիցն եւ դիւցազանց. (Խոր. ՟Ա. 9։)
cf. Հսկայաբար.
Իբրեւ սկայ. հանգոյն քաջաց. հայկաբար.
Յերկուս ճեղքէ զամբոխ թշնամեացն՝ սկայաբար շահատակելով. (Խոր. ՟Բ. 82։)
cf. Հսկայաձեւ.
Ի սկայից կամ ի պէտս սկայից գործեալ. հոյակապ. մեծագործ. ամրակուռ.
Զգերեզման շիրմին սանատրկոյ արքային ոչ կարացին բանալ վասն անհեթեթ սկայագործ հաստաշինած ճարտարագործ արարածոցն. (Բուզ. ՟Դ. 24։)
cf. Սկայամարտութիւն.
gigantomachia, war of the giants.
γιγαντομαχία cum gigantibus pugna. Մարտ սկայից ընդ սկայս.
Զորս ի ծնունդսն (ի գիրս ծննդոց) սկայամարտութիւնս. (Դիոն. թղթ.։)
giant-like.
նման սկայի.
Սպանին եւ զսկայանման զայրն զդդիհոն. (Փարպ.։)
cf. Հսկայաձեւ.
Որ է ի չափ հսկայի.
Արձան սկայաչափ (կամ սկաչափ (պղնձի ոսկղծօծ պատկերն. (Հ=Յ. մայ. ՟Ի՟Բ.։)
walking like a giant.
Որ ընթանայ որպէս սկայ.
Արուսեակն սկայընթաց եւ վայելչագեղ. (Նար. առաք.) (ըստ Սղմ. ՟Ժ՟Ը. 6)։
giantship.
Բռնաւորութիւն կամ ոյժ սկայի.
Սիսարա՝ որ սկայութեամբն իւրով ջարդեաց զազգն եբրայեցւոց. (Ճ. ՟Գ.։)
father-in-law;
cf. Կեսրայր.
ՍԿԵՍՐԱՅՐ ՍԿԵՍՐԵԱՅ. ռմկ. կեսրար. πενθερός socer. Այրն սկեսրի. այն է հայր փեսային՝ որպէս հայրագիր համարեալ հարսին. Տես (Ծն. ՟Լ՟Ը. 13. 25։ ՟Ա. Թագ. ՟Դ. 19. 21. 22։)
Առ իւր սկսերայրն չունի բան խնդրոյ. (Մխ. դտ.։)
Ի սկեսրայրէն իւրմէ ի յուդայէ. (Բրսղ. մրկ.։)
tender age, infancy.
Անդստին ի սկզբանէ բուսեալ. կանխաբոյս. Սկզբնաբոյս ընդ լաւին վերերեւեսցի ցորենոյ որսմն դառնութեան. (Սկեւռ. աղ.։)
primitive light, origin or author of light.
ἁρχίφωτος lucis princeps, origo, auctor. Առաջին լոյս. աղբիւր լուսոյ. լուսաբան. նախկին լուսատու.
Սկզբնալոյսն հայր։ Հայելիս ընդունելիս սկզբնալուսին եւ աստուածպետականի ճառագայթին։ Ի ձեռն սկզբնալուսի եւ լուսատուի աստուածածնելութեանն (մկրտութեան)։ Սկզբնալոյս գերալոյս. (Դիոն.։)
Սկզբնալոյսդ աչաց տեսանելեաց եւ սրտի իմաստից յիսուս։ Պատուասիրեն զսկզբնալոյսն կենաց գոյից. (Նար. ՟Ծ՟Դ. եւ Նար. կուս.։)
Սկզբնալոյս պսակաւորութիւն բոլորիցն ի քրիստոս հաւատացելոց. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
cf. Նախահայր.
Նախահայրն ադամ. հին նահապետ. եւ Առաջինն յիմիք կարգի. հեղինակ. գտակ. սկզբնապատճառ, նախաշաւիղ. նախկին օրինակ.
Պատուիրանի սկզբնահօրն դաւանութեան։ Իսկ զբնահայրն սկսեալ մինչեւ ի սպառումն ծննդոց նորա։ Շիրմի սկզբնահօրն պաշտպան. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ղ. ՟Ղ՟Գ։)
Երրորդ գարուննոյ սկզբնահայրն որպէս ադամ։ Զսկզբնահայրն ապաշխարութեանց զենովք վերածեաց յերկինս։ Սկզբնահայրն հաւատաց (աբրահամ)։ Փոխանակ նոյի երկրորդ սկզբնահայր կոչեցաւ քրիստոս նորոյ ծննդեան եկեղեցւոյ. (Տօնակ.։ Նար. հբ։ Շ. բարձր.։)
Սկզբնահայր եւ նախաշաւիղ սիրոյն ընթացից (աստուած)։ Սկզբնահայրդ խոստովանութեան անյայտ ծածկութից՝ որդի աստուծոյ կենդանւոյ։ Սկզբնահայրն չարեաց սատանայ. (Նար. ՟Կ՟Է. ՟Լ՟Ա. ՟Հ՟Ա։)
brief, subtle, thin.
Որոյ սուղ եւ նուազ է ձայն. որպէս եւ կիսաձայն.
Են որ անձայնք են, եւ են որ սղաձայնք. (Ոսկիփոր.։)
basaltic.
paint, rouge;
ի — շպարիլ, to use paint, to rouge, to paint, to bedaub oneself or one's face.
• , ի-ա, ո հլ. «երեսը ներկելու կարմիր ներկ, շպար» Իմ ժգ. 14 (արձանի երեսը ներկելու համար), Եզեկ. իգ. 40. Ոսկ. ես. եբր. 514. «շիկատակ բոյսը» Գաղիան. (վկայութիւնը տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր. 141 բ). որից սնգուրիլ «շպարուիլ» Մծբ. սնգոյրա-տակ «atropa belladonna L» (Տիրացուեան, Contributo § 391). գրուած է նաև սնկոյր։
• =Փոխառեալ է իրան. անծանոթ մի ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] š̌angār, արաբացեալ [arabic word] šanǰār «anchusa tinctoria, շիկա-տակ, շիկխարի, սնգոյրատակ», ըստ Պա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 925 «փշոտ մորթով մի բոյս է, որի արմատը խիստ կարմիր գոյն ունի և հենց որ ձեռք դիպչի, իսկոյն կաո-միր կներկէ. սրանից պատրաստւում էր հին ժամանակ մի տեսակ նիւթ, որով կանայք իրենց երեսն էին ներկում»։ Այս բոյսը պատ-կանում է շնխաղողի ընտանիքին. պրս. sagangur նշանակում է «շնխաղող» (կազ-մուած ❇sag «շուն» + [arabic word] angūr «խա-ղող» բառերից), որից կրճատմամբ կազ-մուած է ըստ իս *sangur-սնգոյր։
• նախ Lag. Arm. Stud. § 2012 տուաւ վերի մեկնութիւնը։ Էմին, Иинacтиuec-կազմուած -ոյր մասնիկով։ Հիւբշ. 238 վերի նմանութիւնը կատարեալ չի գըտ-նում։ Հիւնք. պրս. ճէնկեար, ժէնկեար «նոյն նշ.» և սէնկէր «կենդանի ինչ կարմրամորթ»։
ՍՆԳՈՅՐ որ եւ ՍՆԿՈՅՐ. φῦκος fucus, pigmentum στίβι stibium. ներկ պաճուճանաց երեսաց, եւ այլոց իրաց.
Ծեփեաց բռով, եւ կարմրացոյց սնգուրաւ զգոյն նորա։ Ի ծարիր եւ ի սնդոյր չպարէիր. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 14։ Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 40։)
Որպէս թէ ասիցէ ոք, թէ գեղեցիկ ի սպիտակէն եւ սնգուրոյն եւ իծարրէն երեւի. (Ոսկ. ես.։)
Թոռունքն կայենի գտին զգուսանութիւն արք, եւ կանայք զսնկոյր եւ զծարիր. (Վրդն. ծն.։ եւ Տօնակ.։)
cf. Կապանք.
• , ի հլ. «կապ, կապանք». մէկ անգամ ունի Պտմ. աղէքս. 55 (ըստ Տաշ-եան, Ուսումն. Ստոյն-Կալիսթենեայ, էջ 200, 236 համապատասխան յն. բառն է ϰόρας, իսկ էջ 207 σύνδεσμος «կապ, կապանք»), գրծ. սնդմայիւք ձևով։
• = Յն. σύνδεσμα «կապանք» բառից տա-ռադարձուած թարգմանութեան ժամանաև. ըստ այսմ մեր բառը ուղղելի է *սինդես-մայիւք և կամ թարգմանչի գործածած ձև-ռագրում յն. բառը խաթարուած էր և թարղ-մանիչը չկարողանալով ըմբռնել՝ պարզապէս աառադարձրել է սխալ ձևի տակ։
• ՆՀԲ դնում է յն. συνδεσμος «կապ» բառից. անշուշտ աւելի լաւ է դնել յգ. τύνδεσμϰ ձևըս
Բառ յն. սինտեսմօս. σύνδεσμος colligatio, vinculum. կապանք. կապ. շաղկապ.
Ինն արս երկաթով եւ սնդմայիւք կապեալս. (Պտմ. աղեքս.։)
light silk, taffeta, tabby.
cf. Սիղղոբայ.
cf. Սիղղոբայ. συλλαβή syllaba.
Զայսգոյն օրինակի մինչեւ ի սողոբայս ապաստան վիպագրէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ոչ ասաց, թէ առեր, այլ թէ ընկալար. բազում անդամ ասացի սիրոյդ ձեր վասն սողոբայիցն, թէ պարտիմք եւ զայն քննել. (Ոսկ. ղկ.։)
Բառ ինչ փոխել յորոց անդն, եւ կամ անցանել զմիով սողոբայիւ. (Պրպմ.։)
Առանց ալփաբետաց ուսուցանէ, եւ առանց սողոբայից հեդէ. (Մամբր.։)
cf. Ջրակշռութիւն.
body, mass or puddle of water, plash, pool;
reach;
— ստորին, down or lower watercourse;
— վերին, upper water-course.
συνεστικός . կամ συναγωγή . Կուտակ եւ կայք ջուրց. ջրշիղջ.
Ի վերայ ջրակուտաց նոցա։ ի ջրհորոց եւ ի ջրակուտաց. (Ել. ՟Է. 19։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 46։)
Ցամաքեցուցանել զշիղջս ջրակոյտս բազմակոհակս. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Ջրակոյտ առլուղակք. (Թէոդոր. կուս.։)
cf. Ջրահեղձ.
ՋՐԱՀԵՂ ՄԱՐՄԻՆ. որ եւ ՋՐՀԵՂ ասի. Անդամ հեղլոյ զջուր, այսինքն միզելոյ. անթլփատութիւն. ջրվըթելու անդամը.
Սրեցին երկայնագոյն եղէգն, եւ արկին ի ծածուկ ջրահեղ մարմինն. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Դ.։)
ՋՐԱՀԵՂՁ ՋՐԱՀԵՂՁԻԿ ՋՐԱՀԵՂՁՈՅՑ. Ջրով կամ ի ջուր հեղձեալ , հեղձուցեալ, եւ հեղձուցիչ. որպէս եւ բայիւ՝ է ջրով հեղձուցանել կամ հեղձնուլ. ջրի մեջ խղդել՝ խղդուիլ.
Յետջրահեղձն լինելոյ շնչականացն. (Յհ. կթ.։)
Զհեղեղամած մարդիկ ջրահեղձոյց դարին յօրինակ առեալ. (Ագաթ.։)
Ի ջրահեղձռյց ամենակործանն դարու. (Նար. ՟Ձ՟Է։)
Ջրահեղձոյց զտղայսն առնէր։ Փարաւովն ջուրց վիշապ կոչի յաղագս ջրահեղձոյց զմանկունսն առնելոյ. (Արշ.։)
Ջրահեղձոյց արար զայրիւր. (Լաստ. ՟Թ։)
Զորս ջրահեղձոյցս արար։ Ջրահեղձոյցք եղեն. (Սարգ. յկ. ՟Թ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ։)
Ջրահեղձոյց կորնչէր. (Կանոն.։)
cf. Ջուրուռթոյց.
hydroparasts, aquarians ( sectaries ).
covered with water, inundated.
Յօդս վերինս ի վերայ հաստատութեան ջրայարկի։ հաստատութիւն ջրայարկին։ Զջրայարկն որպէս պնակ գործեաց՝ հովանի լինել ի վերայ աշխարհի։ Որ զջրայարկս երկնից որպէս խորան ձգեաց. (Ագաթ.։ Տօնակ.։ Զքր. կթ.։)
ՋՐԱՅԱՐԿ. ա. Յարկեալ ջրով. ունօղ զյարկ ջրեղէն.
Զհաստատութիւն ջրայարկ պղպջակին հաստատեաց բանիւ իւրով. (Ճ. ՟Գ.)
full of water.
Յեղցեալ զեղեալ ջրով. ջրալից յոյժ.
ցամաք (նախ քան զերեւիլն) ջրայեղց եւ ջրալից էր յանդունդս ուեմն երկրի. (Փիլ. լին. ՟Բ. 66։)
aqueous, aquatic, watery. aquatic animal.
ἕνυδρος aquaticus, aquatilis եւ aquas habens. Ջրական. ջրածին. ի ջուրս բնակեալ. լողակ. կայտառ.
Կենդանին՝ ի ջրայինն եւ լողակ. (կայտառ.)
Կենդանին՝ ի ջրայինն եւ ի ցամաքայինն։ Ջրայնոյ ելոյ՝ է կենդանի. իսկ կենդանւոյ՝ ոչ հարկաւոր է ջրային գոլ. (Արիստ. համանգ.։)
Ի Ջրային լուղակս։ Օդայնոց եւ ջրայնոց։ Ցամաքայնոցն եւ ջրայնոցն ջոկք թռչնոցն։ Յանասնոց ի ջրայնոց կամ յօդականաց. (Պիտ. Փարպ.։ Նախ. օրին.։)
Ամենայն ազգք կենդանեաց՝ ջրայնոց եւ ցամաքնոց. (Մխ. առակ.։)
Ջրային կրայ։ Ջրային եհաս կենաց. (Վեցօր. ՟Թ։ Նիւս. կազմ. լ։)
Եւ ոչ քան զկոկորդիլոս ի ջրայնոց վայրենագոյն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Չորրորդ սեռն ջրային եղեւ. (Պղատ. տիմ.։)
Որս անուամբ՝ բազում է ջրայնոցն, եւ բազում իսկ թռչնոցն, ամենեւին եւ բազում հետեւակ որսորդութիւնքն ցամաքաւս. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
ՋՐԱՅԻՆ. որպէս Անուն անձրեւաբեր հողմոյ. ἑξυδρείας (ἅνεμος ) aquator, ventus cum aquis pluviis erumpens.
Հողմք, որ հանդերձ ջրով յանկարծակի պատառեալք լինին, ջրային լինին կոչեցեալ. (Արիստ. աշխ.։)
fishing.
Որ յուզէ զջուրս, կամ յուղի ի ջուրս. խնդրօղ որսոյ ի մէջ ջրոց.
Ջրայոյզ ջրածուփ ձկնորսացն մանկունք. (Փարպ.։)
plunged into water, immersed;
drowned;
— զանգակ, diving-bell;
— առնել, to plunge into water, to sink, to submerge;
— լինել, to be submerged, drowned.
Սուզեալ ընկլուզեալ ի ջուր։ Իսկ բայիւ է ընկղմել. ընկղմել.
Հրամայեաց՝ զի ջրասույզ կորուսցեան. (Մագ. ՟Ժ։)
Զոր ի նաւսն բազմութիւն՝ սրոյ ճարակ, եւ ջրասույզ առնէին. (Կաղանկտ.։)
Ջրասույզ արար զամենեսին. (Կիր. պտմ.։)
Ջրասոյզ եղեալ կործանեցան։ Ջրասույզ եղեալ՝ անյայտ լինէր. (Զենոբ.։ Վանակ. տարեմտ.։)
pond, pool, puddle.
Ջուր կացեալ. կայանք ջուրց. ուր ջուրք դադարեալ կայցեն.
Ժողովեաց զջուրս մթերածոյո ի ծովս ջրկայս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ի հեղեղական հեղձուցիչ ջուրց մասն հասեալ նմա՝ ջրկայ անուանելով. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
begging, asking for water.
Որ մուրանայ զջուր. ջրխնդիր.
Ձախոյ թեւին ժառանգիչք խաւարի, եւ ջրխնդիրք եւ ջրմոյրք յստուգաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
warrior.
raca, fool, dolt, blockhead, madcap.
• «տխմար, յիմար» Ոսկ. մ. ա. 15 (էջ 214), Եւագր. 139, ժմ. 39, Խոսր. 252 (որ Հին բռ. մեկնում է «անզգամ կամ ա՛յ դու անմիտ»). գրուած ռակկայ Ոսկ. մ. գ. էջ 22։
• -Յն. ῥααά (Մտթ. ե. 22, ուր հյ. թրգմ. յիմար), լտ. raca, գոթ. raka, ֆրանս. ra-ča, վրաց. რაკა րակա «յիմար, տխմար». բոլորն էլ փոխառեալ են յունարէնի միջոցով սեմաևանից։ Sophocles 967 դնում է եբր. [hebrew word] rεiq, [hebrew word] req «դատարկ, պարապ. 2. անաէտք, ոչինչ. 3. խեղճուկրակ. 4. անմիտ, դատարկամիտ» (Gesenius 758) բառից, իսկ Brockelm. Lex. syr. 359 ասոր. [other alphabet] rāqā «ընկած, անարգ» բառից, որ դրւում է ասոր. [arabic word] raq=եբր. [other alphabet] rqq «թքել» ար-մատից։-Հիւբշ. 376։
• Հները գիտէին բառիս օտար ծագումը. հմմտ. Ոսկ. մ. ա. 253. «Ռակայն մեծ իմն թշնամանք են հեբրայեցերէն և ար-
• համարհանաց և անգոսնելոյ... և որք զասորի լեզուն գիտիցեն, փոխանակ ընդ ա՛յ դուն ասելոյ՝ ի սանգաստակա-նաց տեղի՝ զռակայն ասեն»։ Սրանից առնելով Երզն. մտթ. 114 «Բայց յեբրա-ւեցի լեզուն ռակայ կոչեցաւ, որ մեծ իմն և ծանր նախատինս յայտնէ լսո-ռացն և արհամարհանաց տայ ծանօ-թութիւն, որպէս մեք յորժամ սաստեմք ծառայից և կամ վատթար արանց, սրտ-գտանօք ասեմք թէ ա՛յ դու ծօլայ, քե՛զ ասեմ»։-ՀՀԲ բառ եբր. և ասոր.։ ՆՀԲ վերի ձևով. իսկ Հիւնք. ասորուց։
ῤακά raca, fatuna. Բառ եբր. ռագ. արաբ. ռագը. (յորմէ ռայէ, ստրուկ). Մեղկ. թոյլ. տկար տխմար. յիմար.
Որ ասէ ցեղբայր իւր ռակա, պատտաւոր լիցի ատենի։ Մի կարդալ մարդոյ ռակայ կամ մորոս։ Ռակայ անուանիմ ռամկական վարուքս։ Այլեւ նախատեմք եւս՝ եւ բամբասեմք ռակայ անուն կարդալով ի վերայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ Եւագր. ՟Ժ՟Ը։ Ժմ.։ Ի գիրս խոսր.։)
Ռակայ. անզգամ, կամ այ դու անմիտ. (Հին բռ.։)
road-mender, road-niaker;
pioneer.
coarse, low-mannered, clownish.
ensign of victory;
—ք, pomp, show, luxury.
• 1 «ստոյգ». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 277։ Տե՛ս տակը ռալ»։
• 2 «բազմութիւն, հանդէս». գործած-ուած է երկու անգամ. Ուր հարսանիք և ռայք կաքաւչացն կայցեն (Ոսկ. ես. էջ 343). Ան-դէն զարդուցն ռայք (Ոսկ. ա. տիմ. ը)։
• ՆՀԲ միացնելով յաջորդի հետ՝ մեկ-նում է «դրօշ, նշան արքունի, նշանակ յաղթութեան, շուք, հանդէս» և հանում է պրս. (իմա՛ արաբ.)︎︎ rāya «դրօ-շակ» բառից։ Տէրվ. Altarm. էջ 102 մեկնում է «պերճութիւն, շուք» և կցում է զնդ. rā «փայլ», սանս. rāi «ինչք, կայք», rayi «գոհարեղէն, ակունք», լտ-res «իրք» բառերին, իսկ Նախալ. 104 միայն սանս. rayi և լտ. res։-Lag.
• λrm stua § 1913 ընդունում է ՆՀԲ-ի մեկնութիւնը, բայց Հիւբշ. 275 Ոսկեբե-րանի վկայութեանց պատճառաւ կար-ծում է որ կա՛մ յիշեալ վկայութիւնները խարդախուած են և կամ բառը արաբ. փոխառութիւն չէ։ (Ռայ «դրօշակ» ան-շուշտ արաբ. փոխառութիւն է, ինչպէս երևում է յաջորդ բառից, բայց Հիւբշ. ուշադիր չէ եղած որ Ոսկեբերանի յի-շեալ վկայութեանց մէջ ռայ չի կարող ունենալ «դրօշակ» իմաստը, այլ, ինչ-պէս Թունեան, Հատրնտ. Ա. 319 հաս-կանում է, «բազմութիւն, հանդէս»)։
• 3 «դրօշակ». մէկ անգամ ունի Գր. տղ. թղթ. «Յառաջեն ռայք ճշմարտութեան» (այս բառն է երևի, որ Բառ. երեմ. էջ 277 դնում է ռայ «ստոյգ»)։
պ. ռայաթ, ռայէթ, րէյէթ. Դրօշ. նշան արքունի. նշանակ յաղթութեան. շուք. հանդէս.
Յառաջեն ռայք ճշմարտութեան. (Գր. տղ. թղթ.։)
Ուր հարսանիք, եւ ռայք կաքաւչացն կայցեն. (Ոսկ. ես.։)
Անդեն զարդուցն ռայք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
cf. Առհաւատչեայ.
• տե՛ս Ռաբունայ։
cf. Ռետինական.
snuffling, having a nasal twang.
almighty.
Իբրեւ զձայն ջուրց բազմաց, եւ իբրեւ զձայն աստուծոյ սադդայի (կամ սադայի)։ Ձայն թեւոց քրովբէիցն՝ իբրեւ զձայն աստուծոյ սադայի. (Եզեկ. ՟Ա. 24։ ՟Ժ. 5։)
Ձայնն սադայի՝ որոտ սոսկալի. (Գանձ.։)
Վերայ քո հնչեաց բարբառ ձայնի աստուծոյ սադդայի. (Նար. խչ.։)
the devil, lucifer, satan.
• (գրուած նաև սատայէլ, սխալ-մամո՝ սամալէլ) «սատանայ, սատանաւա-պետ» Վրք. հց. բ. 383. Խոսր. Ոսկիփ. Սա-նահն. որից սադայելական (նոր բառ)։
• = Անշուշտ եբր. բառ է. բայց բուն ձևը յայտնի չէ։
• Հներից Անկ. գիրք առաք. 102 մեկ-նում է «սադայէլ, որ թարգմանի հակա-ռակ Աստուծոյ և մարդկան»։ ՆՀԲ «բառ եբր. իբր հակառակ Աստուծոյ» (ան-շուշտ համարում է կազմուած իբրև սատան-էլ «Աստուած»)։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. Շմ. Սեբ. Սլմ. սաթայէլ, Ախց. սաթահէլ, Տփ. սաթայիլ, Մկ. սmտm-լէլ, Մշ. սադ'րաէլ, Պլ. սաթայէլ կամ սա-դանա-սաթայէլ «չար, անօրէն, վարպետոր-դի, շատ խորամանկ». էնկիւրիի թրքախօս հաւոց բարբառով՝ satayel «անօրէն, չար» (Բիւր. 1898, 865)։
ՍԱԴԱՅԷԼ կամ ՍԱՏԱՅԷԼ. (վրիպակ թուի գրելն Սամայէլ). Բառ եբր. իբր Հակառակ աստուծոյ. սատանայ՝ գլուխ դիւաց.
Ես եմ սատանայ, եւ կոչի անուն ինձ սադայէլ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Սադայէլ (տպ. սատիէլ) կորոյս զզուարթուն անունն, եւ սատանայ կոչեցաւ, որ է հակառակ. (Խոսր.։)
Յերկնից յերկիր կործանեցաւ սատայէլ. Դասագլուխ դիւաց սատայէլ կոչի. (Ոսկիփոր.։)
basket-maker.
Զուգիչ սալայից. հիւսիչ կթոցաց.
Եդ ի վերայ միոյ դիհաց մուրուացն սալազուգին. (Ոսկիփոր.։)
magistrate, senator;
— դպիր, cf. Ատենադպիր.
σύνεδρος consessor Իշխան ի թուոյ բազմելոցն յատենի, իբր դատաւոր, խորհրդական, դպիր.
Երթեալք յատեանս ատենակալաց. (Դտ. ՟Է 10։)
Այր ի խորհրդականաց ատենակալաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ատենակալ թարգմանի ի գիրս Մարթինի ՝ եւ լատին ձայնս դռի՛պունուս. որ է Տրիբուն. զի դռիպո՛ւ է ատեան. իսկ դռի՛պուս, ցեղ։
Ատենակալ բանախօսութիւն. (Կոչ ՟Ժ՟Ե. (ա՛յլ ձ. ատենախօսութիւն)։)
that belongs to courts of justice, judicial;
public, oratorical;
orator;
magistrate;
judge;
practitioner.
Իշխանութեամբ, որ զամենայն զատենականն հաստատութիւն եւ զօրութիւն ունի. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Ի տեսարանի, եւ յատենական նահատակութիւնս։ Յատենական բանտի կապեալ երկու ամս. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
δικανικός judicialis, forensis Մին յերից ճարտասանական հանդիսից յատենի՝ ի ջատագովել կամ յամբաստանել փաստաբանին զոք կամ զգործ ինչ.
Ճարտասանականն սեռ գոլով՝ յերիս բաժանի տեսակս. յատենականն, եւ այլն։ Ատենականն վասն անցեալ ժամանակին ունի զգոյութիւն. վասն զի ամենայն որ դատէ, վասն այնոցիկ դատէ զորս գործեաց. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
Chief-justice, judge.
Պետ եւ իշխան յատենի. ատենակալ. դատաւոր.
to be surnmoned before a tribunal.
ԱՏԵՆԱՔԱՐՇ ԼԻՆԵԼ. Քարշիլ ձգիլ յատեան դատաստանի.
to fill, to be full, fertile or fat.
Սերմունք ատոքացեալք։ Ատոքացեալ տեսցուք զբոյս ոճոյ։ Վասն այսորիկ առ սակաւ սակաւ յաստուածեղէն սեզանոյ աստի առեալ ձեզ ջամբեմ, զի եւ դուք քաղցրագոյն ատոքասջիք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 1. եւ 3։)
Սկսաւ որոմն մեղաց յերկրի մեր ատոքանալ. (Լմբ. ատ.։)
fulness, abundance, fertility, ripeness.
Պտղաբոյծ ատոքութիւն։ Վտիտք ատոքութեամբ. (Փարպ.։)
cf. Ատտիկական.
ἁττικός. atticus. Բնակիչ ատտիկէ դաւառի յելլադա. աթենացի.
Ատտիկեցիս ըստ վատթարութեան, այլ ոչ ըստ բարեբաստութեան. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
Ատտիկեցի եւ ողբերգական առասպել ասես, ո՛վ վեհագոյն. (Պղատ. մինովս.։)
fiery, ardent, burning, red-hot, inflamed.
Ոսկէճաճանչն, եւ հրաձեւն եւ ատրաշէկն, եւ պատուականն խոհականութիւն. (Փիլ. այլաբ.։)
quickness of speech, verbosity;
facility of expression.
that writes quick.
that walks or goes quick, swift, rapid.
Կէսքն յամրագնացք, եւ կէսքն արագագնացք. (Եզնիկ.։)
Կաղացեալ ի բաւոյ, եւ արագագնաց ի գործս մեղաց. (Եփր. խոստ.։)
that flies fast, winged, swift, rapid, nimble, prompt.
that hears, understands easily or readily;
that has fine ears.
Ոչ եմ արագալուր իբրեւ զմայրն իմ եւայ. (Ճ. ՟Գ.։)
Եւ համանդամայն սոցունց արագալուր զգայութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
Մեր յանցանացն հեղգալուր լինիմք, եւ նոցայոցն արագալուր. (Լմբ. պտրգ.։)
that moves, stirs quick.
εὑκίνητος. mobilis, agiis. Որ արագ յառաջ խաղայ. արագաշարժ. վաղանցուկ. սրընթաց.
Արագախաղաց վայրկեանք ժամուց. (Վեցօր. ՟Զ։)
that fades, withers or dries soon.
Ըստ վայելչութեան վաղահասուկ եւ արագախամուր ծաղկանցն են վայելչութիւնք մարդկութեան մերոյ. (Վեցօր. ՟Ե։)
that speaks rapidly.
Նոցայոցն (յանցանաց) որոց ոչինչ կտրեմք օգտել, արագախօս լինիմք. (Լմբ. պտրգ.։)
that happens, arrives or comes quickly.
Որ արագ հասանէ. փութով հասեալ Ի վերայ.
Ծանեաւ զնա հեշտալուր եւ արադահաս (յօգնութիւն). (Լմբ. սղ.։) cf. ԵՐԱԳԱՀԱՍ.
Արագ. յանկարծ.
acute, ingenious, witty, clever.
Ոչ անգիտանայ ամենայն իրօք արագամիտ լսօղն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ.)
Եւ այսպէս տեղեկանան արագամիտք. (Տօնակ.։)
that moves quick, light, active, nimble, quick, dexterous.
εὑκίνητος, ὁξυκίνητος. mobilis, agilis, celer in motu. Որ արագ շարժի. փոյթ. անդանդաղ.
Արագաշա՛րժք լիցուք յառաքինութիւնս. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ.)
that is soon ended or dead.
ὁξύμωρος brevi periturus, ταχύμερος brevis aevi Որ արագ վախճանի. ոյր օրհասն փո՛յթ հասանէ. երագազրաւ. վաղանցուկ. կարճատեւ.
Քան զնոսին՝ որք գարնայնին երեւին, արագավախճան արար. (Նիւս. կուս.։)
Այնքան արագավախճանք են եւ դիւրավնասելեք. Արագավախճան քան զծաղիկ խոտոյ. (Սարգ. յկ. ՟Բ. ՟Ժ։)
that soon changes.
Տրամադրութիւնք ասին, որք են դիւրաշարժք եւ արագափոփոխք։ Արագափոխ է, ի ջերմոյ ցուրտ լեալ. (Արիստ. որակ.։)
to hurry ones self, to hasten, to be diligent.
ταχύνω, -ομαι accelero, σπεύδω festino, propero որ եւ ԵՐԱԳԵԼ (լծ. յառաջանալ) Փութալ. աճապարել. վաղվաղել. արտորալ.
Սրընթաց ոտիւք արագեալ ի տես արքային. (Յհ. կթ.։)
Կանխաւ արագեալ յառաջ քան զօրն կատարածի։ Արագեսցէ՛ փրկութիւնդ. (Նար. ՟Կ՟Զ. ՟Ղ՟Գ։)
Զմտացս արագեալ զթեւս։ Արագեա՛ զյառաջադրեալ ձեռակարտս. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Ձ՟Ե. եւս եւ ՟Հ՟Թ։)
to hasten, to press, to accelerate, to dispatch.
Զմտացս արագեալ զթեւս։ Արագեա՛ զյառաջադրեալ ձեռակարտս. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Ձ՟Ե. եւս եւ ՟Հ՟Թ։)
Որպէս ծարաւին արագեցուցանէ զմերձակայսն, թէ արագեցէ՛ք ջուր տալ. (Խոսր.։)
that runs quick, swift.
ταχυδρόμουν pernix Որ արագ ընթանցյ. արագագնաց. արագախաղաց.
(Ի կենդանիս) միայն մարդն քան զարագընթացսն հեղգագոյն է. (Նիւս. կազմ. ՟Ը։)
Կոչեն ի պատերազմ զքաջս եւ զարագընթացս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 13։)
Արագընթաց ազգ հարաւոյ. (Յհ. կթ. (քանզի եւ Արաբացի, եւ Տաճիկ՝ նշանակեն արագընթաց։))
celerity, velocity, acceleration, rapidity, nimbleness, swiftness, speed.
Արագելն. կարողութիւն արագ շարժելոյ. շուտութիւն.
Թեթեւագոյնք ոտիւք իբրեւ զայծեմունս ի վերայ լերանց արագութեամբ. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ 8։)
Կորուսանեն զբնական ունակութիւնս արագութեան։ Զոյգ ահա եւ արագութեամբն հանդիպին. (Պիտ.։)
cf. Արագ.
Արագ. արագեղ. փո՛յթ. սո՛ւր.
to graze, to pasture, to keep, to take care of;
— զհողմս, to cherish vain hopes, to build castles in the air.
Արածիցէ ոք զանգ կամ զայգի. (Եւ. ՟Ի՟Բ 25։)
(որպէս թէ առ ածել, յարօտ ածել. լծ. եւ եբր. րաա. արբ. րայ) βόσκω, νέμω, ποιμαίνω pasco Հովուել ի դաշտի. առաջնորդել անասնոց յարօտս եւ ի ճարակս. արծել.
Արածեցից զխաչինս քո Ո՞ւր արածիցեն։ Միթէ հովիւք զանձի՞նս արածեն. ո՞չ հովիւք զխաչինս արածեն։ Արածեա՛ զուլս քո. եւ այլն։ (Որպէս եւ նմանութեամբ ասի.)
Արածեա՛ զգառինս իմ ... արա ծեա՛ զոչխարս իմ։ Արածեցէ՛ք որ ի ձեզ հօտդ է Աստուծոյ. եւ այլն։
ԱՐԱԾԵՄ, կամ ԱՐԱԾԻՄ. հ. καταβοσκέω, ἑπιβοσκέω depasco, -or Ճարակիլ յարօտս. ուտել. եւ Ծախել. լափել տարածմամբ. արծիլ.
Թոյլ տացէ խաչին իւրում արածել զանդ այլոց, կամ զգեղեցիկ արօտսն. (Եւ. ՟Ի՟Բ 5։ Եղեկ. ՟Լ՟Դ 18։)
Երէ վայրի արածեցաւ ի մէջ գազանացն զմարմնոյ կեանս, եւ զհոգեկան բարեգործութիւնս։ Որք արածիմք ընդ ամենայն տիեզերս զիւրն մարմին։ Զայն արածի բանական հոգիս. (Լմբ. սղ.։)
Ծածկեաց զամենայն մարդիկն ախտն փութապէս անվրէպ՝ որպէս հուր զտունս արածելով. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Զապականութիւն՝ որ տակաւին արածէր զմարմին նորա։ Թէ ի դնել սպասուցն մերձեսցի մուկն, եւ արածեսցէ ի նշխարոյն. (Կանոն.։)
Ի սկզբանն (սատանայ) թոյլ տայ ընթացիցն, եւ աչօքն արածէ. այսինքն հետազօտէ։
married woman;
— առնել, to impregnate, to violate.
Բազում են որդիք սկնդկիդ առաւել քան զարամբւոյն. (ես. ՟Ծ՟Դ 1։)
Ծնեալ ասեն, բայց ոչ ի կուսէ. այլ ի կնոջէ արամբոյ (յն. բնակակցի կամ խառնակելոյ ընդ առն). (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
ինքն ստեղծանէ զպատկերս մարդկան յորովայնի արամբոց. (ՃՃ.։)
Արամբի առնել. է Յղացուցանել զկոյս. (Նոննոս.։)
vitious, faulty.
μωμητός, ἁκάθαρτος maculatus, reprehensibilis, impurus, ἑπίκηρος fatalibus morbis obnoxius Այն՝ յորում իցէ արատ ինչ. ախտաւոր. պակասաւոր, եւ անմաքուր. պարսաւելի.
Առ սեղանն մի՛ մատիցէ, զի արատաւոր է։ Ըստ ամենայն արատաւոր բանի։ Զարատաւորն յանարատէ անտի ոչ զատուցանէին։ Բծկանք՝ արատաւորք. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ա 23։ Օր. ՟Ժ՟Է 1։ Եզեկ. ՟Ի՟Բ 26։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ 17։)
Մի՛ յոք հեպել արատաւոր, եւ մի՛ ունել չար մերձաւոր. (Շ. այբուբ. ՟Գ։)
Ոչ ըստ բնութեանն ունէր յինքեան զախտականն եւ զարատաւոր կիրս. (Նիւս. կուս.։)
Արատաւոր կիրք, կամ յղուի. (Սկեւռ. աղ.։)
stain, contamination;
vice, defect, imperfection;
deficiency.
Այս է առաւելութիւն արատաւորութեան իւրեանց. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ։)
to spot, to stain, to soil, to spoil, to blot, to vitiate, to contaminate.
Զհայեցուածս արատեցի. (Սկեւռ. աղ. (որ առաւել բերի ի բառդ Յայրատ)։)
Մի՛ եւ մի՛ իւիք տայցէք պատճառս, զի մի՛ արատեսցի պաշտօնն. (՟Բ. Կոր. ՟Զ 3։)
Որպէս ի մարմնում տեղի որ արատի, անպիտանայ. (Խոսր.։)
act, action, fact, deed, work;
production, creation;
—ք երեւելի, exploit, achievement.
Յաճախեցին ինձ արարս։ Կերպարանք անուոցն, եւ արար նոցա իբրեւ զտեսիլ ականց։ Ամենայն արար նոցա ձուլածոյ. (Ժղ. ՟Բ 4. 11։ Եզեկ. ՟Ա 15։ ՟Գ. Թագ. ՟Է 33։)
Ինքն իսկ արարն (կազմութեան մարդոյս) ո՞չ խրատիցէ զքեզ ... զի ի վեր եւեթ հայիցիս։ Տգեղ եւ անվայելուչ էր՝ մինչդեռ սիկն եւ կաւ եւ ջրոցն բազմութիւն ունէր զարարն երկրի. (Ոսկ. ես.։)
Ելին ի բլուրն երեւելական տեղւոյն արարից դեմետրեայ. (այսինքն շինուածոյն). (Ճ. ՟Բ.։)
Արմաւն զիւր տեսիլն եւ զգոյնն եւ զհամն եւ զարարն բերիցէ. նոյն պէս եւ թուզն զտեսիլս իւրոյ տերեւոյն, եւ զարար կեղեւոյն. (Ագաթ.։)
Օրհնեալ լիցին արարք երկրի քոյ. (Օր. ՟Ի՟Ը. 4։)
οὑσία substantia, possessio Ստացուածք. գոյք. ինչք. կալուածք.
Գոյք կոչին եւ արարք եւ ստացուածք կառուցեալ հաստատութեամբ առաքինութիւնք. եւ ըստ առաքինութեան գործ. (Փիլ. լին. ՟Դ 148։)
Թողլով զիւրաքանչիւր արարս, եւ գիւղս, եւ զդաստակերտս։ Դարձեալ ձեր յիւրաքանչիւր արարս՝ իշխեցէ՛ք. (Խոր. ՟Գ 42։ եւ Փարպ.։)
Յափշտակութիւն առէր ընչից եւ արարոյ. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Է. ՟Ը։)
creature, created being;
creation;
generation;
work, deed, action.
Ընդէ՞ր եւ աստ եւ ոչ զջուրցն արարած յիշիցէ. (Կիւրղ. ծն.։)
Լուսաւորքդ արարած են յաւուրն չորրորդի. (գուցէ աւուրն). (Շիր.։)
κτίσμα creaura, κτίσις, ποίημα, δημιούργημα factura Ստեղծուած եւ արարուած Աստուծոյ. եղական ինչ. եղելութիւն. էակք. գոյք. որ ըստ յն. մերձաւոր գրչութեան ( κτίσις, κτίσμα ) ասին եւ ՍՏԱՑՈՒԱԾՔ.
Ոչ արդեօք զստացօղն ամենեցունց՝ ստացուած կամ արարած հայհոյել յանդգնէին. (Աթ. ՟Ա։)
Ամենայն արարածք Աստուծոյ բարի են։ Պաշտեցին զարարածս, եւ ոչ զարարիչն։ Քո արարածք քեզ արարչիդ արբանեկեն. եւ այլն։ Զնոյն անուանս ստանայ արարածն զարարչին իւրոյ. (Յճխ. ՟Դ։ (Գտանի հոլովեալ եւ յարարածէ, զարարածէ։ Նանայ.։ ՃՃ)։)
Իսկ եթէ արարածս ինչ հաստատիցէ, եւ ցուցցէ զզօրութիւն Տէր, եւ բացցէ երկիր զբերան իւր, գիտասջիք, եւ այլն. (Եփր. ղեւտ.։)
Ո՛ր եւ է գործ. արար. արարուած մարդոյ.
Ուրախ լիցի մարդ յարարածս իւր. (Ժղ. ՟Գ 22։)
Սակաւ մարդիկ կարեն ասել ըստ արժանի գովութեանն յայրն եւ ի նորա արարած. (Փարպ.։)
Ասեմք, չեմք շնորհակալ, զի իմն յոլով է քան զնորա արտրածն. ((ռմկ. ըրած երախտիքը) Խոսր.։)
Եթէ այլ ինչ նորոգ արարած տանջանարանաց կազմեսցես. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
Զգերեզման շիրմին սանատրկոյ արքային ոչ կարացին բանալ վասն հաստաշինած արարածոցն. (Բուզ. ՟Դ 24։)
Այս է գիր արարածոց. (Ծն. ՟Բ 4։ ՟Ե 1։)
Զարարած լուսաւորաց, կամ շնչոյն. (Եզնիկ.։)
Մինն ունի յարարածոյ իւրում կամ յարարածի իւրոյ զզօրութիւն լուսոյն. (Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)
Եկայք տեսուցք զլինել արարածոյ նորա (առաջին մարդոյն) յաշխարհիս. (Վեցօր. ՟Զ։)
ԱՐԱՐԱԾՔ. որ եւ ասի ԱՐԱՐԱԾ ԳԻՐՔ. որպէս Գիրք արարածոց. որ եւ ԳԻՐՔ ԾՆՆԴՈՑ կամ ԾՆՈՒՆԴՔ ասի. քանզի եւ ի յն. շփոթին ձայնքս եղանուի, եւ ղեննեսիս ծնունդ. γένεσις genesis, generationis liber cf. ԼԻՆԵԼՈՒԹԻՒՆ.
Զանուն գրոցն առաջին՝ Արարածք եւ ծնունդք կոչեաց. (Սարգ. ՟բ. պետ. յռջբ։ Վրդն. պտմ. եւ այլն։)
creator;
author.
ποιητής, κτιστής, δημιουργός factor, creator, fabricator, opifex Ստեղծիչ. հաստիչ. գոյացուցիչ յոչնչէ. եւ Որ միանգամ առնէ ինչ տիրաբար. յօրինիչ. կազմիչ. կերտող. շինող։ Տիրապէս զԱստուծոյ ասի. որ եւ ըստ հոմաձայնութեան յունին՝ ՍՏԱՑԻՉ.
Որոյ ճարատարապետ եւ արարիչ Աստուած է. իբր կազմիչ, շինիչ. (Եբր. ՟Ժ՟Ա 10։)
Արարչի գործ այն է՝ զբնութիւնս առնել։ Երկուց արարչաց զբարւոյ եւ զչարի ի միոջէ հօրէ զծնունդսն համբաւէ. (Եզնիկ.։ եւ Լմբ. հանգ.։)
Միայն արարիչ զբնաւս յոչէից. (Նար. ՟Գ։)
Եւ լայնաբար զմարդոյ, եւ այլն.
Զհուր, որում եւ զքեզ իսկ երկրորդ արարիչ կազմեաց յօրինիչն։ Յիրաւի ասին մարդիկ արարիչք չարեաց. (Եզնիկ.։)
Զսիմոն (մոգ) զհայր եւ զարարիչ ամենայն չարեաց. (Եւս. պտմ. ՟Բ 13։)
Աջն այն (յակոբայ՝ յօրհնելն) արարիչ անչդրանկաց էր. (Եփր. ծն.։)
Ըստ յն. ποιητής poeta Իբր բանաստեղծ. որ եւ ՊՈՒԵՏԷՍ, ՊՈՒԵՏԻԿՈՍ. Որպէս եւ ի մեզ Քերթողն է կերտող.
Այն որ նուագաւոր մատանց արարիչն եղեւ քաջն պինդարոս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
action;
work, deed;
an act of theatre.
Արարուած խեցեղէն սափորոցն ի հողոյ. (Եղիշ. դտ.։)
Սորին գիտութեան արարուածոյ (տալի է) զարդարութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Սերք (յօգից ըստ յն) ո՛րգոն, Արարօղ (ո՛ բի՛իդիս). Արարած (հ՛ բԻ՛իսիս) որ է առնելութիւն. Արարուած (տ՛ բի՛իմա). (Թրակ. քեր.)
Զի արարուածն՝ աստուածային զօրութեան արժանի երեւեսցի. (Փիլ. լին. ՟Ա 53։)
Իմաստս այս իմ, եւ ջանս, եւ արարուած։ Լուեալ մեր զայդ ամենայն նենգաւոր իրս քո եւ զարարուածս։ Ընդդիմացեալ արեացարարուածի։ Կամք ձեր եւ արարուած կարի մեծ է. (Փարպ.։)
Արարուածոյ յարկի դաւթեան համբակին. (Նար խչ։)
Աւա՛ղ չար արարուածին։ Զայն արարուած ողբաց զարուսեակն. (Լաստ. ՟Բ. ՟Ի՟Գ։)
Որ որակութիւն եւ արարուած ինչ կարծիցէ ունել զԱստուած։ Ի սմանէ որակացեալ եւ արարուած ընկալեալ է սեռական առաքինութիւնն։ Ըստ տեղւոյ խոհականութեան երկու են որակք արարուածք, խոհուն, եւ խոհօղն. (Փիլ. այլաբ.։)
written by the hand or by the inspiration of the creator.
Գրեալ յարարչէն. աստուածաւանդ.
creator.
γενεσιουργός originis auctor, ποιητής factor, conditor, δημιουργός fabricator, opifex Արարչութեամբ կամ իբրեւ արարիչ գործօղ. ստեղծօղ. արարիչ. հաստիչ յոչնչէ. արարողական.
Արարածն արարչագործաւն նորոգի. (Աթան. ՟Ա. ՟Դ. ՟Է. եւ այլն։)
Ոչ էն, գոյացուցիչ պատճա՛ռ, արարչագործ էից գոյացութեան. (Դիոն. ածայ.։)
Արարչագործ Աստուած, կամ զօրութիւն, ձայն, բազուկ, ձեռք. (Շար.։ եւ Պտրգ.։)
to create.
δημιουργέω creo, facio Արարչաբար գործել. ստեղծանել. առնել յոչնչէ. հաստել. ճարտարապետել.
Արարչագործեաց զբարի արարածս. (Շ. ամենայն չար.։)
Արարչագործեցիր զիս ի հողոյ. (ՃՃ.։)
Ոչ արարչագործելոյն՝ արարչագործելն է հակառակա. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի բաժանականսն անկանել ցանկութիւնս, յորոց նիւթականքն արարչագործին եւ ախտաւորք. (Դիոն. եղեղ. ՟Գ։)
creation.
Աստուածային, կամ Աստուծոյ արարչագործութիւն. (Պիտ.։ Խոսր. Սարգ.։ Սարկ.։)
Աստուած առ ի յիւրութենէ աստուածութեան, եւ արարչագործութեամբ արարածոցս. (Աթ. ՟Դ։)
Բարութիւն չարժեաց զնա յարարչագործութիւն երկնաւորացն եւ երկրաւորացս. (Լմբ. սղ.։)
Ըստ կարգի հրեշտակականին զարդք արարչագործութեամբ ածան յառաջ. (Մաքս. ի դիոն.։)
Հրեշտակականքն արարչագործութիւնք որպէս ճաճանչք ինչ են Աստուծոյ բարերութեան. (Մաքս. ի դիոն.։)
Գոլն մեզ աստուածայնապէս անճառելի արարչագործութեամբ. (Դիոն. եկեղ. ՟Բ։)
Աստուածային արարչագործութիւն, այսինքն որ ի ձեռն մկրտութեան վերստին ծնունդն, ըստ որում աստուածայինք գոլ սկսանիմք. (Մաքս. անդ։)
Պատկերագործն փիդիա զդէմ անձին իւրոյ յօրինեաց (ի վահանին աթենայ) ի ձեռն ումեմն աներեւան արարչագործութեան. (Առիստ. աշխարհ։)
established or ordained by the creator.
ՅԱստուծոյ եդեալ. Աստուածադիր.
that belongs to the creator;
that creates;
efficient, plastic.
ποιητικός, δημιουργικός creativus;
creator, -trix;
operativus Սեպհական արարչի. աստուածական. աստուածային. աստուածավայելուչ. Աստուծոյ.
Արարչականդ քոյին մարմնով։ Միութեամբ արարչականաւ. (Նար.։)
Ունօղ զկարողութիւն արարչագործելոյ կամ առնելոյ զոր ինչ եւ է. արարողական, եւ Արարօղ. արարիչ. գործօղ. կերտօղ. Պատճառ. գտակ.
Զօրութիւնք (Աստուծոյ), մին արարչական, եւ միւսն արքունական։ Որ առ աստուածութեան զօրութիւնք են, արարչականին եւ արքունականին. (Փիլ. ստէպ։)
Որ զարարչականն եղականաց լուսոյն ի քեզ տանելով։ Արարչական բանին հրաման. (եւ այլն։ Շար.։)
Հիւսնութիւն՝ աթոռոյ արարչական. (Սահմ. ՟Դ։)
Ունի զայն՝ որ երկիւղին է արարչական. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
ԱՐԱՐՉԱԿԱՆ ՊԱՏՃԱՌ. Արարօղ կամ արարողական պատճառ. սկիզբն որ առնէ. որ եւ ասի ԱՐՏԱՔԻՆ ՊԱՏՃԱՌ, որպէս եւ ԱՌԱՋԻՆ ՊԱՏՃԱՌ. որ է Աստուած միայն.
Առաջին արաչական պատճառն՝ ո՛չ յումեքէ եւ նա եղեւ. (ապա թէ ոչ՝ ոչ առաջին է եղելոց արարչական պատճառ. Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Ոչ ի յերկրէ յօդեալ մարդկան, այլ նորաստեղծ արարչական. (Շ. խոստ.։)
Թէ լոյս լուսնին է յինքենէ արարչական. (Երզն. ստ երկն։)
made or constructed by the creator.
associate in the creation.
Անդ հնարագիւտ լնիելոյ արեգական ասեն զարհմնն, եւ աստ յայտնի իսկ արարչակից լուսոյ. այսինքն ի միասին արարօղ լուսոյ։
that has seen the creator;
that is seen by the creator.
Որ ինչ հայի ի տեսութիւն արարչին.
Տեսութեան լուսոյ Հովանի ի լերինն թաբորական արարչատես ներգործեցելոցն. (Նար. գանձ հոգ.։)
that resembles the creator, that is made after the image of the creator.
Արարչատիպ կերպարանեալ գոյացոյց. (Զքր. կթ.։)
given by the creator.
Տուեալ յարարչէն. աստուածատուր.
cf. Արարչատուր.
Աւանդեալ յԱստուծոյ. աստուածաւանդ.
Արարչաւանդ պայման։ Կազմուածոց արարչաւանդիցն գլխաւորաց։ Արարչաւանդ լուծ. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. կուս.։)
Ոչ զօրեցի տանել այսմ արարչաւանդ պարգեւացս. (Ուռպ.։)
creation.
κτίσις, δημιουργία creatio, opificium, structura որ եւ ԱՐԱՐՉԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ. Ստեղծանելն, եւ իլն. գործ Աստուծոյ. եւ Արարչական զօրութիւն եւ խնամ.
Ըստ բարերար արարչութեան իւրոյ։ Արարչութեամբ եւ բարերարութեամբ։ Պարգեւք արարչութեան. (ՅՃԽ։)
Յիսկզբանն իսկ յարարչութեան ժամանակին։ Արարչութեանցն հաւատալ յամենայն սրտէ. (Ագաթ.։)
Զամենայն արարածոց արարչութիւն։ Ոչ երբէք էր Աստոած դատարկ յարարչութենէ. (Եզնիկ.։)
Առաւել քան զարարչութիւն յոչնչէ զաշխարհս՝ մեծագոյն փրկութիւն զվերջինսն իմանայիր. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զադամ կցորդ արար Աստուած արարչութեան իւրոյ՝ անուանս դնել կենդանեաց. (Շ. մտթ.։)
Տէր մեր ըստ արարչութեան, եւ եղբայրն ըստ մարմնոյ. (Սկեւռ. ես.։)
Սէր արարչութեան ստիպեաց զինքն՝ առնել զարարածս։ Արար ընտրողս արարչութեան (այսինքն ճշմարտին Աստուծոյ). (ՅՃԽ։)
Ճանաչել զզօրութիւն բնութեան արարչութեան քո։ Արժանի եղեն ճանաչել զարարչութիւն նորա։ Ասել Հօրն արարչութեան ցարարչակից որդին. (եւ այլն. Ագաթ.։ Տե՛ս եւ Նար. ՟Ժ՟Գ. ՟Ի՟Զ. ՟Ի՟Է. ՟Լ՟Գ. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ՟Բ։)
Արարած Աստուծոյ, եւ գործած աստուածային, կամ մարդկային. արարուած. կազմուած.
Երկու արարչութիւնք, դժոխոցն յարկ, եւ գերեզման. (ՃՃ.։)
Ընդէ՞ր Մովսէս պղնձի օձ կազմէ, ոչ հրաման տուեալ նմա յաղագս որակութեան արարչութեան. (Փիլ. այլաբ.։)
sixth ancient month of the Armenians.
Վեցերորդ ամիս հայոց. զոր Վանակ. ի տարեմուտն, ստուգաբանէ, Արանց կամ արեաց ամիս ի ձմերան.
footman, groom, waiter;
servant;
— մոլորակի, satellite.
πρύτανης administrator, ὐπουργός minister, προαγωγός perductor, ἁκόλοωθος pedissequus, ὐπήκοος subditus Յարբունս հասել սպասաւոր ժիր. որ եւ կոչի մանուկ, պատանեակ. համբակ. սպասեակ. ծառայ. պաշտօնեայ. որպիսի եւ է սպասահարկու. գործօնեայ. գործակալ. գործակից. կամարար. կամակատար. մատակարար. հպատակ. հետեւօղ. առիթ. միջնորդ.
Զարբանեակս յառաջ քան զիշխանն նազելի եւ պարկեշտ համարին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Երկուքն միայն յառաքելոցն գրեցին զաւետարանսն, եւ երկու եւս այլ արբանեակք նոցին. (Ոսկ. մ. ՟Ա 1։)
Ոչ ընդ արբանեակսն, այլ ընդ վարիչն պարտին զարմանալ։ Զհրեշտակս՝ արբանեակս գիտեմք յօգնականութիւն մարդկան. (Եզնիկ.։)
Արբանեակ լինել առ հաճոյս կամացն Աստուծոյ, կամ ճշմարիկ քարոզութեան, կամ Սուրբ վարուց, կամ իրաւացի օրինաց, կամ յափշտակութեանց. (ՅՃԽ. ՟Ը. ՟Թ. ՟Ծ՟Բ։ Պիտ.։)