walking with difficulty.
Եղեալն տաժանական քայլափոխութեամբ. տաժանմամբ քայլելով.
Արագելով հետիոտս եւ տաժանաքայլ՝ (կամ տարժանաքայլ) քրտնաթոր եւ աշխատակիր վաստակօք. (Նար. առաք.։)
brother-in-law (sister-in-law's husband).
talitha;
— կումի, cumi ! damsel, arise !
— սարկաւագ, deaconess.
• (սեռ. -ի) «աղջիկ» (Աստուա-ծածնի համար ասուած) Եփր. ծն. քս. 10, 23. տնընդ. 41. Սրճ. ածած. էջ 436. «աղ-ջիկ» (Յիսուսի յարուցած աղջիկը) Բենիև (վատ մտքով. Հերովդիադայի համար աս-ուած) Գնձ. Տաղ. Տաթև. ձմ. ժը. որից տա-լիթայ սարկաւագ «սարկաւագուհի» Իգնատ. թղ. 105. ամենահին օրինակն է. Մրկ. ե. 41 «Տալիթա, կո՛ւմի, որ թարգմանի Աղջի՛կ դու, քեզ ասեմ, արի՛»։
• = Յն. ταλιϑά ձևից, որ տառադարձուած է արամ. [syriac word] ︎ talīϑā «աղջիկ» բառից. այս էլ արամ. [hebrew word] taliā և ասոր. ❇ taliā «տղայ, մանուկ» բառի իգականն է, որ կրց-ւում է արաբ. [arabic word] talā «գառնուկ, ուլ», ն. արաբ. tully «արու գառն», եբր. [hebrew word] tāle «ֆոքրիկ գառ», եթովպ. [other alphabet] talú «այծ» բառերին (Gesenius17, էջ 276, Brockel mann, Lex. syr. 134)։ Նոյն ասոր. բառի արական ձևից է փոխառեալ հյ. տղայ։-Հիւբշ. 325։
• ՆՀԲ դնում է «բառ եբր.»։ Bugge, Btrg. 33 հայերէն կարծելով՝ իբր բնիկ կցում է յն. τάλις, τάλιδος «հարսնացու աղջիկ» բառի հետ։ Մառ, Արաքս 1890 Ա. 109 մերժելով այս, դնում է ասո-րուց։ Bugge, Etr. u. Arm. 128 ճանա-չում է սխալը և ենթադրում է որ հյ. տալիթայ, ետրուսկ. taliϑa և յն. ταλιϑά միասին փոխառեալ են սեմականից։ (Յոյն բառը ոմանք կցում են յն. ταλις «կոյս աղջիկ» բառին և միասին դնում են սեմականից փոխառեալ. ըստ Möl-ler Ido-Sem. Wörterb. 52 յոյնն ու սե-մականը հին ցեղակից են. Boisacq էջ 939).
Բառ եբր. Աղջիկն. օրիորդ. կոյս. (ուստի եւ յատուկ անուն գնի յանուն տիրամօր կուսի)
Ի վերայ հրեղէն թեւո՞ցն, եթէ ի բազուկսն տալիթայ (կամ տալիթայի) մօր քոյ։ Դու ծեր գոլով բազմօրեայ, եւ ես տալիթայ։ Տալիթայ մի ի կեանս կոչեաց զազգս մարդկան. (ՃՃ.։)
Տալիթայն պճնապէս յայրատութեամբ յօրինէր զկաքաւսն. (Գանձ.։)
Ի հերովդեայ դատապարտեալ գլխատեցաւ՝ փոխան գանձուց տալիթայի ըստ իւր խնդրոյն. (Տաղ.։)
Ողջոյն տամ ի քրիստոս տալիթայ սարկաւագաց, որք պահեն զդրունս սրբութեանցն աստուծոյ. (Ածազգ. ՟Ը։)
wooden.
Որ ինչ է ի տախտակէ. եւ Նկարեալ ի վերայ տախտակի.
Տախտակեայ պատկեր տիրամօրն սրբոյ. (Պիտառ.։)
guardian or minister of a temple.
Յաթենականն յաւէտ պարծանք, պաշտօնասէրս յոյժ՝ տաճարայարդարս գոլով. (Անան. եկեղ։)
Ասէ ցնա արամազդայ տաճարայարդարն (կամ տաճարայարդարն). (Պտմ. աղեքս.։)
of Turkish character.
Arabs;
Turks.
Փախստեայք էին արարեալք զտաճկաստանեայսն (կամ զտաճկաստանսն)։ Ամենայն թագաւորացն արաբացւոց՝ զտաճկաստանաց ասէ. (Մամիկ.։ Մխ. երեմ.։ Իսկ ՟Բ. եւ ՟Գ. Մակ. ուր ի մեզ Տաճկաստան ասի, ըստ յն. դնի Փիւնիկէ։ Եւ ըստ այսմ քանանուհին կոչի տաճիկ ասորի, այսինքն փիւնիկ ասորի. Մծբ. ՟Բ։)
zodiacal ephemeris.
Մասն գուշակական տոմարի, ցուցիչ տանուտեարց տարւոյն՝ թէ ե՛րբ՝ զիա՛րդ ասին իշխել.
Տանուտէրացոյց՝ յամենայն պատահարաց տարւոյ. եւ է գիրս այս օրինակն յաստեղաբաշխութենէ. (Տօմար.։)
planed, cut, polished, smoothened.
Տաշեալ. տաշած. կոփածոյ. կոկած.
Տաշածոյ վիմօք. (Կորիւն.։ ՃՃ.։)
diorama.
very perspicacious, of subtle intelligence.
Առ ի յայլոց թերեւս տեսողագունից իմացութեանց եղեն տեսեալ։ Կամ տեսողագոյն քան զնա, կամ աստուածագոյն վարկանիլ. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. ածայ.։)
vegetable green;
chlorophyllus.
heaps of dried leaves.
Կոյտք տերեւոց. տեղի՝ ուր տերեւք դիզեալ կան.
Ի պրակս եւ ի ցամաք տերեւակոյտս ի ներքս գալարել (նապաստակին). (Փիլ. լիւս.։)
colourless, discoloured, pale, wan, ghastly, leaden-hued, livid.
ՏԺԳՈՅՆ կամ ԴԺԳՈՅՆ. յորմէ. ՏԺԳՈՅՆՈՒԹԻՒՆ կամ ՏԺԳՈՒՆՈՒԹԻՒՆ. Գունաթափ կամ այլայլեալ գոյն տխուր.
Տժգոյնութիւն մարմնոյ, եւ աղքատութիւն ընչից. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
saving the world, all-saving.
Կեցուցիչ տիեզերաց. աշխարհակեցոյց.
Զթագաւորն յաւիտենից տիեզերակեցոյց, եւ որ փրկեացն զարարածս ամենայն. (Գանձ.։)
Սահակաւ դրոշմեաց զտիեզերակեցոյց մահն. (Պիտառ.։)
Աստուածընկալ եւ տիեզերակեցոյց ջրովդ. (Անան. եկեղ։)
Հաւատալ տիեզերակեցոյց վարդապետութեան. (Ոսկիփոր.։)
assembled with all the world.
Կցորդ մեծ գիտակական կարեաց տիեզերակոյտ քրիստոնէից. (Նար. ՟Գ։)
overflowing, submerging or drowning all the world.
Սուզիչ՝ ընկղմիչ՝ խեղդիչ տիեզերաց. տիեզերահեղձոյց.
Գերազանցէ քան զհեղեղին ջրակուտակ տիեզերասոյզ ամենասպառ ծովուն յորդութիւն։ Գերակայ քան զտիեզերասոյզ ջրհեղեղին յորձանս. (Նար. ՟Ժ՟Է։ Բենիկ.։)
cf. Վաղուեան.
woe, cry of pain or grief, lament, wail, moans;
disaster, calamity, misfortune;
— զ—իւ աղաղակել or ճիչել, to cry bitterly, to wail, to lament aloud, to deplore, to complain;
— կարդալ անձին, to create misfortunes for oneself;
արդարեւ —ի են արժանի, they are truly unhappy.
οὑαί vae Վա՛յն, կամ ձայն աշխարանաց. եղկութիւն, թշուառութիւն. աղէաք. ճիչ. ողբ. սէքիլլիք, պէլա, վայնասուն. եւ սէքիլ.
Ահաւասիկ վայ մի էանց, եւ վայք երկուք գալոց են. (Յայտ. ՟Թ. 12։)
Վա՛յ՝ ողբական է ձայն. (Բրս. արբեց.։)
Վա՛յ ի վերայ վայի հաստատեալ կայ նոցա։ Վայ ի վերայ վայի կարդան հակառակ զօրութիւնքն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։ Լծ. ածաբ.։)
Եւ անցաւորք ճանապարհի՝ վա՛յ ի վերայ ասեն վայի. (Շ. եդես.։)
Ձայն վայոց եւ կոծոց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Բ։)
Վա՛յ ի վերայ վայոց լինի։ Որում վա՛յն ասի, ամենայն պատուհասք տանջանաց առ ետեղ ի գարշապարս վային եկեսցեն ի վերայ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18. 21։)
Վա՛յ զվայիւ աղաղակեալ։ Վա՛յ զվայիւ ճիչեալ. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Լսել զաշխարանս մերձաւորացն, զվայ աւաղ բարեկամացն։ Որք արդարեւ վայրի են արժանի ըստ տեառն բանի։ Եւ ոչ վայս վհատութեան ընդ հեծութիւնս ձայնին հիւսեաց. (Եղիշ. ՟Զ։ Խոսր.։ Նար. ՟Ի՟Թ։)
Վայիւք եւ ճչովք եւ ողբովք աշխարէին զթագաւորն։ Ձայն աղաղակի եւ վայոյ. (Ագաթ.։)
Վայիւք եւ ճչօք. (Ղեւոնդ.։)
Պահս սրբել, եւ պաղատանս քարոզել վայիւք հրամայէր. (Արշ.։)
Մերքս վայիւք եւ ողբովք լի։ Ի սկսանել տարւոյն՝ զորոյ զյիշատակն վայիւ արարաք. (Լաստ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Ը։)
Իսկ ՎԱՅՈՑ ՁՈՐ՝ անուն տեղւոյ, պէսպէս մեկնի առ պատմագիրս։
Այլ յասելն.
Վայ եւ եղուկ զայնոսիկ վարկանի. իմա՛, վայի արժանի, եղկելի. (Յճխ. ՟Ժ՟Է։)
ՎԱ՛Յ. οὑαί vae! οἱμι! hei mihi ὧ!, ο!, αἱ αἱ ! vae vae! Նոյն ձայն է եւ յայլ լեզուս. վա՛յ, ուա՛յէ, ուէ՛, վէ՛, կուա՛յի, վէ՛յլ, օ՛յի, հօ՛յի, հէի՛, հէու՛, հէ՛, ի՛, օ՛. այսինքն Աւաղ. եղու՛կ. ո՛հ. ո՛վ. ո՛. ափսո՛ս.
Վա՛յ քեզ մովաբ։ Վա՛յ մեզ։ Ու՞մ է վա՛յ։ Վա՛յ ձեզ. վա՛յ նոցա։ Վա՛յ ինձ։ Վա՛յ է ինձ։ Վա՛յ վա՛յ քեզ։ Վա՛յ ինձ, վա՛յ ինձ, վա՛յ ինձ, յաւուր յայնմիկ։ Վա՛յ վա՛յ, քաղաք մեծ։ Վա՛յ վա՛յ վա՛յ՝ որ բնակեալ են յերկրի. եւ այլն։
Վա՛յ, չար արար։ Վա՛յ ինձ, վա՛յ։ Վա՛յ վա՛յ վա՛յ ինձ։ Վա՛յ զիս, ո՛րդեակ ի չար գործոց իմոց. (Վրք. հց.։)
Վա՛յ է զարբեցողն։ Վա՛յ լինի զբղջախոհութեան կատարողն. (Լմբ. առակ.։)
Վա՛յ վա՛յ Երուսաղէմ. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 8։)
Վա՛յ զինեւ. (Իսիւք.։)
Ա՛յ վա՛յ, ա՛յ վայ, զքեզ ի խաչ տեսողիս. (Տաղ.։)
ՎԱՅ ՎԱՂՈՒՑ. պ. վավեյլա. ջուղ՛՛. վա՛վելա.
Վա՛յվաղայ (կամ վա՛ղվաղայ) եւ այնմ՝ որ ընդ նմայն խօսիցի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
woe ! alas ! oh ! ah !
— քեզ, woe to you!
— ինձ, — զիս, — զինեւ, woe is me ! how unhappy I am !
— — քաղաքդ մեծ ! woe ! woe to the great city !.
οὑαί vae Վա՛յն, կամ ձայն աշխարանաց. եղկութիւն, թշուառութիւն. աղէաք. ճիչ. ողբ. սէքիլլիք, պէլա, վայնասուն. եւ սէքիլ.
Ահաւասիկ վայ մի էանց, եւ վայք երկուք գալոց են. (Յայտ. ՟Թ. 12։)
Վա՛յ՝ ողբական է ձայն. (Բրս. արբեց.։)
Վա՛յ ի վերայ վայի հաստատեալ կայ նոցա։ Վայ ի վերայ վայի կարդան հակառակ զօրութիւնքն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։ Լծ. ածաբ.։)
Եւ անցաւորք ճանապարհի՝ վա՛յ ի վերայ ասեն վայի. (Շ. եդես.։)
Ձայն վայոց եւ կոծոց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Բ։)
Վա՛յ ի վերայ վայոց լինի։ Որում վա՛յն ասի, ամենայն պատուհասք տանջանաց առ ետեղ ի գարշապարս վային եկեսցեն ի վերայ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18. 21։)
Վա՛յ զվայիւ աղաղակեալ։ Վա՛յ զվայիւ ճիչեալ. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Լսել զաշխարանս մերձաւորացն, զվայ աւաղ բարեկամացն։ Որք արդարեւ վայրի են արժանի ըստ տեառն բանի։ Եւ ոչ վայս վհատութեան ընդ հեծութիւնս ձայնին հիւսեաց. (Եղիշ. ՟Զ։ Խոսր.։ Նար. ՟Ի՟Թ։)
Վայիւք եւ ճչովք եւ ողբովք աշխարէին զթագաւորն։ Ձայն աղաղակի եւ վայոյ. (Ագաթ.։)
Վայիւք եւ ճչօք. (Ղեւոնդ.։)
Պահս սրբել, եւ պաղատանս քարոզել վայիւք հրամայէր. (Արշ.։)
Մերքս վայիւք եւ ողբովք լի։ Ի սկսանել տարւոյն՝ զորոյ զյիշատակն վայիւ արարաք. (Լաստ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Ը։)
Իսկ ՎԱՅՈՑ ՁՈՐ՝ անուն տեղւոյ, պէսպէս մեկնի առ պատմագիրս։
Այլ յասելն.
Վայ եւ եղուկ զայնոսիկ վարկանի. իմա՛, վայի արժանի, եղկելի. (Յճխ. ՟Ժ՟Է։)
ՎԱ՛Յ. οὑαί vae! οἱμι! hei mihi ὧ!, ο!, αἱ αἱ ! vae vae! Նոյն ձայն է եւ յայլ լեզուս. վա՛յ, ուա՛յէ, ուէ՛, վէ՛, կուա՛յի, վէ՛յլ, օ՛յի, հօ՛յի, հէի՛, հէու՛, հէ՛, ի՛, օ՛. այսինքն Աւաղ. եղու՛կ. ո՛հ. ո՛վ. ո՛. ափսո՛ս.
Վա՛յ քեզ մովաբ։ Վա՛յ մեզ։ Ու՞մ է վա՛յ։ Վա՛յ ձեզ. վա՛յ նոցա։ Վա՛յ ինձ։ Վա՛յ է ինձ։ Վա՛յ վա՛յ քեզ։ Վա՛յ ինձ, վա՛յ ինձ, վա՛յ ինձ, յաւուր յայնմիկ։ Վա՛յ վա՛յ, քաղաք մեծ։ Վա՛յ վա՛յ վա՛յ՝ որ բնակեալ են յերկրի. եւ այլն։
Վա՛յ, չար արար։ Վա՛յ ինձ, վա՛յ։ Վա՛յ վա՛յ վա՛յ ինձ։ Վա՛յ զիս, ո՛րդեակ ի չար գործոց իմոց. (Վրք. հց.։)
Վա՛յ է զարբեցողն։ Վա՛յ լինի զբղջախոհութեան կատարողն. (Լմբ. առակ.։)
Վա՛յ վա՛յ Երուսաղէմ. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 8։)
Վա՛յ զինեւ. (Իսիւք.։)
Ա՛յ վա՛յ, ա՛յ վայ, զքեզ ի խաչ տեսողիս. (Տաղ.։)
ՎԱՅ ՎԱՂՈՒՑ. պ. վավեյլա. ջուղ՛՛. վա՛վելա.
Վա՛յվաղայ (կամ վա՛ղվաղայ) եւ այնմ՝ որ ընդ նմայն խօսիցի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Վայելք;
վայել է, վայել են, վայելէ, վայելեն, to befit, to become, to be beseeming or seemly, to be proper;
ոչ — են, it is not fit, it is unbecoming.
• (ի հլ. յետնաբար) «հաճոյք, զը, ւարճութիւն» Փիլ. Պիտ. «գործածութիւն» Եզն. (անեզաբար գործածուած), «արժանի, պատ-շաճ, յարմար» ՍԳր. Ոսկ. որից վայելել ՍԳր. Ոսկ. Եզն. վայելելի Եզն. վայելչացուցանել Ագաթ. վայելուչ ՍԳր. Ոսկ. ես. վայելչութիւն ՍԳր. Կոչ. բարեվայելուչ Կղնկտ. Յհ. իմ. ատ. գեղեցկավայելուչ Պիտ. Փիլ. ակնավայել Ագաթ. § 775. խոտավայել Արծր. ծառայվա-յելուչ Մաքս. դիոն. նոր բառեր են թագա-ւորավայել, իշխանավայել, արքայավայել, անվայել, մարդավայել, վայելչագրութիւն, վայելչահասակ, վայելչակազմ ևն։-Արև-մըտեան գրականում զանազանւում է վայելել çjouir, վայելքը ստանալ», վայլել «seoir, սազ ղալ». վերջինիս հնագոյն օրինակն է վայլք Գնձ.։
• Տէրվ. Altarm. 49 սանս. vī «ցանկալ, տենչալ»։ Հիւնք. պրս. [arabic word] ︎ vīl «գտումն երին ի ժամանակի իւրում ոստ հաճռ-յից»։ Scheftelovitz BВ 29, 42 սանս. vεti «վայելել», զնդ. vaya «փափագ», յն. ἰεμαι «դիմել, գնալ դէպի»։ Peder-
• sen, Հայ. դր. լեզ. 164 վ նախդիրով հայիմ բայից? Թիրեաքեան, Ատրպատ. էջ 26 պհլ. վայելնիկ, պրս. վայեսա. պայետ «պէտք է»։
• ԳՒՌ.-Սչ. վայելել, Վն. վայելել, վէլել, լէվել, Երև. վայէլէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. վայէլիլ, Մշ. վայլել, վէլել (ուր և վելք «վայելք»), Ակն. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. վայլէլ, Ասլ. վայլէլ, Ախց. Կր. վայլիլ, Ալշ. վէլել, Տիգ. վէլէլ, Տփ. վայիլիլ, վէլիլ, Զթ. վէլիլ, Խրբ. վmլիլ, Սվեդ. վիլլիլ, Սլմ. լէվել, Մրղ. լէվէլ. թրքախօս հա-յերից՝ Ատն. վայէլէլ էթմէք «վայելել» (Արևելք 1888 նոյ. 9)։ Նոր բառեր են վայ-յում, վայլեցկուն, վայլիչկուն, վայլածք, անվայլում։
Մի՛ ոչ էիցն եւ ոչ լինելոցն՝ որպէս ի ձեռն գոյիցն զվայելսն դիցեն. (Բրս. հայեաց.։)
τέρψις, ἁπόλαυσις fruitio, usus, commodus, delectatio, voluptatio, deliciae, voluptus. Անդորր վարումն ստացելոց. որ եւ Վայելումն, եւ Վայելչութիւն ասի. որպէս զուարճութիւն. դիւրութիւն. փափկութիւն. վայելն, վայելու բան.
Ոչ գիտէին զվայելն միանգամայն ընդ օգտիւ ոգւոցն կազմեալ պատրաստեալ։ Ե՛կ եւ վայելեսցուք. ո՛ վայել, որ զերկունս ցաւոց նիւթէ։ Զարարածոցս վայելն ի չափ ձգէ օրէնքն. (Փիլ. իմաստն.։ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. իմ.։)
Արտաքին վայելիւք երջանիկ։ Կէսքն հեշտալի յղփութեամբ վայելիցն աղագաւ։ Ուրախանային անախտապէս յանտրտում բերկրութեան այսպիսաբար իմն վայելիւք։ Գլուխ եւ ծայր երջանկութեան՝ գրաստին էին վայելք. (Պիտ.։)
Իմաստնանան ամենայն զգայարանք ի ճաշակս հոգեւորական վայելիցն։ Առ ի վայելս թագաւորաց եւ ռամկաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Թ։)
Լուսաւորքն են հարկաւորք ի վայելս ամենայն կենդանեաց. (Եզնիկ.։)
Ոչ վայելիցն տարփանօք հեծեմ։ Զվայելս անտեսիցն հոգիագրկեալ. (Նար. ՟Ժ՟Բ. եւ Նար. կուս.։)
դիմազ. ՎԱՅԵԼ Է, են. կամ ՎԱՅԵԼԷ, լեն. ( դիմազ. ) πρεπόν εστι, πρέπει decet συμφέρει prodest. Վայելուչ է. վայելչական է. արժա՛ն է. պատշաճ է. ա՛նկ է. օգտէ. լաւ է. կըվայելէ, յարմար է, կինկնայ, կիյնայ.
Ուղղոց վայելէ օրհնութիւն (այսինքն օրհնելն զաստուած)։ Քեզ վայել է օրհնութիւն (այսինքն օրհնիլն) աստուած ի սիովն։ Տան քում վայել է սրբութիւն։ Քեզ իսկ վայել է։ Ոչ վայելէ անզգամի փափկութիւն.եւ այլն։
Եւ քեզ վայել է (կամ վայել են) փառք եւ իշխանութիւն, եւ այլն. (Ժմ.։)
Ոչ հաւատայ նա զոք վասն զարդուն իւրոյ, եթէ վայե՛լ է նմա։ Այլ որպէս վայելեսցէ կանանցն, որոց զաստուած պաշտութիւն յանձն առեալ իցէ. (Ոսկ. աւետար. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Մեծամեծ մարտքն՝ մեծամեծաց վայել էին. (Իսիւք.։)
Եւ այլ անթիւ բանք, որք ոչ վայելեն աստուծոյ. բայց թէպէտ եւ ըստ ինքեան ոչ վայելեն, այլ սակայն ըստ մեզ վայելեն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։)
Որ վայելեն քեզ՝ զայն չխնդրես. եւ որ ոչ վայելէ, զայդու յաճախես. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
worthy of enjoyment;
enjoying.
Իբր Վայելօղ, ողք.
Եւ որ բարերար ոք իցէ, եթէ բարերարութեան վայելելիք չիցեն, ու՞մ շահ իցէ բարերարութիւն. (Եզնիկ.։)
to enjoy, to taste of, to possess, to have the enjoyment of;
to relish, to taste with pleasure;
to become, to fit, to sit well on;
to be proper, suitable, meet, to beseem;
— յարգասիս քրտանց, to enjoy the fruit of one's labours;
հանդերձս այս վայելէ քեզ, this coat fits you well.
պէսպէս խնդրով. ἁπολαύω fruor, oblector;
commodum, fructum, emolumentum capio;
utor τρυφάω , τέρπομαι delicior, delector. Ունել զվայելս զուարճալի իրաց. հաճութեամբ եւ դիւրութեամբ սրտի ժառանգել զխնդրելին. վարել զանդորր կեանս. փափկանալ. հեշտանալ. կցորդ լինել. հաղորդիլ. վայլել.
Ի նոր ճաշակսն վայելեսցեն։ Ընդ նոցին արգարոցն վայելէին։ Կշտապինդ՝ վայելիցէք ի գալստենէ փառաց դորա։ Եկա՛յք եւ վայելեսցու՛ք ի բարութիւնս որ կանս։ Ե՛կ եւ վայելեսցուք սիրով (այսինքն ի սէր)։ Ձերով իշխանութեամբդ վայելեն.եւ այլն։
Ի մէջ հնոցին սուրբքն ցօղովն վայելէին։ Զի՞նչ սքանչելի է փառք ի մարդկանէ, որով մանկունք կաքաւիչք վայելեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Ի հայրենական խնամսն վայելիցեմք։ Զի զամենայն երանութիւնսն յուսով վայելեսցուք։ Վայելեցէ՛ք զանճառ բարիսն։ Վայելեա՛ ապա գոնէ զայժմու ժամանկս։ Զայս վարեսցուք, եւ որ գալոցն է աշխարհ, զայն վայելեսցուք. (Յճխ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի։ Ճ. ՟Գ.։ Վրդն. յանթառամն.։)
Սատանայ՝ ոչ վայելելով ի թագաւորականն դիմաց, յորմէ հրեշտակքն վայելէին։ Բացերես եւ համարձակ վայելել ի տեսութենէ աստուածութեան. (Իսիւք.։ Բրսղ. մրկ.։)
Յուրախութիւնս լաւութեանցն վայելել։ Բարերարութեան առաքինութիւնն այն է, յորժամ այլքն ի նմանէ վայելեսցեն. (Եզնիկ.։)
ՎԱՅԵԼ Է, են. կամ ՎԱՅԵԼԷ, լեն. (դիմազ) Վայելուչ է. վայելչական է. արժա՛ն է. պատշաճ է. ա՛նկ է. օգտէ. լաւ է. կըվայելէ, յարմար է, կինկնայ, կիյնայ.
Ուղղոց վայելէ օրհնութիւն (այսինքն օրհնելն զաստուած)։ Քեզ վայել է օրհնութիւն (այսինքն օրհնիլն) աստուած ի սիովն։ Տան քում վայել է սրբութիւն։ Քեզ իսկ վայել է։ Ոչ վայելէ անզգամի փափկութիւն.եւ այլն։
Եւ քեզ վայել է (կամ վայել են) փառք եւ իշխանութիւն, եւ այլն. (Ժմ.։)
Ոչ հաւատայ նա զոք վասն զարդուն իւրոյ, եթէ վայե՛լ է նմա։ Այլ որպէս վայելեսցէ կանանցն, որոց զաստուած պաշտութիւն յանձն առեալ իցէ. (Ոսկ. աւետար. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Մեծամեծ մարտքն՝ մեծամեծաց վայել էին. (Իսիւք.։)
Եւ այլ անթիւ բանք, որք ոչ վայելեն աստուծոյ. բայց թէպէտ եւ ըստ ինքեան ոչ վայելեն, այլ սակայն ըստ մեզ վայելեն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։)
Որ վայելեն քեզ՝ զայն չխնդրես. եւ որ ոչ վայելէ, զայդու յաճախես. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
to cause to enjoy;
to cause to participate;
to dress well.
Տալ վայելել՝ ստանալ՝ օգտիլ. ժառանգեցուցանել. հաղորդս առնել բարեաց. եւ Վայելչացուցանել.
Յանճառ երանութիւնսն վայելեցուցանէ զառաքինացեալսն հոգւով։ Վայելեցուցանէ յանբաւ բարիսն. (Յճխ. ՟Ա. ՟Ը։)
Յարքայութեան զձեզ վայելեցուցանեն յանանց եւ յերկնային ուրախութիւնսն. (Ագաթ.։)
Զմարդն իշխանական ճոխութեամբ վայելեցուցանէ դրախտն իմ. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Զքաղաքն ժամանակեան բերիւք ի հարկաւորագունիցն օգուտ առնել եւ վայելեցուցանել։ Զմեծագոյն օգտիցն վայելեցուցին քաղաքաց բարութիւնս. (Փիլ. իմաստն.։ Պիտ.։)
Հանգոյն սողոմոնեան տաճարին՝ հոգէխառն ամպով փառաց քոց իբրեւ միգով զսա զարդարեալ վայելեցո՛. (Կաղանկտ.։)
Վայելեցուցանէր զմարմին իւր բանն աստուած յաստուածային բնաւորականսն. (Խոսրովիկ.։)
cf. Վայելք.
Վայելք. վայելումն.
Ցնծացեալ բերկրիս ընդ մեզ յանճառ եւ յանպատում բարիսն եւ ի վայելուածսն. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Ի վայելուածս վնասակար եւ գարշելի հեշտութեանց տայ մեղանչել. (Լմբ. սղ.։)
enjoyment;
convenience.
ՎԱՅԵԼՈՒԼ. Բայ անստոյգ. որ կա՛մ է Յաւելուլ, եւ կամ վայելել.
Զի՛նչ աստ պակասիմք, անդ վայելուցումք. (Ոսկիփոր.։)
Վայելելն. վայելք. վայելուած.
Որոց յամէ (կամ յամր է) ստացումնն, փութալի է վայելումն։ Յառաւել վայելումն կենացն յաւիտենից առիթ եղեւ նորա։ Անց զնոքօք վայելման ժամանակն։ Ի բազմապատիկ վայելմունս բարեացն. (Բրս. պհ. ՟Ա։ Վրք. ոսկ.։ Մխ. երեմ.։ Պիտ.։)
Եւ որպէս Վայելուչն գոլ. յարմարութիւն. պատշաճաւորութիւն.
Իւրացուցանէր զմիտն ընդ վայելումն եւ ճահողութեան երանելոյ եւ գերագունի իւրոյ բնութեան. (Տօնակ.։)
convenient, suitable, proper, congruous, pertinent, decent, becoming, fit;
well made or shaped, comely, elegant, prepossessing, genteel, pretty, graceful;
enjoyable, enjoying;
—ս, elegantly.
πρέπων, -πούσα, -πον decens. իսկ ի սուրբ գիրս εὑπρεπής decorus, conveniens omnino եւ այլն. Որ ինչ վայե՛լ է. վայելչական. ճահաւոր. պատշաճ. յարմար. արժան. համեմատ. եւ Արժանի վայելելյո, ընտիր, զուարճալի, գեղեցիկ. շքեղ.
Սաւուղ եւ Յովնաթան սիրելիք եւ գեղեցիկք եւ վայելուչք։ Վայելուչ են երգք Իսրայէլի։ Կին քո որպէս զայգի վայելուչ։ Զի՞ բարի կամ զի՞ վայելուչ, զի բնակին եղբարք ի միասին. (՟Բ. Թագ. ՟Ա. 23։ ՟Ի՟Գ. 1։ Սղ. ՟Ճ՟Ի՟Է. 3։ ՟Ճ՟Լ՟Բ. 1։)
Զմարդկան վայելուչսն առնէ եւ խօսի, զի արդարեւ ցուցցի եւ մարդ եղեալ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Օծանի, կամ օծանիլ ասի վասն մարդո՛յս վայելչի. (անդ. (ուր լաւ եւ՛ս է ընթեռնուլ՝ վայելչականի)։)
Այս անուն՝ աստուծոյ է սեպհական եւ վայելուչ. (Շ. թղթ.։)
Թագաւոր եթէ ոչ ունի զիմաստութիւն աթոռակից իւր, ոչ կարէ ի վիճակին իւրում վայելուչ գոլ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Հասակ վայելուչ. (Պիտ. եւ այլն։)
ՎԱՅԵԼՈՒՉ. Նա՝ որ վայելէ ի բարիս. վայելօղ.
Բարուիք միշտ սովոր են յուղացուցանել զվայելուչսն, եւ ի ստահակութիւն ածել. (Ոսկ. ես.։)
ՎԱՅԵԼՈՒՉ. մ. εὑπρεπῶς decore, decenter. Վայելչապէս.
Հնարեալ վայելուչ՝ անօթ պիտանի կազմեաց. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 11։)
Ոչ արդար եւ պատշաճ եւ վայելուչ ասի ի վերայ յովբայ, բայց ի վերայ Քրիստոսի յայտնապէս է մարգարէութիւնս. (Իսիւք.։)
eloquent.
Եւ վայելչաբանն Սարգսի յաշխարհէ աղուանից. (Ասող. ՟Գ. 9։)
eloquence, fluency of speech;
elocution.
suitably, decently, properly, pertinently, aptly, justly;
comely, elegantly, genteelly, prettily, graciously.
πρεπόντως, εἱκότως decenter, convenienter, congruenter, apte, rite, jure, merito. Վայելչապէս. պատշաճաբար. ի դէպ. օրինօք. յարմարապէս. կարի քաջ. գեղեցիկ.
Վայելչաբար. (Պրպմ. ՟Լ՟Զ։)
Որպէս ի կերպի զանկերպիցն նմանութիւն վայելչաբար կոչէ աստուծոյ երեւումն. (Դիոն. երկն.։)
Վասն այսորիկ ոք յիրաւի եւս վայելչաբար զարմասցի։ Զոր սրբապէս վայելչաբար (յն. սրբավայելչաբար) հրամայեաց ինքն աստուած. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ապա ուրեմն վայելչաբար զսուրբն Մարիամ յամենայն ազգաց՝ զնա միայն ընտրեաց շնորհն. (Ճ. ՟Գ.։)
Վայելչաբար բազմեաց (յաթոռ թագաւորութեան). (Նար. խչ.։)
Վայելչաբար ի միասին կապակցիլ հասարակ եղբայրութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Եւ իբր ա. Վայելուչ.
Վայելչաբար սիրով. (Յհ. կթ.։)
very good-looking, handsome, lovely, fascinating, charming, prepossessing, graceful, fair, beautiful.
Վայելուչ գեղով. չքնաղ. գեղապանծ.
Արուսեակն սկայընթաց եւ վայելչագեղ։ Վայելչագեղ սուրբ կոյս տիրածին. (Նար. առաք.։ Գանձ.։)
Կամ գ. որպէս Գեղ վայելչութեան՝ զարդ.
Ո՛վ լռութիւն (կամ հանդարտութիւն) վայելչագեղ սրտից եւ արձանաց. (Վրք. հց. ձ։)
of fine aspect, well-shaped, good looking.
Վայելուչ դիտակաւ՝ հասակաւ՝ կերպարանօք՝ տեսլեամբ.
Թագաւորն Գագիկ հանդերձ վայելչադիտակ եւ բարեպաշտօն եղբարբն Գուրգենաւ. (Յհ. կթ.։)
highly ornamented, elegantly adorned.
Վայելուչ զարդուք. շքեղ. գեղեցիկ. զուարճալի.
Զհրաշափառ եւ զվայելչազարդ տեսիլ փառացն աստուծոյ։ Պտուղք գեղեցիկք, քաղցրահամք եւ վայելչազարդք։ Վայելչազարդ տեղին՝ որ կապուտաքարն անուանի. (Զքր. կթ.։ Երզն. լս.։ Ասող. ՟Գ. 6։)
becoming, elegant.
Վայելչական փառք, կամ կարգ, շնորհք, պատիւ, անուն, գործ, պտուղ, տունկ, սրահք, ծնողք, տիւ. (Զքր. կթ.։ Յհ. կթ.։ Նար. հդ. եւ կուս։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։ Երզն. մտթ.։ Լմբ. պտրգ.։ Պիտ.։ Ժմ.։ Խոսր.։)
decency, suitableness, propriety, conveniency.
վայելչութիւն. յարմարութիւն. գեղեցկութիւն.
Դաւիթ զարդարս իբրեւ զարմաւենի ծաղկեալ ասէ վասն վայելչականութեանն։ Դաւիթ աշտարակ է շինեալ նշանաւոր, եւ այնմ նմանեցուցանէ վայելչականութեան զպարանոց հարսինն. (Նար. երգ.։)
equally decorous;
enjoying together.
Որում հատուցեալք վայելչակի (ըստ երախտեաց)՝ զբարեսիրութեան ժառանգեսցուք անուն. (Պիտ.։)
συμπρέπων mutuum decorem vel ornamentum afferens. համանման վայելչութեամբ. եւ Կցորդ վայելից.
Հայր բարեմիտ, եւ որդի դիւրահաւան՝ առ իրեարս ի միասին նստին, եւ վայելչակիցք են. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
Միշտ վայելչակից ինձ եղեալ գտանիցիք. (Պիտ.։)
cf. Գեղեցկահիւս.
Վայելուչ հիւսեալ.
Ներհիւսեսցու՛ք քաղցր եղանակ՝ վայելչահիւս երրեակ անձանց. (Շ. տաղ.։)
to be distinguished, to render oneself illustrious, to be remarked;
to enjoy.
ἑμπρέπω, διαπρέπω decoror, adornor, splendeo. Պայծառանալ վայելչապէս. փայլել. ծաղկիլ. զարդարիլ.
Գեղեցկութեան ալեօք վայելչացեալ։ Սրբոցն վայելչանան վկայարանք. (Խոր. ՟Բ. 49։ ՟Գ. 62։)
Օդային անկուածովք ոմամբք (զգեստուց) ամաչիցեմք առաւել՝ քան թէ վայելչանայցեմք. (Ածաբ. աղք.։)
Վայելչանայ եւ փառօք հօր. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Նովիմբ քաջանուն պարծանօք վայելչացան յաշխարհի. (Պիտ.։)
ՎԱՅԵԼՉԱՆԱՄ. որպէս Վայելել. զուարճանալ. փափկանալ ի վայելս.
Ուտես եւ ըմպես եւ վայելչանաս։ Ուտէին եւ ըմպէին մեծաւ ուրախութեամբ, եւ վայելչանային. (Հ. յնվր. ՟Զ.։)
Ապականիչ եւ եղծանելի ցանկութեամբս վայելչանամք. (Իսիւք.։)
դիմազ. ՎԱՅԵԼՉԱՆԱՅ ( դիմազ. ) Վայե՛լ է. վայելէ. կըվայլէ.
Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, ընդ որում եւ որով հօր փառք վայելչանայ հանդերձ հոգւով սրբով. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
it becomes, it is fitting.
cf. Վայելչութիւն.
Վայելչանալն, եւ վայելչութիւն.
Իբրեւ զթագաւոր ի մէջ ռամկաց պայծառացեալ ի վայելչանաց. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Եւ որքան այլ եւս ի նմա բնական բոլորակաձեւութեամբն բարեզարդութիւն վայելչանաց. (Պիտ.։)
cf. Վայելչաբար.
cf. ՎԱՅԵԼՉԱԲԱՐ. πρεπόντως, εἱκότως, ἁμυδρῶς decenter, rite, convenienter եւ այլն.
Վայելչապէս ասել, կամ պատմել, իմանալ. բուռն հարկանել. կատարել. որոշել. (Փիլ.։ Լմբ. պտրգ.։ Մաքս. եկեղ.։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատեն.։ Ճ. ՟Բ.։ Բրս. հց.։)
Յղացար անարատաբար, եւ զաստուած վայելչապէս ծնար. (Կիւրղ. կուս.։ եւ Շար.։)
Որ վայելչապէս փառօք՝ զինուք վառեցան հոգւով. (Տաղ.։)
to adorn, to embellish, to decorate;
to delight.
Տալվայելչանալ. շքեղ յօրինել. պայծառազարդել. զարդարել.
Որ արարչագործ ստեղծմամբ վայելչացոյց զերկինս եւ զերկիր. (Շար.։)
Կանաչագեղ տեսլեամբ զվայրս վայելչացուցանեն։ Ամպք լցեալ ջրով ցօղեն ի յերկիր զանձրեւ, եւ վայելչացուցանեն զերկիր կանաչացեալ գունովք. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։ Ոսկ. ամբակ.։)
Եւ որպէս Վայելեցուցանել. զուարճացուցանել. հեշտացուցանել.
Ազգի ազգի ծաղկանց պայծառութիւնք վայելչացուցանեն զհոտոտելիսն. (Ոսկ. զատիկ.։)
proportionate.
Վայելուչ. համեմատ. բարեյարմար.
Ունչք երկայնագոյնք եւ վայելչաւորք. (Արծր. ՟Ե. 11։)
suitableness, proportion, propriety, decency, conveniency;
decorum, dignity, nobleness;
comeliness, elegance, grace, beauty, splendour;
enjoyment, use;
delight, pleasure, advantage;
— երեսաց, comeliness, loveliness, attractiveness.
εὑπρέπεια, τὸ εὑπρεπές decor eximius λαμπρότης claritas, candor, nitor. Վայելուչն գոլ. վայելչականութիւն. բարեյարմարութիւն. պայծառութիւն. փառք. շուք. շքեղութիւն. բարեվայելչութիւն.
Սիրեցի զվայելչութիւն տան քոյ։ Տէր թագաւորեաց, վայելչութիւն զգեցաւ։ Ընկալցին զարքայութեան վայելչութիւն. Ցրուեսցին վայելչութիւնք նորա։ Կորեաւ վայելչութիւն երեսաց նորա.եւ այլն։
Վայելչութիւն գեղոյ։ Ո՞յր իցեն վայելչութիւնք Իսրայէլի. (Սղ. ՟Խ՟Դ. 4։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 14։ ՟Ա. Թագ. ՟Թ. 20։)
ՎԱՅԵԼՉՈՒԹԻՒՆ. որպէս εὑπραγία, τερπνότης, ἁπόλαυσις prosperitas, felicitas, delectatio, fruitio. Վայելք. վայելումն. զուարճութիւն. աջողութիւն. երջանկութիւն.
Կատարեսցեն զամս իւրեանց ի վայելչութիւնս. (Յոբ. ՟Լ՟Զ. 11։)
Ի քաղցրութենէ վայելչութեան աջոյ քո։ Տեսանել ինձ զվայելչութիւն տեառն. (Սղ. ՟Ժ՟Ե. 11։ ՟Ի՟Զ. 4։)
Զորս աստուած հաստատեաց ի վայելչութիւն հաւատալոց. (Կոչ. ՟Գ։)
Եթէ յերեւելի տարերսս էր վայելեալ, բարի էր վայելչութիւն իբրեւ զբարւոյ արարածս։ Քիմք զկերակուրս ճաշակեն առ ի վայելչութիւն իւր. (Իսիւք.։)
Գեղեցկութիւն, զօրութիւն, վայելչութիւն հեշտ ցանկութեանց։ (Վիճակ մեծամեծաց) ունի յինքեան վայելչութիւնս եւ ոչ միոյ իրիք բարւոյ։ Զպտուղն երեր. որոյ զհետ պէտք երթան եւ վայելչութիւն. (Փիլ.։)
Ոչ եթէ որում չգտանին պիտոյքն, համբերօղ է, այլ որ յաննախանձելի վայելչութիւնսն է, եւ չարեացն համբերէ. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
enjoyment, possession;
delight, joy, pleasure;
convenience.
to whine, to cry out, to deplore, to lament aloud;
to utter woes, to menace with woe.
ἁναβωάω, ἑκβωάω exclamo, clamito. Վա՛յ կարդալ. եղու՛կ գոչել. ճչալ. աշխարել.
Անկաւ երկաթն ի ջուրն, եւ վայեաց, եւ ասէ, ո՛հ տէր. եւ զայն յանօթ առեալ էր. (՟Դ. Թագ. ՟Զ. 5։)
Որպէս թէ մանուկ ոք ի դանիցն վայիցէ, եւ արտաքս ոստիցէ. (Բրս. գոհ.։)
Ընդէ՞ր վայեաց, ընդէ՞ր պատառեաց զպատմուճանն. (Եղիշ. դտ.։)
Վայեաց ուժգին, եւ ասէ. զի՞նչ է այս բան։ Լայր եւ վայէր ի ներքս ի խցի անդ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Զ։)
Երկիր առ հասարակ լան եւ վայեն (զ)զրկութեանցն եւ յափշտակութեանցն. (Բուզ. ՟Դ. 12։)
Երկիր առհասարակ վայեաց իբրեւ զկենդանի մարդ։ Տէր Իսրայէլ. (յուլ. ՟Ի՟Գ.։)
ՎԱՅԵՄ. ն. Վա՛յ տալ. եղկելի համարել. (հակառակն երանելոյ)
Վայէ զարբեցողն։ ՎԱյէ զնա, զի ոչ տայ զինքն ի ձեռն յարուցանողի. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ժղ.։)
to empty, to pour out;
to spread, to diffuse, to cause to flow or fall.
Խառն ընդ գարշելիսն ի վայր զփորոտին վայթեալ՝ սատակէր. (Յհ. կթ.։)
Վայթեցաւ որովայն նորա յերկիր. (՟Բ. Թագ. ՟Ի. 10։)
Ամենեքեան ի կամրջէն ի վայր վայթեցան ի գետն մեծ. (Հ. սեպտ. ՟Զ.։)
Որք ի վատ գործս վայթեալք, եւ ոչ ուսուցանել թողացուցանէ. (Կլիմաք.։)
cf. Վայումն.
whining, cry, shout, lamentation, groan, moan.
Վայելն. վա՛յ կարդալն. կոծ. ճիչ. աշխար.
Մարգարէն զվայումն գեհենին նշանակելով՝ ասէր, վա՛յ հզօրացդ. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
place, spot, space, extent, part, ground;
field, plain, camp, country;
անհուն —ք, immense, vast spaces;
յայսմ —ի, here, in this place;
now;
յայնմ —ի, there, in that same or very place;
then;
մինչեւ ցայս —, thus far, to this place;
until now;
յոր —, in which place, wherever;
— մի, առ — մի, a short time, a moment, an instant, a little;
ընդ —, in vain, vainly;
ի —, below, under, beneath;
cf. Զէն;
cf. Վեր;
յայլում —ի, somewhere else, in another place;
ի վերուստ մինչեւ ի —, from top to bottom;
from head to foot;
գազանք —ի, wild beasts;
մեղր ի —է, wild honey;
ի —ի բնակել, to live in the open air, in camp;
—ս հատանել, to go along way;
զ—օք գալ, to go around, round about, to go here and there;
զ—օք ածել զաչս, to look round about;
ի մի — գալ, to assemble, to resort to one place;
ընդ — հարկանել, to abandon, to forsake, to cast off, to desert;
ի — հարկանել, արկանել, to disparage, to sneer at, to defame, to slander;
ի — շարժել, to beat down, to overthrow;
զաչս ի — արկեալ, looking down, with one's eyes cast or bent down;
ցո՞ր — նեղութեանց հասի ես, to what trouble have I brought myself!
ընդ վայր, in vain, uselessly;
ցայդ վայր, so far, as far as that, to that place, there;
ցոր վայր, where, whither;
ցո՞ր վայր, how far ?.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի, ու հլ.). ընդարձակ զարգացում կրած բառ է. առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է՝ 1 «բացաս-տան, բնակութիւնից դուրս եղած տեղ, դաշտ, չմշակուած հող» ՍԳր. այս նշանակութիւնից են վայրաբնակ «դուրսը՝ բաց տեղ բնակած» Ա. մն. ժէ. 5, «գիւղացի» Մագ. վայրագ «անբնակ տեղեր ագանող, բացօթեագ (իբր յն. ἀγροιϰός) և բիրտ, վիրագ, վայրենի, գա-զանաբարոյ» Ծն. ժզ. 12, իե. 27, Փիլ. Պիտ. վայրագասուն «բացօթեայ տեղեր ագանող և ևնանող» Ագաթ. վայրասուն Մծբ. վայրի ՍԳր. վայրենի ՍԳր. Եւս. քր. (հմմտ. Ոսկ, յհ. ա. 15 «մարախ և մեղը ի վայրէ», որ ըստ Մտթ. գ. 4 ասւում է «մարախ և մեռո վայրենի»), վայրավատին Վեցօր. Ոսկ. ես. Սեբեր. իջավայր Ոսկ. մ. ա. 15. Եզն. հմմտ. նաև վիրագ.-2. «ընդհանուր առմամբ՝ որև-իցէ տեղ, տեղ» ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Կոչ. որից վայրական «տեղական» Սեբեր. դաշ-տավայր Դտ. ա. 9. Բ. թգ. իգ. 31. բացա-վայր Վեցօր. շինավայր Ոսկ. ես. հեղեղա-վայր Նար. դիւրավայր Բրս. սղ. դժուարա-վայր Ճառընտ. լեռնավայր Յես. ժե. 48. միջավայր Վեցօր. ցայսվայր Բ. մկ. է. 42. Սեբեր. վայրաշարժ (նոր բառ.)-3. «մի փոքր ժամանակ» (տեղի գաղափարից ժա-մանակի գաղափարին անցնելու մասին տե՛ս ատեան բառի տակ). որից են վայր մի «մի քիչ ժամանակ» Հռութ. դ. I. Տոբ. է. 9. ժա. 14. առ վայր մի Փարպ. վայրիկ մի Տոր. և 3. Կոչ. վայրկեան Յես. ժգ. 22. Իմ. ժը. 12. Ղկ. դ. 5. Վեցօր. Ագաթ. Ոսկ. փիլիպ. (նոր բռականում ընդունուած է՝ արևելեան բար-բառով «seconde», արևմտեան բարբառով *minute». այս երկուսից ուղիղ է երկրորդը. հմմտ. Վեցօր. 118 «զմի մի ի 60 ժամուցն ի 60 վայրկենի հատանեն»). ցայնվայր «ցայնժամ» Եւս. քր. երկվայրկեան, վայրկե-նաբար, վայրկենական, վայրկենապէս (նոր բառեր).-4. «վարը, ցածը, տակը, ներքև». այս իմաստը յառաջանում է «հող, գետին» իմաստից. այսպէս ի վայր արկանել բուն նշանակում էր «գետին գցել», որից դարձաւ «ցած գցել». այս իմաստից ունինք գլխի-վայր Ագաթ. Եւս. պտմ. զառիվայր ՍԳր. վայրաձիգ Վեցօր. ընդվայրընկեցիկ Ոսկ. մ. ա. 1. վայրարկու «յետոյք» Տաղ. Շնորհ. վիպ. վայրագաւիթ Եզեկ. խէ. 1. վայրանկեալ Շնորհ. տաղ.-5. նիւթական ցածրութեան գաղափարին հետևում է բարոյական ստո-րութեան, հետևաբար նաև դատարկութեան և ունայնութեան գաղափարը. հմմտ. ի վայր արկանել «վար զարնել, գետին գցել, փխբ. աղարտել, անուանարկել» Ոսկ. յհ. բ. 3, ծ. ընդ վայր հարկանել «լքանել, երեսի վրայ թողնել» ՍԳր. վայրել «ցած թափել» Բուզ. (տե՛ս վայթել բառի տակ), «ցրուել» Եփր. մն. 491. վայրիլ «ցրուիլ, ցնդիլ (գաղափար-ները)» Եփր. համաբ. 212. որից ընդ վայր «ի զուր, պարապ տեղը» Եզն. Եւագր. Ագաթ. ոնդվայրաբոյս Ագաթ. վայրաբար Փիլ. լին, վայրապար ՍԳր. Կիւրղ. թգ. ընդվայրախօս Ոսկ. ես. ևն։
• Վարդան Յունանեան, Ձեռբածութիւն 1671, էջ 334 վայրկեան, որ գրում է վարկեան (ինչպէս արտասանում ենք այժմ), ստուգաբանում է վարկ «կշռի ամենափոքր քանակը» բառից։ ՆՀԲ լծ. հյ. ուր, թրք. եէր, արա, արալըգ։ Boрp, Gram. comp. I7 393 ի վայր=սանս. avaras «ստորին»։ Տէրվ. Altarm. 76 խօսում է վայրագ բառի վրայ, որ տես վիրագ։ Justi, Dict. Kurde 429 զնդ. vara, քրդ. var «կացարան»։ Canini, Et. etym. 197 գերմ. Jahr, յն. ὥρος բա-բառից, իսկ վայրիկ, վայրկեան՝ լտ. virgula «փոքր ճիւղ»։ Müller WZKM 6, 188 և 9, 289 պրս. [arabic word] bīr=dwa-irya? որ գտնում է պրս. [arabic word] birun «դուրս» բառի մէջ։ Jensen ZDMG 48, 480, Hitt. u. Arm. 103 հաթ. ptr, wtr= watirā «քաղաք կամ վայր»։ Patrubány SA I, 196 վայրի <հնխ. vntrios, իբր բնիկ հայ ձև փոխառեալ անտառ <*va-natara բառի։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 42 սանտ. vara «ընդարձակ տեղ, երկիր», զնդ. vara «միջավայր, շրջան», պրս. ber «երկիր», պհլ. gērāk «տեղ, վայր» բառերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 117 կցում է վարեմ ռա-յին՝ յ եկամուտ համարելով։ Դարձեալ Patrubány ՀԱ 1910, 93 վեր <*uperos բառին արմատակից։-Karst, Յուշար-
• ձան 401, 403 սումեր. bur, pur «վար, ցած» = ի վայր, 404, 408 սումեր. eri, uru «քաղաք, բնակութիւն» = վայր «տեղ»։ Մառ ИАН 1920, 138, Яз. и Иսր. I. 226 վրաց. վելի «վայր, դաշտ», մինգ. արէ «վայր», վրաց. վելուրի «վայրի», բար «դաշտ», բասկ. bas «ա-նապատ», ibar «դաշտ» ևն։ Տէր-Պօ-ղոսեան ՀԱ 1929, 549 շահապետ վայ-րաց դնում է = զնդ. xšaϑra vairiya։ Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [arabic word] bə'īrāya «վայրի», վրաց. ველი վելի «դաշտ» Ղկ. բ. 8, ველური վելուրի «դաշտային, վայրի». ველობა վելոբա «վայրենի» Զաք. է. 7. ველური ვარდი վելուրի վարդի «վայրի վարդ». թուշ. ველ վել «ձոր»։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն Բլ. Մշ. վէրք յոգնակի ձևով. ինչ. Բլ. Ի՞նչ կոլրտիս իդա վէրքեր «այդ տեղերը ի՞նչ ես ման գալիս» (Էմ. ազգ. ժող. Բ. էջ 399)։ Մշ. վէրկ ու վէ-րիկ «տեղ, վայր»։ Ուրիշ տեղեր սովորական է միայն վայր «ի վայր, դէպի ներքև, ցածր» իմաստով. ինչ. Սվեդ. իվար, Ախց. Ակն. Ասլ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. վար, Խրբ. Տիգ. վmր, Զթ. վmյ, վmր կամ իվmյ, իվmր, Հճ. վայ, Ագլ. Գոր. Երև. Հմշ. Շմ. Ջղ. Տփ. վէր, Ղրբ. վըէր.-կայ նաև վայրի, վայրենի ձեւը, ինչ. Ասլ. վայրընի, Խրբ. վարյէնի, Ղրբ. վրինի՛, իվի՛րի, Գնձ. վրի՛ւնի, վի՛րած «կատաղած», վի՛րու «վայրի» Բլ. վէրու, Ալշ. Մշ. Վն. հփ. վէրի, Գոր. իվէ՛րի, վէրի, Ղզ. վի՛րու-իսկ Զթ. վէյէ, վէրէ «եղնիկ».-նոր բառեր են վարդի, վարկեկ, վարնոց, վարտանք, վար-ցաւ, վարօք, վարվարիկ-վերվերիկ։
τόπος locus, spatium եւ ὄπου ἑάν quocumque եւ այլն. Տեղի ո՛րպիսի եւ իցէ. եւ միջոց կամ ծագ տեղւոյ եւ ժամանակի, սահման. կողմն. (լծ. հյ. ուր. եւ թ. եէր, արա, արալըգ ).
Ի վայրի դալարւոջ։ Գորգիաս զօրավար վայրացն։ Վասն ամրութեան վայրացն։ Աչք անմտի զվայրօք (ընդ ծագս երկրի) յածին։ Յո՛ր վայր եւ (յն. ու՛ր եւ) երթիցես։ Ի մի վայր միաժողով են։ Մինչեւ ցայս վայր (յն. ցայսր)։ Յայսմ վայրի (յն. աստ)։ Ցո՞ր վայր նեղութեանց հասանես։ Յայն վայր (մտածութեան) հայեցայ. եւ այլն։
Վայրս ինչ ի գաղիղեացւոց աշխարհին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յանխնայ յուզէին զվայրսն։ Գաւառաց, տեղեաց, վայրաց։ Ընդէ՞ր արքայ ցայդ վայր միայն ետուր ընթեռնուլ։ Մեղուք արագաթեւք զգաւառին վայրօք եւեթ կարեն շրջել. (Եղիշ. պատմ. եւ Եղիշ. դտ.։)
Ի մի վայր եկեալ հասանէին։ Ընդ վայր յածելով երիվարաւն՝ անկանի ի խոր իմն մեծ. (Խոր. ՟Գ. 58. եւ ՟Բ։ 58։)
Այնքան վայրս հատեալ՝ եկն ետես։ Միթէ զվայրօք ինչ գալ եւ մուրանա՞լ պարտ էր վարդապետին։ Հուր ընդ վայրս բորբոքեալ։ Ծաղկածին վայրից։ Այն վայր է այցելութեան, յորում ելք հնարից ոչ գոյ. (Իգն.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։ Բրսղ. մրկ.։ Նար. կ.։ Նար. ՟Հ՟Դ։)
Հանդէպ իննակնեան վայրուցն։ Լինել օտար ի վայրուց (մերոց) եւ ծանօթից. (Զենոբ.։)
Վասն սոցա ասացեալ է մեր յայլում վայրի։ Եւ դարձեալ զգուշացեալ յայլում վայրի գրի. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 6։ Կոչ. ՟Դ. (այսինքն այլուր)։)
ՎԱՅՐ. ἁγρός ager, -rus, regio. Տեղի արտաքոյ բնակութեան. դաշտ. անդաստան՝ ուր լինի վար եւ հունձ. եւ Երկիր անգործ ի բացի. անապատ։
Բանջար կամ խոտ վայրի. ծաղիկ վայրի. գազանք վայրի. գեղեցկութիւն վայրի. քարինք վայրի։ Ծառ վայրաց։ Իբրեւ զարջ մի որդէկտոր ի վայրի։ Դիպեցան իբրեւ զցիռս ի վայրի։ Եղինք ի վայրի ծնան։ Զխոտն ի վայրի. եւ այլն։
ՎԱՅՐ ՄԻ. մ. ԱՌ ՎԱՅՐ ՄԻ. μικρόν modicum, paululum ἑν ἁκαρεῖ momento temporis եւ այլն. Առ փոքր մի միջոց. ժամանակ ինչ. խուն մի. քիչ մը ատեն. պիրաղ.
Վայր մի համբերեսցուք։ Խցէ՛ք զաչս մարմնոյդ վայր մի։ Վայր մի հրաժարեցուցանէ չուտել. (Բրս. ՟խ. մկ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Մագ. ՟Ե։)
Ա՛նց նիստ աստ վայր մի, եւ մնա՛։ Մնա՛ դու վայր մի (կամ վայրիկ մի) աստէն մինչեւ մտից հարցից։ Եկաց վայր մի. (Հռութ. ՟Դ. 1։ Տոբ. ՟Է. 9։ ՟Ժ՟Ա. 14. (յորս չիք ինչ ի յն)։)
Յա՛նձն առ վայր մի զպատճառանօք վիրաւորիլն։ Որոց ոչ պիտէր եւ առ վայր մի կեալն։ Վայր մի քաջանալ։ Ընդունէին զնա. առ վայր մի մեծարանօք։ Գողանալ վայր մի խաբէութեամբ զերկիւղ ձեր։ Զձեր օգնութիւն վայր մի ի բա՛ց կալայք. (Փարպ.։)
ԸՆԴ ՎԱՅՐ. ա. որպէս Վայրապար. (ռմկ. փուճ տեղը ... ). ի զուր. ի նանիր. անխորհրդաբար. պարզաբար. եւ Նանիր. զուր. անպիտան, չնչին.
Ծառայ զինքն անուանեաց ո՛չ ընդ վայր, այլ՝ Քրիստոսի. (Ոսկ. հռ.։)
Ոչինչ ընդ վայր ասացեալ է բան իմաստնոյն։ Իբրեւ զշուն անպիտան ընդ վայր հաջես. (Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Մի՛ զգրաւեալս արեամբ հզօրիդ անտես արարեալ՝ ընդ վայր կորուսաներ. Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Սկսաւ ուտել ընդ վայր իբրեւ զմոլի. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Լա՛ւ է զվէմն ընդ վայր ձգել, քան՝ զբանն ընդ վայր արձակել. (Եւագր. ՟Թ։)
Զհաւաստի եւ բովանդակ աշխատութիւն մեր՝ ընդ վայր եւ աւելորդ ցուցանել գործ. (Խոր. ՟Բ. 61։)
Հատանիցեն զընդվայր արմատս մոլաբոյսս. (Ագաթ.։)
Ընդ վայր աղաղակ, անպատճառաւոր ծաղր. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Այս՝ բաջաղանաց եւ ընդ վայրի խնդրոց են հոյլք. (Ղեւոնդ.։)
ԸՆԴ ՎԱՅՐ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. ἑγκαταλείπω derelinquo. Լքանել. թողուլ՝ իբր ի վայր կոյս ընդ գետին. երեսի վըրայ թողուլ.
Ոչ թողցէ զքեզ, եւ ոչ ընդ վայր հարկանիցէ։ Եւ ոչ ընդ վայր հարկանէ զսուրբս իւր։ Մի՛ ընդ վայր հարկաներ զիս։ Ընդ վայր հարեր զօծեալ քո.եւ այլն։
Ոչ ընդ վայր հարկանես զանձինս ծառայից քոց. (Մամիկ.։)
Ի ՎԱՅՐ. մ. κάτω infra. Ի ստոր. ի խոնարհագոյն տեղի. ի խոնարհ. ի ստորին կոյս. եւ Յետնեալ. պակաս. վար. դէպ ի վար.
Ա՛րկ զքեզ աստի ի վայր։ Ի վերուստ մինչեւ ի վայր։ Անկաւ յերրորդ դստիկոնէն ի վայր։ Զերեսս ի վայր արկեալ։ Զուս հարկանէր, ի վայր քարշէր։ Եւ դու իջցես ի վա՛յր ի վա՛յր.եւ այլն։
Մի թէ ի վա՞յր ինչ ոք էր, կամ տկար ոք. իմա՛, նուազեալ, յետնեալ։
Մի՛ ի վայր անկանիք (այսինքն մի՛ լինիք երկրաքարշ)։ Զպարիսպն երիքովն ի վայր շարժեալ. (Սարգ. եւ այլն։)
Ի ՎԱՅՐ ՀԱՐԿԱՆԵԼ, ԱՐԿԱՆԵԼ, եւ այլն. διαβάλλω, ἁνατρέπω calumnior, rejicio, subverto եւ այլն. Աղարտել. զրպարտել. նուաստացուցանել. խոնարհել. վար զարնել՝ իջեցնել.
Ի վայր հարկանելն զնա՝ նոցա յաչաղմանն եւ մախանաց եւ չարութեան էր։ Ոչ թէ ուսանել կամելով եւ կամ իմանալ՝ ասէին զայս, այլ զի ի վայր արկցեն զփառսն որ յաղագս Քրիստոսի էր։ Տային նմա պատճառս առ ի վայր արկանել զնա՝ զՆազարէթ յիշէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3. 5. 11։)
Դիւրաւ զլսելիսդ ի վայր տայք այլոց երբեմն վատաբարոյից եւ շոգամոգաց. (Պտմ. աղեքս.։)
Զտղայ եւ զմատղաշ ծառերն ի վայր տայք. (Ոսկիփոր.։)
Մի՛ ի վայր տխրեալք, այլ զուարճանալով. (Բրս. պհ. (ռմկ. երեսը կախած՝ տրտում)։)
ՑՈ՛Ր ՎԱՅՐ. Մինչեւ ցո՛ր վայր, կամ սահման կամ չափ տեղւոյ եւ ժամանակի եւ իրաց. եւ ե՞րբ.
Ցո՛ր վայր նեղութեանց հասանես եւ խռովութեանց. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 11։)
Անցեալ ընդ մէջ նոցա՝ գնաց, ցո՛ր վայր ինքն կամեցաւ։ Ցո՛ր վայր յառաջանան եւ դադարեն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
Բայց դու ասա՛, ցո՞ր վայր (ժամանակի) եկեսցէ մարգարէն այն. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
that deserves, worthy, just, meritorious.
ἅξιος. dignus. Արժանի. որպէս անձն՝ անարատ վարուք, որ ունի արժանիս առաւել վարձուց, պատուոյ, կամ պատժոյ. եւ իր՝ որում անկ է եւ դիպող գովեստ կամ պարսաւ. լայըգլը, էրզանի, լայըգ, միւսթահագգ.
Ոչ չարակնեմ ընդ արժանիս. եւ արժանաւոր ո՞ ոք իցէ, բայց եթէ այն՝ որ ինձ եւ իմոյ կամացս հետեւեսցի։ Ի վերայարանց արժանաւորաց եւ սրբոց։ Արժանաւորացն մահ՝ այլոյ կենաց սկիզբն է։ Վասն միոյ արդարոյ եւ արժանաւորի բազում մարդիկ ապրին ազգակցութեամբ. (Փիլ.։)
Արդարապէս չարիք արժանաւորացն ի վերայ եկեալք. (Բրս. չար.։)
Եւ ոչ ի ծառայական սպասաւորութեան արժաժանաւոր եմ զանձն կացուցանել. (Կիւրղ. ղկ.։)
Արժանաւորա արարեր զմեզ ժառանդորգ լինել կենացն յաւիտենից. (Շար.։)
Զի՞նչ հոգւոյ արժանաւոր (այսինքն զուգակշիռ արժանեօք) (Բրս. մկրտ.։)
κατήκων, προσήκον. conveniens, congruus եւ այլն. Դիպօղ. դիպան, օրինաւոր. պատշաճաւոր. վայելչական. բարեյարմար. իրաւացի. արդար. կարեւոր. միւնասիպ. ույկուն. ճայիզ. հագգ. եօլլու.
Ի տօնս տարեկանաց եւ յայլ աւուրս արժանաւորս. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ 11։)
Զայս ամենայն արժանաւոր իրաւամբք եդեալ է մեր յառաջ քան զճառս պատմութեանս. (Եւս. պտմ. ՟Ա 3։)
Արժանաւոր մաքրութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)
Արժանաւոր պատիւ, կամ ազատութիւն, պաշտպանութիւն, բարեբանութիւն։ Զարժանաւոր պարտ սիրոյհ հատուցանել։ Դարձուցանել ղարժանաւոր դարձուածս աշխատութեանն։ Ոչ արտաքոյ արժանաւորին է այս բան։ Այլ եւ այլս քան զորժանաւորն դէպ եղեւ կրել վարուց հետեւմունս. (Պիտ.։)
Եսիւորդեայ արժանաւոր է առաւել միշտ զհրաշափառագոյն նազաբանութիւն հատուցանել։ Յաղագս որոյ արժանաւոր է միշտ գովաբանել զսոցա անվթար նահատակութիւն. (Պիտ.։)
ἁξίως. digne. Արժանաւորապէս. վայելչապէս.
Յարժանաւոր յառաջելն. (Պիտ.։)
to deserve, to render worthy;
to obtain, to procure.
Արժանաւորեա՛ զմեզ յամենայն ժամ օրհնել։ Արժանաւորեա՛ զմեզ Տէրն եւ այլն. (Ժմ.։)
Արժանաւորեա՛ զննջեցեալսն մեր եւ այլն. (Շար.։)
Եւ նա ոչ արժանաւորեաց զանձն իւր՝ զխրացս կօշկացն լուծանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 13։)
to be worthy, to merit.
Յաջակողմանն արժանաւորեցայց դասուն կայանի. (Պիտ.։)
Ողորմութեան արժանաւորիք յԱստուծոյ. (Շ. ընդհանր.։)
Որք արժանաւորեցայք ի կոչումն փառատրութեան Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։ Որք արժանաւորեցայք կոչիլ յաշակերտութիւն առաքելոյն թադէոսի. (Շար.։)
Եւ որպէս հասարակ բայ ըստ յն. ոճոյ.
(Վերին դասք) քան զամենայն՝ հրեշտակական մականունութիւնն լաւագո՛յն արժանաւորին՝ վասն նախ ի նոսա լինելոյ աստուծպտականին լուսափայլութեանն. (Դիոն. երկն ՟Դ։)
dignity, merit.
Վայելեն անդ ի բարիս ըստ արժանաւորութեան։ Ըստ իւրաքանչիւր արժանաւորութեան հատուջիք. (Յճխ. ՟Է. ՟Ծ՟Գ։ Փարպ.։)
Պատրաստագոյնք արժանաւորութեամբ. (Ագաթ.։)
Ամենայնիւ վերջացելագոլով յարժանաւորութենէնն. (Սարգ. յկ. յռջբ։)
Ի վեր քան զբան եւ զարժանաւորութիւն պատմութեան (որ իցէ լաւ եւ արժանաւոր իրացն). (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
ὀσιότης sanctitas, sanctimonia, pietas Գործելն զարժանն. լաւութիւն. բարեպաշտութիւն. սրբութիւն. երկիւղածութիւն. անարատ քաղաքավարութիւն. (որոյ հակառակն ասի՝ Գործելզանարժանս).
Բարուցն արժանաւորութիւն ի մարդկանէ կորեաւ յողդողդմամբ խորհրդոց. (Փիլ. նխ. ՟Ա։)
ἁξίωμα dignitas, auctoritas Աշտիճան պատուոյ. պատիւ եւ բարձ. վայելչութիւն. ճոխութիւն. իշխանութիւն. ռմկ. հեղինակութիւն. մեծութիւն. շքեղութիւն. եւ Սեպհական յարգ իրաց.
Ասաց զգաւառն եւ զազգ, զտեսակ արժանաւորութեան՝ յորում էրն. (Ճ. ՟Ա.։)
Մեծարեալ ըստ արժանաւորութեան վկայ անուան. (Ագաթ.։)
Ոչ ըստ արքունի արժանաւորութեանն առնուին, այլ հինաբար. (եղիշ. ՟Բ։)
Զորոց զգովեստն արժանաւորութեան յայլում բանի պաշտեցի. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Արժանաւորութիւն հակասութեան էր զճշմարիտն եւ զսուտ որոշել. (Անյաղթ պերիարմ.։)
worthy of glory, that deserves to be glorified.
Արժանի փառաւորելոյ, զարմանալոյ.
— արժան, to coin, to mint;
to stamp, to impress.
Ջնջեա՛ զգիրն, մանաւանդ զարժանսն զոր արժանեաց յոգիսդ սատանայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա 11. յն. զդրոշմս, զորս տպաւորեաց։)
that is worthy of being received or granted, agreeable.
ԱՐԺԱՆԸՆԴՈՒՆԱԿ ԱՐԺԱՆԸՆԿԱԼ. Արժանի ընդունելութեան. հաճոյական. ընդունելի.
dignity, merit;
coin, stamp.
Ներէր թէպէտ եւ մեղացն արժանք յայնմհետէ իսկ պահանջէին զպարտիսն. (Ոսկ. ես.։) cf. Արժան։ Եւ իբր Արժեցուցիչ կնիք դրամոյ. տե՛ս ի բայն ԱՐԺԱՆԵԼ։
Ոչ յոլովագոյն գին հատանել ջանասցեն, այլ իբրու պարզագոյն ի նոյն արժանսն հրամայիցէ տալ այնմ՝ որ պայմանեալ իցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
to cost, to amount, to stand in;
to be worth;
հաւասար —, to be equivalent.
ἅξιος, ἁνθάξιος εἱμι valeo, pretium exaequo Ըստ արժանւոյն կամ արժողութեամբ լնուլ զտեղի գնոյն. հաւասարիլ ըստ կամ ըստ յարգի. աժել. պ. էրզիդէն
Ամենայն ինչ՝ որ պատուական է, չարժէ զնա. (Առկա. ՟Գ 15։ ՟Ը 11։)
Ի վայր ջանան արկանել քան զի՞նչ (զոր ինչ) արժէ վաճառն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 14։)
Որ զամենայն արժէր, յաղագս ամենեցունցն մեռեալ։ Ոչ ուրեմն արժէր զամենեսին, եթէ էր մարդ սոսկ. (Պրպմ. լ.։)
Ամենայն որ ի վերայ երկրի եւ ներքոյ սորա է ոսկի, զառաքինութիւնն ոչ արժէ. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Ճշմարտութեամբ՝ Աստուած (միայն) իմաստուն ... մարդկային իմաստութիւնս՝ սուղ ինչ եւ ո՛չ մի ինչ արժէ. (Պղատ. ոսկ։) cf. ԱՐԺԱՆ Է։
value, price.
Առաւել ռմկ. որ եւ ԱՐԺՈՂՈՒԹԻՒՆ ասի. Գին. յարդ.
Լիցի դրօշս ծանր արժեքօք յաղթող եւ ահարկու. (Մաշտ. ջահկ.։)
valiantly, valorously, courageously, manly, bravely, strongly, vigorously;
resolutely, generously, magnanimously.
Արիաբար ընդդէմ կալ, վարժիլ, կամ յաղթել, շահատակել, ելանել. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Ձ՟Բ։)
masculine, manly, strong;
valiant, courageous;
— ազդ, the Persian nation.
ἁνδρικός, νεανικός virilis, generosus, strenuus Սեպհական եւ մեծ փութով։ Պիտոյ է քաջ եւ արիական անձն ունել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 8։)
Հայեցեալ յազգն արիական, թէ իգասէր էր. (Եզնիկ.։)
ԱՐԻԱԿԱՆՆ. գ. իբր Արիութիւն, կամ արիական մասն հոգւոյ. իբր նոյն եւ ոչ նոյն ընդ ցասմնականին կամ սրտմտականին.
Իսկ ըստ արիականին մասին այսպէս միաւորի արդարութիւն։ Առաքինութիւն արիական մասին հոգւոյ։ Ի դիմի հարեալ արիականն սրտմտականին. (Տօնակ.։)
to have courage, energy, to be strong, to be notable for courage.
Արիացի՛ր ե՛ղբայր։ Արիանալ (ընդդէմ) փորձանաց սատանայի. (Վրք. հց. ՟Ե. ՟Ժբ։)
Ուստի նաւաստի արիացեալ՝ զնաւն ձգէ։ Արիացեալ յերկս. (Պիտ.)
Արիանամ զօրապէս, եւ վատթարագոյն ընկրկիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Arian.
որ եւ ԱՐԻՈՍԱԿԱՆ. Հետեւօղ արիոսի աղանդոյն.
to encourage, to embolden, to strengthen.
Փոխանակ արիացուցանելոյ հատեր զյոյս նորա. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Ի գուպարս ատենիցն արիացուցանելով։ Պսակեն զյաղթողս, եւ առաւել արիացուցանեն. (Պիտ.։)
valour, courage, bravery, boldness, firmness, steadiness.
ἁνδρεία fortitudo, γενναιότης enerositas որ գրի եւ ԱՐՒՈՒԹԻՒՆ, ԱՐՈՒԹԻՒՆ. (քանզի եւ ըստ յն. է այրութիւն). Քաջասրտութիւն. անվեհեր ոգի.
Յաղագս արիութեան եւ զանգիտութեան։ Ի ձեռն ամենայն չորիցն նոյն հանդիպի, արիութեամբ եւ ողջախոհութեամբ եւ արդարութեամբ եւ խոհեմութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Ա եւ ՟Ժ՟Բ։)
Արիութիւն է առաքինութիւն ցասմնատեսակին։ Արիութիւն (կամ արութեան) է հեղգ գոլ առ զարհուրանսն երկեղիցն, որ մահ սպառնայ. (Արիստ. առաք.։)
Յաղագս համբերութեան եւ արիութեան ասէ տէր, եղիցին գօտիք ձեր պնդեալք ընդ մէջս. եւ առաքեալն, առէ՛ք զզրահս հոդւոյն, եւ կացէ՛ք հաստատունս եւ անշարժս. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Զարդարեալ գոյ բարկութիւն արիութեամբ. (Սահմ. ՟Ժ։)
Պիտոյ բազում իմաստութիւն եւ արիութիւն։ Ընդդէմ կալ գազանին արիուըեամբ (յն. (արիաբար). Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Մերթ՝ որպէս Այրութիւն. երիտասարդութիւն.
Մինչեւ հասեալ էր յարիութեան հասակն. (Եղիշ. ՟Ե։)
bloody
Որ դիմեալ գայ յեդոմայ արիւնազանկ կարմրութեամբն ի բոսորայ. (Լմբ. հանգ.։)
bloody, dyed, stained with blood.
Մերկ յարմրութենէ, եւ արիւնաթաթաւ խայտառակեալ. (Լմբ. ովս.։)
bloody, bloodthirsty, sanguinary, cruel, that delights in shedding human blood;
that loves blood.
ԱՐԻՒՆԱԽԱՆՁ կամ ԱՐԻՒՆԱԽԱՆԾ. Խանձեալ մոլեալ ի հեղումն եւ յարբումն արեան. արուն ծծօղ՝ խմօղ, արունկզակ.
Իբրեւ զգազանս վայրենիս արիւնախանձս։ Չեմ գազան արիւնախանձ. (Եղիշ. ՟Ը։)
vessel to hold blood, cup of libation.
θυΐσκη mortriolum կամ ըստ եբր. քաֆ acerra Անօթ զոհից, որպէս ընդունարան արեան ի ձեւ սանդի կամ անկանի. ըստ այլոց՝ տուփ կամ խնկաման.
Արար զկահ սեղանոյն, եւ զարիւնակալս նորա. (Ել. ՟Լ՟Է 16։)
sanguinary;
murderous, bloodshedder.
Որ հանէ զարիւն յանձնէ՝ կամ յայլոց՝ վիրաւորելով, սպանանելով. արուն հանօղ.
Այդպիսի ողբովք, եւ զազրալի խայտառականօք արիւնահան եւ արիւնահեղ լինիք։ Հալածեցէ՛ք զարիւնահանսն. (Մանդ. ՟Ի՟Գ։)
Եթէ արիւահան ոք իցէ։ Ամենայն գողք եւ աւազակք արիւնահանք. (Բուզ. ՟Դ 12։)
cf. Արիւնահան.
ἑκχέων αἶμα sanguinm fundens, ἁνήρ αἶματων vir sanguinum Որ հեղու զարիւն մարդոյ յանիրաւի. մարդասպան. որպէս յն. հեղօղ զարիւն. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ 38։ ՟Ժ՟Ը 10։) եւ որպէս Այր արեանց. (Սղ. ՟Ե 7։ ՟Ի՟Ե 9։ ՟Ծ՟Դ 24։ ՟Ծ՟Ը 3։)
Ամենայն որ նենգութիւն ունի առ ընկերն, արիւնահեղ է. (իսկ ոչ եհեղ զարիւնն վասն ոչ լինելոյ ձեռնհաս. Լմբ. սղ.։)
Մինչեւ ցե՞րբ իցեմք յահի եւ ի դողման արիւնհեղ թագաւորիս. (Կաղանկտ.։)
bloodshed, slaughter, massacre, carnage, bloodiness.
Աւազակն զամենայն վարս իւր յարիւնահեղութեան ծախեաց. (Ճ. ՟Ժ.։)
bleeding, bloody.
Յարիւնահոսն յարուցանեն քրտունս։ Ծիւրական ախտիւք պաշարեալ, դեղոց եւ արիւնահոսն օշոտելոց կարօտանայ. (Պիտ.։)
to be turned or changed into blood;
to become rod.
Ընկալեալ մասն արեան ինչ ի լերդէն՝ արիւնանայ. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
Հանին զհացն սրբութեան, եւ զգինին արիւնանալ պատարագին՝ ի վերայ սեղանոյն. (Բուզ. ՟Ե 28։)
Բիբք աչացն արիւնանան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 25։)
coloured with blood.
Ներկեալ կամ գունեալ արեամբ. արիւնազանգ, եւ արիւնագոյն.
Տեսեալ զնա արիւնաներկ մարմնով. (Վահր. յար.։)
Մասն ի կենաց փայտէն արիւնաներկ. (Վրդն. աշխարհ.)
Յարիւնաներկ ծաղկաց ծիրանացեալ։ Արիւնաներկ մանուշակագոյն. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
who has much blood, sanguine.
Ոյր արիւնն է առատ՝ յառոյգ հասակի.
Պիտոյ եղեւ աղջիկ մի կոյս եւ արիւնաշատ, զի ջեռուսցէ զնա. (Տօնակ.։)
responsible for blood shed.
Փախստականք յաշխարհէն՝ արիւնապարտք. (Փարպ.։)
who has little blood.
Ոյր սակաւ է արիւնն, կամ նուզեալ.
that loves blood, sanguinary.
Սիրօղ արեան այսինքն արիւնհեղութեան, այր արեանց.
ներկաւ մարմին նորա ի գոյն արեան, արիւնասէր գոլով. (Վրդն. դան.։)
Թէպէտ յեղանակաւ ոք գազանանման եւ արիւնասէր ունիցի զձեռս. (Մեկն. ղեւտ.։)
Եւ էր այր բռնաւոր եւ արիւնասէր. (Պտմ. վր.։)
blood-sucking, bloody, sanguinary, bloodthirsty.
Ըմպօղ արեան. արիւնահեղ. որպէս գազան, եւ գազանաբարոյ. արուն խմօղ, արունկզակ.
Զանյագ բերանս առիւծոյն սանձեաց, եւ զարիւնարբու զլեզուն կարճեաց. (Ոսկ. ես.։)
Որոց զօրագլուխ էր տիւնարբու եւ այսակիրն մահմատ. (Ղեւոնդ. ՟Զ։)
to bleed.
Ծառայից չարաց վասն ի զրկօղսն յարենալ. (Սիր. ՟Խ՟Բ 6.) ըստ յն. գրելի է, զկողսն արիւնել։
colour of blood, red, bloody.
Արիւներանգ մարմնով ունի զգեցեալ պատմուճան գղեցիկ. (Վահր. յար.։)
cf. Արիւնահեղութիւն.
Հեղուլն զարիւն այլոց. մարդասպանութիւն. կոտորած. արեան ճապաղիք.
Ոչ սուր սրեալ, ոչ արիւնհեղութիւնք. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Արիւնհեղութիւն արդարեւ ոչ մարմնոյ արեան, այլ հոգւոյ. (Լմբ. սղ.։)
sanguine, full of blood.
Նոյն եւ ռմկ. Արիւնազանգ. արիւնաթաթախ.
Յետոյ լուանային զարիւնն (սրսկեալ), եւ ոչ եթէ արիւնոտ մնային. (Ոսկ. եբր.։)
Ոչ եթէ արիւնոտ շրջէր հանապազ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
bloody, full of blood;
sanguinary, bloodthirsty.
ԱՐԻՒՆԸՌՈՒՇՏ կամ ԱՐԻՒՆՌՈՒՇՏ. ὔφαιμος sanguine suffusus, rubescens, sanguineus Շառագոյն. արիւներանգ. մթագոյն. տժգոյն արեամբ ներկեալ.
(Աչք ի բարկութե) շառագոյն արիւըռուշտ լինին։ Արիւնըռուշտ աչօք հայելով (շան ի թշնամին՝) փրփրով բերանն լի. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լիւս.։)
Արիւնռուշտ ակն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Իբր յառապարի փշալից եւ արիւնռուշտ շրջիմ. (Ի գիրս խոսր.։)
Զարիւնռուշտ մամոնայսն անդր ի ներքս խճողէր. (ՃՃ.) իմա՛, զարեամբ այլոց շաղախեալս յանիրաւութենէ։
ԱՐԻՒՆԸՌՈՒՇՏ. իբր Արիւնախանձ, կամ արիւնաշաղախ, ներկեալ յարենէ այլոց.
bought for money;
slave.
Արծաթագին ծառայք նոցա. (Յուդթ. ՟Դ 9։)
ԱՐԾԱԹԱԳԻՆ. գ. որպէս Ծառայ արծաթագին. գնծու .... Տե՛ս (Ծն. ՟Ժ՟Է 12. 23. 27։ Ել. ՟Ժ՟Բ 44։)
silver-smith;
silver.
Ամբարտաւանէր գործովն եւս ի վերայ արծաթագործաց. (Մխ. առակ.։)
ԱՐԾԱԹԱԳՈՐԾ. Գործեալ յարծաթոյ. արծաթի. արծըթէ շինած.
trade of a silversmith.
Արուեստ հանելոյ եւ գործելոյ զարծաթ.
silvered.
Յոսկի գահոյս հրամայիցէ հանգչել, եւ ի սենեակս արծաթազօծս. (Ոսկ. մ. ՟Ա 20։)
Դրունս ձուլածոյս ի յոսկեգոյն պղնձոյ արծաթազօծս. (Մաթին.) ուր վրիպակաւ գրի՝ ԱՐԾԱԹԱԶՕԹՍ, զոր կարէ ոք ընթեռնուլ եւ Արծաթազօդ։
that hides or has hidden the money.
mine of silver.
Ո՛չ արծաթանք իցեն եկեղեցիս, այլ՝ բանակեաղ հրեշտակաց, եւ բնակութիւն Աստուծոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ 25։)
silvered.
περιαργυρόμενος, καρταργυρώμενος եւ այլն. argento obductus Արծաթի թիթղամբ պատեալ. արծաթով զարդարեալ. արծթով պատած. կիւմիշ իլէ գափլը.
Ամենայն սիւնք սրահին շուրջանակի արծաթապատք. (Ել. ՟Ի՟Է 17։ եւ ՟Լ՟Ը 17. 19։)
Թեւք աղաւնոյ արծաթապատ. (Սղ. ՟Կ՟Է 14։)
that has received or borrowed money.
ԱՐԾԱԹԱՌ եւ ԱՐԾԱԹԱՌՈՒ Առօղ զարծաթ կամ զդրամս յայլմէ.
ԱՐԾԱԹԱՌ եւ ԱՐԾԱԹԱՌՈՒ Առօղ զարծաթ կամ զդրամս յայլմէ.
that loves money, avaricious, covetous, too fond of money.
φιλάργυρος pecuniae amans, avarus Մոլեալ ի սէր արծաթոյ. ընչասէր. ընչաքաղց. ագահ. Տե՛ս (Ղկ. ՟Ժ՟Զ 14։ ՟Բ. Տիմ. ՟Գ 11։)
Արծաթասէրն զհարկաւոր կարիսն առաջի արկանէ։ Ցանկութիւն արծաթասիրի ոչ յագի ի բազմութենէ ընչիցն։ Բարիոք թուի արծաթասիրացն՝ նիւթոյն գեղեցկագունութիւն. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Բ։)
silversmith, who sells silver-plate;
money-changer.
ἁργυροπράτης nummularius Որ վաճառէ զարծաթի դրամս. այն է լոմայափոխ, սեղանաւոր.
silvery, made of silver;
silver plate.
ἁργύρεος argenteus որ եւ ԱՐԾԱԹի. Յարծաթոյ շինեալ. արծըթէ. կիւմիւշտէն, կիւմիւշ.
Արծաթ ոյ շինեալ. (արծըթէ.)
Աստուածս արծաթեղէնս։ Ոսկեղէն սեղանոյն, նոյնպէս եւ զարծաթեղինացն. (Ել. ՟Ի 23։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ը 16։)
to silver.
Զոր յետոյ Սսեցին արծաթեալ է. (Մխ. ապար.։)
silvery, made of silver;
silver-coin.
Զսկիհն իմ արծաթի։ Որ ոսկի՝ ոսկի, եւ որ արծաթի՝ արծաթի։ Խարիսխ արծաթի։ Կոնք արծաթիք. տաշտք արծաթիք։ Փողս կռածոյս արծաթիս։ Ջահիւք, եւ լապտերօք արծաթեօք. եւ այլն։
Կշռեցին նմա երեսուն արծաթի. (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 15։) յն. արծաթիս, իմա՛ դրամս, դահեկանս։
Յաղագս երեսուն արծաթին. (Արշ. ՟Լ՟Ա.) իմա՛, արծաթոյ, դահեկանի։
trunk;
poor-box.
Ուօղ յինքեան զարծաթ. այն է դարձանակ. եւ Որ ինչ անկ է գանձանակի.