cf. Յաճախեմ.
cf. ՅԱՃԱԽԵՄ. չ. Պէսպէս անօրէնութիւնք յաճախին ի յերկրի. Յճխ. ՟Ը։
Յամի անդ՝ յորում ծնան զՄովսէս, յաճախեցան նեղութիւնք չարչարանաց նոցա։ Յաճախեցաւ, եւ այլն. (Եփր. ծն. եւ Եփր. թագ.։)
frequenter;
customer.
cf. Յաճախող.
custom, business.
frequency, abundance, great quantity or number, heap, redundance, affluence;
frequenting, haunting.
Պտուղ յաճախութեան։ Խունկս յաճախութեան հանապազորդ. (Ել. ՟Ի՟Թ. 38. 42։ ՟Լ. 8։)
Իմաստունք իմասցին ի ժամանակի փոփոխմանն յաճախութեան. (Դան. ՟Ժ՟Բ. 11։)
Երկուս գառինս առ օր ի վերայ սեղանոյն յաճախութեամբ. այսինքն անընդհատ. (Ել. ՟Ի՟Թ. 38։)
ՅԱՃԱԽՈՒԹԻՒՆ. πλῆθος, ἑσμός multitudo ἑπίτασις incrementum, amplificatio διπλασιασμός duplicatio եւ այլն. Առաւելութիւն. աճումն. շատութիւն. բազմութիւն. բազմապատկութիւն. կրկնութիւն. յերկարաձգութիւն.
Եւ ետ Տէր կրկին՝ քան որչափ ինչ էրն յառաջագոյն՝ յոբայ ի յաճախութիւն. (Յոբ. ՟Խ՟Բ. 10։)
Ի յաճախութիւն պաշտաման զանգէտսն համարձակեաց. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 18։)
Յաճախութիւն կերակրոց ոչ միայն զհիւանդաց, այլեւ զողջոց մարմինս ապականէ։ Աշխարհական հոգոց բազմութիւնք, եւ չար ցանկութեանցն յաճախութիւնք։ Ո՛չ թէ ընչիցն (հարսին) յաճախութիւն, այլ ազնուութիւնն գանձէ (առն) զմեծութիւն. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Չասաց լոկ՝ ահիւ, այլ թէ՝ եւ դողութեամբ, որ յաճախութիւն է երկիւղին. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Առնել յաճախութեամբ քան զոր խնդրեմքն եւ իմանամք. այսինքն աւելի քան. (Եփես. ՟Գ. 20։)
cf. Յաճախութիւն.
Յաճախելն. յաճախութիւն.
Ոչ զուարճանայ ընդ յաճախումն ընչիցն. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
Ի յաճախութիւն գթոյ. յաճախումն (այն լինի) ստրջանաց եւ երկիւղի պատճառք. (Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
Զոր փութային առնել ի նենգութիւն փառաց փրկչին, այս լինէր առ ի յաճախումն եւ յայտնութիւն նորա. (Իսիւք.։)
delay;
late.
• «ուշ. կամաց, դանդաղ». արմատ ա-ռանձին անգործածական. որից կազմուած են յամով «ուշ» Կլիմաք. Շնորհ. եդես. յամել «ուշանալ, դանդաղիլ» ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Վեցօր. «երկայնամտիլ, յարատևել, հանա-պազորդել» Ոսկ. մ. ա. 22, 23 (=մհյ. յեմել «ուշանալ» Անսիզք 15, 23, 25), յամենալ ՍԳր. Եփր. հռ. յամեցուցանել ՍԳր. (=մհյ, յեմեցնել «ուշացնել, յետաձգել» Անսիզք 81, յիմել, յիմեցնել «վճարը ուշացնել» Սմբ. դատ. 150, 151, 154). յամումն Երզն. մտթ յամուրդ «յետաձգում» Եւս. պտմ. 93. մեծա-յամ Ճառընտ։ Այստեղ է պատկանում նաև ւամր «ուշ, դանդաղ, կամաց» Բ. պետ. գ. 9. Վրք. հց. «երեկոյ (իբրև ուշ ժամանակ)» Տիմոթ. կուզ, էջ 150. որից յամրանալ Փարպ. յամրագնաց Եզն. Վեցօր. անյամր «շուտ» Մագ. յամրաքայլ, յամրընթաց (նոր բառեր) ևն։ Երկուսի կապր հաստատում է Վրք. հց-բ. 396. Երեք օր յամր թողեալ (յետաձգելով, ուշացնելով) ոչ մկրտէր. ապա ի յասելն թէ ընդէ՞ր յամես..։
• ՆՀԲ ոուորի էլ արմատը դնում է ամ։ Lag. Urgesch. 468 հնխ. yam «բռնել սանձեւ» արմատից։ Տէրվ. Altarm. 53 և նախալ. 100 սանս. yam «բռնել, սան-ձել», զնդ. yat, յն. ζητέω «խնդրել», ζημία «պատիժ» բառերի հետ՝ հնխ. yam. yat, yan «բռնել, ջանալ» արմատից։ Müller, Armen. VI և Bugge KZ 32 22, IF 1, 449 սանս. yam-։ Müller WZ-KM 8 (1894), 188 պրս. [arabic word] ︎ ǰamand
• (? չունի ԳԴ) «ծոյլ»=իրան. *yamant ձևի հետ։ Հիւնք. յամել դնում է ամ բա-ռից, իսկ յամր՝ Հերմէս բառից։ Անդրիկ-եան, Բազմ. 1903, 368 նոյն ընդ ժամ. որի տկար աստիճանն է. այս առթիւ յի-շում է թէ Արդուինի բարբառով ամէն ժ հնչւում է յ։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 116 նոյնպէս ամ «տարի» բառից։ Ղափան-ցեան ЗВО 23, 352 զնդ. yam «բռնել» բառի հետ։ Pokorny I. 207 հակառակ 1 այս մեկնութեան, ըստ որում ընդունում է թէ բառիս արմատն է ըստ Pedersen ամ «տարի»։
ՅԱՄ յորմէ՝ ՅԱՄՈՎ. մ. Անագան. արմատ բառիցս Յամել, եւ Յամր. որպէս Յամումն. յապաղումն. եւ Յապաղանօք.
Ոմանց փութով, եւ ոմանց յամով սաղմոսք եւ աղօթք գոն. (Կլիմաք.։)
Զի չէ յամով այս լինելոց, ոչ առ յապա կատարելոց. (Շ. եդես.։)
long;
— ամս, ամօք, for a number of years, for many years;
կեցցե՛ս — ամն, may you live many years ! live for ever !
• «երկար, շատ» (միշտ գործած-ուած է ամ բառի հետ. յամայր ամս «շատ տարիներ») Ես. լ. 27. Ոսկ. մ. ա. 10. «ուշ. անագան» Արիստ. գրչ. Նար. որից յամերամ = «յամայր ամ» Վանակ. տարեմ. Օրբել. յիշ.
• ՆՀԲ դնում է «իբր յամեալ կամ ի բա-ռէս ամ, ամեր՝ իբր ամք»։
Իբր Յամեալ. կամ ի բառէս Ամ, ամեր՝ իբր ամք, յամս. ուստի եւ ՅԱՄԵՐԱՄ. վասն որոյ ասի Յամայր ամս, իբր յամաց յամս, ընդ բազում կամ ընդ երկար ամս եւ ամանակս. ի բազում ժամանակաց հետէ՝ եւ ընդ բազում ժամանակս. διὰ χρόνου πολλοῦ, διὰ πολλοῦ τοῦ χρονοῦ per vel ad multos annos, post multum temporis.
Ահաւասիկ անուն տեառն գայ յամայր ամս՝ յետ բազում ժամանակաց վառեալ բարկութեամբ եւ լի փառօք. (Ես. ՟Լ. 27։)
Առ սակաւ սակաւ սերեալ, եւ բազմանալ յամայր ամս՝ դարուց ի դարս շրջագայիլ. (Զքր. կթ.։)
Դուք արա՛գ զձերն շինել (տունս), եւ զիմս յամայր ամս թողիք. (Լմբ. անգ.։)
Յամայր ամս մարգարէին երեւել ... եւ յետ բազում ժամանակաց դարձ արարին անդրէն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
Յամայր զանագանն ասէ (իմա՛, յերկար). (Արիստակ. գրչ.)
Յամայր յամրութեամբն յերկարաձգելոյ. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
obstinate, stubborn, self-willed, wilful, headstrong, sullen, restive;
tenacious.
• , ի-ա հլ. «կամապաշտ, պնդագը-լուխ, ուզածն անել փափպգող» Ոսկ. ես. Եւս. պտմ. Ագաթ. Մծբ. որից յամառիլ ՍԳր. Ոսկ ես. Եփր. եբր. յամառոտ Ոսկ. մ. ա. 12. Եփր. ել. էջ 149, 180. Ղևտ. Վկ. արև. 76. Մծբ. յամառութիւն ՍԳր. Եզն. Ագաթ. ևն։
• ՆՀԲ «այն՝ որ յամէ յառս և ւառածս իւր, կամ համայն յարեալ, լծ. լտ. te, merarius»։ Տէրվ. տես յամ-ել։ Հիւնք. համար բառից։ Ղափանցեան ЗВO 23 352 յամել բայից։ Պատահական նմա-նութիւն ունի կիրգիզ. [arabic word] omrau «յա-մառ» (Будaговъ 1, 158)։
φιλόνικος pertinax, contentiosus θρᾶσυς καὶ τολμήτης temerarius եւ այլն. Այն՝ որ յամէ յառս եւ յառածս իւր, կամ համայն յարեալ է ի խորհուրդս իւր. խիստ եւ պինդ մտօք եւ կամօք՝ խստապարանոց. յաղթասէր. յահուր. յանդուգն. կամապաշտ, պնտագլուխ .... (լծ. լտ. դէմէռա՛րիուս, եւ այլն).
Յոյժ առաւել քան զարարածոց բնութիւն յամառ է մարդկան անձնիշխանութիւն. (Ոսկ. ես.։)
Որ յամառեալ կայցեն, փշրեսցէ զատամունս ի բերանս ամբարշտելոցն յամառացն. (Ագաթ.։)
Առ իմ յամառս թշուառութիւն. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)
Խիստ էր եւ յամառ յոյժ։ Յամառ եւ անզգամ եւ անմիտ ժողովուրդն։ Ոչ անհնազանդ եւ յամառ գտաւ։ Ոչ յայտնեաց, զի մի՛ լրբեսցի եւ յամառ լինիցի. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։ ՟Բ. 1։)
Ի յամառ խորհրդոց քոց։ Յամառ կամացդ. (Ճ. ՟Բ. եւ Ճ. ՟Գ.։)
Իբր մ. Կամակար մտօք. համարձակ. յանդգնաբար.
Մի՛ ոք իւրովի յամառ դիմեսցէ ի փորձութիւն. (Ոսկ. մտթ. ըստ ճ. (որ ի բուն թարգ. դնի՝ յամբայր)։)
cf. Յամառիմ.
cf. Յամառիմ.
ՅԱՄԱՌԵՄ ՅԱՄԱՌԻՄ. θρασύνομαι temerarius sum ἑπιμένω , ἑπιτίθημαι, ἑγκείμαι persevero;
incumbo, insto եւ այլն. Յամառ գտանիլ. յամել՝ յարիլ՝ խստանալ յանդգնութեամբ ի խորհուրդս սրտի իւրոյ. յաղթասիրել. կալ մնալ (ի չարն կամ ի բարին) իբր անխոնարհելի. պնդել. պնդիլ.
Հեստեցին յամառեցին, եւ ոչ մտին ի շաբաթ անդր. (Եփր. եբր.։)
Ես ոչ ասէ յամառիմ. զի յայտ արասցէ, եթէ մարթ էր նմա յամառել, որպէս Երեմիայն յամառեաց։ Յորժամ կամին՝ լսեն, եւ յորժամ կամին՝ յամառին. (Ոսկ. ես.։)
Եթէ վերին վարիւք անուանեցաւ հրեշտակ, եւ ոչ վասն այսորիկ յամառիմք ինչ. (Եփր. համաբ.։)
Պնդեալ յամառեալ էր։ Ի մտի եդեալ՝ յամառեալ պնդեալ. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 13։ ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 19։)
Տակաւին եւս յամառի՞ս ի նոյն։ Ի նմին յամառեալ ի մոլորութեան. (Ճ. ՟Գ.։)
Յամառէին ի չարութեանն։ Յամառէին՝ ասելով, ի խա՛չ հան զդա։ Յամառեա՛ց Թո՛վմաս ի քում անհաւատութեանդ. յամառեա՛, զի ես առաւել եւս հաւատացից հաստատութեամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37. 38. եւ Ոսկ. ի նոր կիր.։)
Պնդել յամառել վասն այնր։ Յամառեալ քարացեալ սրտիւ։ Կայցէ յամառեալ մինչեւ ի մահ իւր. (Ագաթ.։ Նար. ՟Կ՟Գ։ Շ. ընդհանր.։)
Եղիսաբէթ ոչ յամառեալ պնդեաց։ Վասն սիրոյ նորա յամառեալ կան առ նա. (Իգն.։)
to remain obstinate, to grow stubborn, to be stubbornly bent on, to be headstrong, refractory, obdurate;
to persist in, to insist, to be bent on.
cf. Յամառ.
ՅԱՄԱՌԿՈՏ ՅԱՄԱՌՈՏ. φιλόνικος contentiosus. Յամառ. յամառեալ. խստասիրտ. հակառակասէր.
Յոյժ առաւել քան զարարածոց բնութիւն յամառկո՛տ է մարդկան անձնիշխանութիւն. (Գէ. ես.։)
Զայլազգիս վաղվաղակի ածեն ի հաւատս՝ յամօթ եւ ի կշտամբանս հրէից յամառկոտաց. (Ոսկ. գծ.։)
Վասն յամառկոտ կամացդ. (Ճ. ՟Ա.։)
Անմիտք, չարք եւ յամառկոտք։ Չէին այնչափ յամառոտք. (Մծբ. ՟Է։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 12։)
Ժողովուրդ ժպիրհ յամառոտ է նա։ Յայսմ նշանի խրատեաց զժպիրհս յամառոտս։ Ոչ կամեցաւ, զի վարեսցէ բռնութեամբ զյամառոտ կամս նոցա. (Եփր. ել. Եփր. ղեւտ.։)
cf. Յամառ.
ՅԱՄԱՌԿՈՏ ՅԱՄԱՌՈՏ. φιλόνικος contentiosus. Յամառ. յամառեալ. խստասիրտ. հակառակասէր.
Յոյժ առաւել քան զարարածոց բնութիւն յամառկո՛տ է մարդկան անձնիշխանութիւն. (Գէ. ես.։)
Զայլազգիս վաղվաղակի ածեն ի հաւատս՝ յամօթ եւ ի կշտամբանս հրէից յամառկոտաց. (Ոսկ. գծ.։)
Վասն յամառկոտ կամացդ. (Ճ. ՟Ա.։)
Անմիտք, չարք եւ յամառկոտք։ Չէին այնչափ յամառոտք. (Մծբ. ՟Է։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 12։)
Ժողովուրդ ժպիրհ յամառոտ է նա։ Յայսմ նշանի խրատեաց զժպիրհս յամառոտս։ Ոչ կամեցաւ, զի վարեսցէ բռնութեամբ զյամառոտ կամս նոցա. (Եփր. ել. Եփր. ղեւտ.։)
obstinacy, stubbornness, restiveness, self-will, prejudice, perverseness, fanaticism;
stiffness, harshness, tenaciousness, obduracy;
յամառութեաբ, obstinately, wilfully, stubbornly, obdurately.
φιλονικία contentio, pertinacia, temeritas. Յամառն գոլ. յամառելն. խստասրտութիւն. յաղթասիրութիւն. պնդելն զբանս. պինդ կալն. յարատեւութիւն. պնտագլխութիւն, կամապաշտութիւն.
Զհեստեալ յամառութիւնն շիջուցանել։ Վասն առաջին պնդութեան յամառութեան խստութեանն. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 13։ ՟Զ. 16։)
Պահանջել ի քէն զանարգանս դիցն, եւ զյամառութիւնդ քո՝ որ ոչ կամեցար պաշտել զնոսա. (Ագաթ.։)
Ի նմին յամառութեան կան. (Եզնիկ.։)
Վասն ձերոյ յամառութեանդ եղեւ այդ ամենայն։ Եթէ ի դոյն միտս յամառութեան կայք։ Մի՛ կայք ի նոյն միտս յամառութեան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անտես եւ անլուր ճշմարտութեանն սիրէ լինել անբան յամառութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ցածուցանել կամ քակել զյամառութիւն նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38. 39։)
Ո՜ բռնութեան կնոջն, ո՜ յամառութեան անձինն (ոգւոյն). բժիշկ չառնու յանձն, եւ կինն ասէ, այո՛ տէր. (Ոսկ. ի քանան.։)
Որք զբռնաւորաց զամառութիւն (այսինքն զյամառութիւն) խափանեցին. (Գանձ.։)
cf. Յամառութիւն.
Կամին զքոյդ տեսանել զյամառումդ. (Ճ. ՟Ա.։)
totally, entirely, quite;
rashly, imprudently.
• «յախուռն, անխնայ» Ոսկ. մ. ա. 11. «ի զուր, պարապ տեղը, վայրապար» Ոսկ. մ. ա. 13. որից ընդվայրայամբայր «բոլորովին պարապ տեղը» Ոսկ. ղզր. զ. էջ 555 (Հ. Ա. Վարդանեան, ՀԱ 1911, 176-? բառս անջատ անջատ կարդում է ընդվայր և յամբայր). գրուած է նաև յամբոյր «վալ-րապար, յախուռն, ի զուր» Փիլ. նխ. բ. 117. Լծ. փիլ. Սարկ. հանգ. (Վարդանեան, անդ, այս բառը համարում է սխալ գրչութիւն) «ա-ռանց երկար քննութեան, հապճեպով դատ-ուած» Անան. թրգ. 5։
• ՆՀԲ եոկուսը տարբեր բառեր համա-րելով՝ յամբայր մեկնում է յամբոկ, յա-մառ, յամբոյր ձևերով, իսկ յամբոյր մեկնում է «խոտորնակ, թրք. yampuri կամ հյ. անհամբոյր»։
Մի՛ անյոյս լինիցիս, զի ոչ յամբայր կոտորէ պատուհասն. (յն. ինքնակատար, կամ արձակաբար) (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
Իբր Յամբոկ. իսպառ. կամ Յամա՛ռ. պնդագոյնս. համարձակ. եւ կամ Յամբոյր, խոտորնակի.
Մի՛ ոք իւրովի յամբայր դիմիցէ երթալ ի փորձութիւնս. (յն. ընդոստնուլ, կամ ի վերայ դիմել) (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13. (որ ի Ճ. ՟Գ. դնի՝ յամառ)։)
out of the way, unseasonably, beside the question.
ՅԱՄԲՈՅՐ գրի եւ ՅԱՆԲՈՅՐ. որպէս ռմկ. եամփուրի՛. Խոտորնակի. խոտորեալ. տարադէպ. վայրապար կամ անհամբոյր, օտար.
Հերակլոս ո՛չ վայրապար եւ յամբոյր ասէ, այս ցամաք հոգիս իմաստուն եւ առաքինի է. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ոչ վայրապար եւ յանբոյր (այսինքն) ո՛չ անդէպ եւ հեռի ի բանէն. (Լծ. փիլ.։)
Ապա թէ ոչ՝ յամբո՞յր եւ յախո՞ւռն արդեօք զաւանդութիւնս այսպիսի ընկալաւ եկեղեցի. (Սարկ. հանգ.։)
cf. Յամենամ;
cf. Յամեցուցանեմ.
ՅԱՄԵՄ որ եւ ՅԱՄԵՆԱԼ. (Արմատն է Յամ. եւ նորա՝ Ամ. իբր Ամանակել, որպէս ասի ի յն) χρονίζω, ἑγχρονίζω longo tempore duro, moror, immoror μένω, ἑπιμένω, βραδύνω tardo, cunctor, remano, persisto ἑνδημέω, πολιτεύομαι conversor προσεδρεύω, ἑνδιατρίβω immoror եւ այլն. Ժամանակ անցուցանել. յերկար կալ մնալ. անագանիլ. յապաղել. դեգերիլ. տարտամ լինել. տեւել, եւ դանդաղիլ. ատեն անցընել, ուշանալ.
Ընդ Լաբանայ կեցի, եւ յամեցի մինչեւ ցայժմ։ Ոչ յամեաց պատանին առնել զբանն։ Յամիցէք յերկրին։ Մի՛ յամեսցես հատուցանել։ Յամեցին հետք կառաց նորա։ Յամեաց ի ժամանակէն՝ զոր եդ նմա։ Լո՛ւր Տէր, եւ մի՛ յամեր։ Յամէ տէր իմ ի գալ։ Որ յամենն ի գինւոջ։ Ոչ մինչ ի սպառ յամեաց բարկութիւնն։ Որչափ յամեմք ի մարմնի աստ։ Ի դմին յամեսջի՛ր.եւ այլն։
Յայսպիսի բանս ոչ վայրապար յամեսցի։ Դարձեալ նովին բանիւք զնոյն միտս նշանակէ, եւ յամէ ի բանին։ Ոչ անցանէ փութով, այլ յամէ եւս ի բանն. (Ոսկ. ես. գծ։)
Ի տրտմականսն յամէ, եւ զհեշտականսն հարեւանցի իմն պատմէ. (Ոսկ. ես.։)
Մեք տամք յամել նոցա ի սովորութեանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 25։)
Ոչ յամեաց նա ի Կեսարիա. (Խոր. ՟Բ. 77։)
Որչափ յամէ ոք ի հաղորդութենէ, ուրախանան դեւք. զի դիւրորսալի է նոցա հեռացեալն ի փրկական խորհրդոյն. (Խոսր.։ Յամելի. իբր յամեցօղ. Սեբեր.։ Վեցօր.։)
ՅԱՄԵԼ. իբր Երկայնամտել. յարատեւել. հանապազորդել.
Որչափ ինչ չվճարեաց բարեկամութիւնն, զայն վճարեաց յամելն։ Թէպէտեւ շուն իցես (որպէս զքանանուհին), եւ յամիցես, նախամեծար քան զյոյլ որդին լինիցիս։ Ոչ վայրապար խնդրել, այլ յամել ի խնդրուածսն։ Թէպէտեւ ոչ վաղվաղակի բանայցէ զդուռնն, այլ յամել պարտ է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22. 23։)
Տէր իմ յամէ զ՝գալ. (Մտթ. ՟Ի՟Դ. 48։)
Է ուրեք՝ զի յամէ զտալն. (Խոսր.։)
Բայց Քրիստոս յամէ զզարթնուլն. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
to delay, to retard, to defer, to remain, to procrastinate;
to tarry, to stay, to dally, to loiter, to lag, to while;
to wait, to be patient;
— ի գինւոջ, to continue drinking;
to remain long over one's cup;
— ի հաղորդութէնէ, not to receive often the Holy Sacrament.
Աստուած իմ մի՛ յամենար։ Տէր իմ մի՛ յամենար. (Սղ. ՟Լ՟Թ. 18։ ՟Կ՟Թ. 6։)
Յօրէնսն Աստուծոյ այլ մի՛ եւս յամենալ. ((յն. քաղաքավարիլ) ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 1։)
Յամելով ոչ յամեսցին առաքեալքն առ նոսա. (Եփր. հռ.։)
to retard, to defer, to delay, to put off, to procrastinate;
տէր իմ յամէ զգալ, my lord delayeth his coming.
ՅԱՄԵՑՈՒՑԱՆԵՄ որ եւ ՅԱՄԵԼ. βραδύνω tardo, morari facio. Տալ յամենալ. յապաղեցուցանել. ուշացընել.
Ոչ յամեցուսցէ Տէր զաւետիսն, որպէս ոմանք յամր համարին։ Զճշմարտութիւն եւ զփրկութիւն իմ ոչ յամեցուցից։ Ոչ յամեցուսցէ յատելեաց, այլ յանդիման հատուսցէ նոցա. (՟Բ. Պետ. ՟Գ. 9։ Ես. ՟Խ՟Զ. 13։ Օր. ՟Է. 10։)
Յամեցուցանել արժան է զխորհուրդս որկորոյ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
on all sides, from all parts.
Ամենայն ուստեք. յամենայն կողմանց. ամենայնիւ. եւ Համօրէն. ամմէն դիէն՝ դիաց.
Յամենուստ պարտեալ։ Աղքատութեանն հնոց յամենուստ մասանց մրրկի. (Նար. ՟Ձ՟Զ. եւ ՟Ի՟Զ։)
Իսկ ես տառապեալս յամենուստ արմատախիլ եղէ. (Ճ. ՟Բ.։)
Ի ձեռն մարդկութեանն՝ զոր էառ, յաճախեաց յամենուստ փառաւորութիւն աստուածութեանն. (Գէ. ես.։)
eternal, perpetual, everlasting, endless;
—ս, for many years, for ever and ever.
մ. Յամայր ամս. եւ Յերկար.
Նոր եւ շահեկան եւ աճեցուն տարի եւ ժամանակ ածելով յամերամս ժամանակաց. (Վանակ. տարեմուտ.։)
Նմա փառք յամերամ ժամանակաց եւ յանվախճան յաւիտեանս. (Ուռպ. յիշ.։)
wild goat;
antelope.
• , ի-ա հլ. «վայրի այծ, այծեամ» Յոբ. լթ. 1. Օր. ժդ. 5. Փիլ. ել. բ. 101. Խոր. բ. 81. գրուած յամօրէ Սիմ. ապար. 30. որից յամոյրանման Խոր. աշխ. 615։
• = Ասոր. [syriac word] yaxmūrā, որի հետ նոյն են եբր. [hebrew word] yaxmū̄r (երկուսն էլ գոր-ծածուած Օր. ժդ. 5, ճիշտ հայերէն բառի դէմ) և արաբ. [arabic word] уahmūr «այծքաղների (antilope) ցեղից կարմրագոյն մի անասուն կամ ցիռ» (կայ նաև արաբ. [arabic word] yāmu' «արու եղջերու» կամ «մի տեսակ քարայծ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 753 և Բ. 158)։ Բա-ռը բնիկ սեմական է և ծագում է hmր «կար-միր» արմատից (Gesenius17 242, 298)։-Հիւբշ. 31։։
• ՆՀԲ պրս. եամուր, եէմուր։ Lag. Ges Abhd. 52 վերի ձևով։ Նոյնը նաև Պատկ. խոր. աշխ. 80։ Էմին. Динaст. cnисокъ 1884 (արտ. Изсльд. и cтат. էջ 186) -ոյր մասնիկով կազմուած։
• ՓՈԽ.-Վրաց. იამოაირი իամոաիրի կամ ჩიაორი նիամորի «վիթ», գործածուած Օր. ժդ. 5 հայ բառի դէմ, որից տառադարձւած է. թարգմանութեան ժամանակ։
պ. եամուր, եէմուր. τραγέλαφος hircocervus, capra corvina. Ազգ այծեման. այծ վայրենի, նման եղին՝ սուր եղջերօք. վիթն. վթիկ.
Ծննդեան յամուրաց քարանձաւաց. (Յոբ. ՟Լ՟Թ. 1. (որ ի Լծ. կոչ. վրիպակաւ մեկնի, ամրացեալք որպէս թռչունք)։)
Զեղջերու եւ զայծեամն ... զայծքաղ, եւ զյամոյր. (Օր. ՟Ժ՟Դ. 5։ եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 101։)
Անբաւութիւն յամուրաց եւ հրէշից, եւ որ էշայծեմունսդ անուանեն. (Խոր. ՟Բ. 78։)
cf. Յամուրդ.
ՅԱՄՈՒՄՆ ՅԱՄՈՒՐԴ. որ եւ ՅԱՄ. Յամենալն. յապաղումն. անագանումն. ընդերկարութիւն.
Սակաւ ինչ յամումն է եւ յապաղումն. (Երզն. մտթ.։)
Սովորութիւն՝ յամումն ի բարս գտեալ՝ ի բնութեան անկանի կարգ. (Սարկ. պատկ.։)
Ոչ եղեւ յամուրդ վրիժուցն նորա. զի նոյն ժամայն եհաս, եւ այլն. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 10։)
delay, stop, stay, retarding.
ՅԱՄՈՒՄՆ ՅԱՄՈՒՐԴ. որ եւ ՅԱՄ. Յամենալն. յապաղումն. անագանումն. ընդերկարութիւն.
Սակաւ ինչ յամումն է եւ յապաղումն. (Երզն. մտթ.։)
Սովորութիւն՝ յամումն ի բարս գտեալ՝ ի բնութեան անկանի կարգ. (Սարկ. պատկ.։)
Ոչ եղեւ յամուրդ վրիժուցն նորա. զի նոյն ժամայն եհաս, եւ այլն. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 10։)
amber-gris;
(purple) sweet-sultan, mimosa farnesiana, acacia.
tardy, slow, long;
sluggish, dull;
slowly, tardily, leisurely;
sluggishly.
βραδύς tardus, segnis, lentus σπάνιος rarus βραδέως tarde, sero, segniter, cunctanter . (ի Յամ. եւ Ամ. ամանակ) Այն՝ որ յամէ կամ ժամանակ ծախէ շատ ի շարժման. մեղմընթաց. դանդաղ. տարտամ. անագանեալ. եւ Ցանցառ. դժուարագիւտ. եւ Անագան. յամով. յապաղմամբ. յերկարելով. ուշ, ծանտր,
ոչ յամեցուսցէ Տէր զաւետիսն, որպէս ոմանք յամր համարին. (՟Բ. Պետ. ՟Գ. 9։)
Որոց յամր է ստացումնն, փութալի է վայելումնն. (Բրս. պհ.։)
slow-going.
Յամրագնաց ժամօք, յերկարաձիգն գնացիւք. (Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)
Յամր ի գնացս կամ գնացիւք. ծանրաքայլ.
Կէսքն (յաստեղաց) յամրագնացք, եւ կէսքն արագագնացք։ Բոյսք յամրագնացք են. (Եզնիկ.։)
cf. Ծանրալեզու.
Մովսէս՝ աղօտաձայն ասելով զինքն, եւ յամրալեզու. (Բրս. թղթ.։)
cf. Ծանրալեզու.
Կէսք յամրախօսք, եւ այլք շուտափոյթ ի խօսելն. (Լմբ. առակ.։)
Գիր անբարբառ է, եւ ճարտասան. երգաբան, եւ յամրախօս. (Ճ. ՟Ը.։)
born late.
ὁψίγονος, ὁψιγενής sero gentus, tarde natus. Անագան եւ յետոյ ուրեմն ծնեալ. (ռմկ. ոճով ասի, տաշտի քերուք ).
Յամրածնիցն մոլեալ իմն կատաղին (գթով սիրոյ) ի վերայ ծնօղքն. (Փիլ. իմաստն.։)
slow of belief.
Նոցին բանից պատմողացն յամրահաւատք, մանաւանդ թէ ամենեւին անհաւատք։ Յամրահաւատ լինէին ի յուսոյ ողորմութեանն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Յամեմ.
Յամր գտանիլ. դանդաղիլ. յամել. յամենալ. յուլանալ. ծուլանալ.
Եւ որք յառաջագոյն յամրանային ի քուն, նմանեալք վերնոցն՝ անքունք եղեն. (Փարպ.։)
Որդիքն Ահարոնի յամրացան ի պաշտօն խորանին. (Խոսր.։)
Եթէ յամրանամք, երկայնամտես. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
slow-moving.
ՅԱՄՐԱՇԱՐԺ ՅԱՄՐԱՇԱՐԺՈՒԿ. Որ յամր շարժի. յամրագնաց.
Գիր է երագընթաց, եւ յամրաշարժ. (Ճ. ՟Ը.։)
Յամրաշարժուկ, յարախաղաց. (Շիր.։)
with tardy or sluggish steps, slowly;
— ընթանալ, to go slowly, to go with slow and cautious steps.
very slow, very tardy.
Կարի յամրագոյն. յամրային. դանդաղկոտ. անարի.
Յարագն գոլոյ՝ արագեղ, եւ ի յամր գոլոյ՝ յամրեղ։ Ըստ երկուց օրինակաց, արագեղ, յամրեղ. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Տեղեկանայր զորպիսութիւն զօրացն հայոց ... քաջայա՞ղթք իցեն, եթէ յամրեղք. (Ղեւոնդ.։)
slow-going;
land-carriage, carriage by wagons.
slowness, tardiness, delay, retardation;
sluggishness, idleness.
βραδύτης tarditas, cunctatio, segnities. Յամր գոլն. դանդաղութիւն. անագանումն. յերկարութիւն.
Զի մի՛ զսահմանեալ ժամանակն ծախեսցէ ճանապարհագնացութեանն յամրութեամբ. (Փիլ. յովն.։)
Զպտղահասութեանն յամրութիւն (կամ յարմարութիւն) ապաժամ հասուցանէ. (Պիտ.։)
hue and cry, hoot, hooting, whoop;
յայ յու առնել, վաշ եւ յայ կարդալ, հայ հուչ առնել, to hoot, to whoop, to ridicule, to scoff;
to treat roughly, to molest, to importune.
ՅԱ՛Յ ԿԱՐԴԱԼ կամ ԱՌՆԵԼ. ἑπιτωθάζω irrideo, effuse cachinnor ἑγκαλέω , συντρίβω accuso, contero. Հեգնական կամ անհաստատ բանիւ այպն առնել, ծաղրել, եւ աշխատ առնել. պարտաւոր առնել. եա՛, հա՛, հա՛յ հա՛յ, եո՛ւհա ըսելով՝ ծաղր ընել, չարչըրկել.
Ոտնհար լինել, եւ վա՛շ եւ յա՛յ կարդալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Եթէ տալ չկամիցիս, ընդէ՞ր պատուհասիցես, եւ յա՛յ յո՛ւ, եւ հա՛յ հո՛ւչ զտառապեալ ոգին եւ զվարանեալն առնիցես. (անդ. 10։)
early, very early, at day-break.
to wish any one good morning;
to go to salute or compliment a person every morning;
ժամ —ելի, the hour of audience;
տեղի —ելի, hall of audience.
to leap with joy.
unawares, unexpectedly.
Յանպատրաստից յանկարծօրէն յայլակարծուց զնոսա ըմբռնէին. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
then, at that time, just then.
τότε tunc. Յա՛յն ժամ. յայնմ ժամու կամ ժամանակի. ան ատեն.
Յայնժամ Հերովդէս գաղտ կոչեաց զմոգսն։ Յայնժամ, իբրեւ ետես՝ թէ խաբեցաւ, բարկացաւ։ Յայնժամ կատարեցաւ ասացեալն։ Յորժամ տկարանամ, յայնժամ զօրանամ.եւ այլն։
Յայնժամ զարմանալի են բարիքն (վարուք), յորժամ ի մէջ չարացն իցեն։ Այժմ լուիցուք երկիւղիւ, զի մի՛ յայնժամ լուիցուք սաստիւ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 28։ եւ Ոսկ. եբր.։)
of that time.
over, on, on the other side, beyond, on that side;
անցանել —, to cross over, to pass by, to go beyond;
անցանել — այրարատայ, to pass Ararat;
անցանել — եփրատայ, to cross the Euphrates;
cf. Կոյս.
πέραν, εἱς τὸ πέραν, ἑπέκεινα trans, ultra. Յա՛յն կոյս. ի միւս կողմն եւ կողման. անդր քան. մէկալ դին, դիմացը, անդին.
Երթալ յայնկոյս։ Յայնկոյս Յորդանանու. յայնկոյս ծովուն. յայնկոյս գետոյն. յայնկոյս աշտարակին. եւ այլն։ Եթէ այս յայնկոյս արծաթսիրութեան է, այսինքն ոչ երբէք դադարեալ ի ժողովելոյ, ապա այն յայնկոյս անընչութեան է. (Կլիմաք.։)
Եհաս ոմն ի զերծելոց անտի, եւ պատմեաց աբրամու յայնկոյս կացելոյ. (Ծն. ՟Ժ՟Դ. 13.) ուր յն. περάτης եբր. էպերի. (լծ. թ. պէրի ). ուստի համարին ոմանք զանունս եբրայեցի։ (Ի յն. ձայնէ անտի բէ՛րաս, որ է եզր, ծովեզր, եւ հանդիպակաց կողմն Կոստանդինուպօլսոյ ի լտ. կոչի բէ՛րա. եւ թ. պէյօղլու )։
cf. Յայպանաս.
• «արհամարհանք, թշնամու-թիւն» (սխալմամբ գրուած նաև յայպանաս, յապանա). երեք անգամ գործածում է Մծբ. «Սէր հեռի է յապանաս ասելոյ» (էջ 338). «Յապանաս բարբառով» (էջ 234)։ «Սոքա են... պարտաւորիչք արդարոց և որդիք յայ-պանասի» (էջ 371)։
• = Ասոր. [arabic word] yapanas բառից տառա-դարձուած. գտնւում է Զգօնի բնագրի հա-մապատասխան տեղերում. ասորի բառի նը-շանակութիւնը շատ ստոյգ չէ. Parisot մեկ-նում է «արհամարհանք, թշնամութիւն»։
• ՀՀԲ մեկնում է բառս՝ «այպանօղ, ար-համարհոտ, սոպռ, դաժան, դժնդակ. 2. այպանք, քամահանք ևն»։ ՆՀԲ «չար սատանայ կամ թրք. եապանա «վայրե. նի»։ ՋԲ, որից նաև ԱԲ, «այպանօղ, արհամարհոտ, դժնդակ. 2. արհամար-հութիւն կամ անէծք»։ Ուղիղ մեկնեց վերի ձևով Վարդանեան ՀԱ 1913, 135։
despising, scorning, contemning;
despite, disdain;
outrage;
— ասել, to injure, to outrage, to affront;
to curse.
ՅԱՅՊԱՆԱՍ կամ ՅԱՊԱՆԱՍ. Բառ անյայտ՝ որպէս Չար սատանայ. կամ թ. եապանա. վայրենի. (իսկ լտ. թարգ. իմանայ Այպանօղ)
Պարտաւորիչք արդարոց եւ որդիք յայպանասի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ. տե՛ս եւ ՟Ժ՟Գ։)
here, on this side, this way;
— յայնկոյս, on this side and on that, from one side and the other, here and there;
ոմն — եւ ոմն յայնկոյս, some this way some that, some one way, some another;
հայեցեալ — յայնկոյս, having glanced around;
cf. Կոյս.
ἑντός citra. Յա՛յս կոյս. յայս կողմն, կամ յայսմ կողման. ասդին.
Յայսկոյս ջրոյն. (Վրդն. ծն.։)
ՅԱՅՍԿՈՅՍ ՅԱՅՆԿՈՅՍ. մ. ἕνθα καὶ ἕνθα hic et illic, ultra, citra ἕνθεν καὶ ἕνθεν hinc et illinc. Այսր անդր. աստի եւ անտի. յաջ եւ յահեակ. շուրջ. ասդին անդին, չորս դին.
Զգունդն ամենայն յայսկոյս յայնկոյս ցրել։ Հայեցեալ յայսկոյս յայնկոյս Յիսուս։ Եւ ահա խռովեալ էր բանակն յայսկոյս յայնկոյս։ Չի՛ք երթեալ ծառայի քո՝ ո՛չ յայսկոյս եւ ո՛չ յայնկոյս.եւ այլն։
Մինչեւ ցայսօր ժամանակի յայսկոյս յայնկոյս շրջին կարծիք զնմանէն ի բազմաց. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 24։)
cf. Աքսոր.
արտաքոյ սահմանի եւ չափոյ. անպայման. անչափ.
յարտասահման վիճակեցան վտանգս. (Պիտ.։)
արտասահման առնեմ. Հալածեալ արտաքոյ սահմանաց. Վտարանդի.
Այսօր ծովաքատակ մեղք աշխարի արտասահմանահալած փախչի. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)
Փոխանակ մահու զարտասահմանութիւն ի վերայ քահանայականացան հասուցանէր. (Սոկր.։)
Յերկնային մտանել յառագաստ փոխանակ արտասահմանութեանն մերոյ ի դրախտէն կենաց. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
to pronounce, to utter, to articulate, to sound, to recite.
Զանծանօթաբաղ երեւումն յեզր ծովուն աշակերտացն փոքր ինչ արտասանեսցուք. (Նանայ.։)
pronunciation, articulation, recitation.
Հագներգութիւնս ըստ իւրաքանչիւր պատմագրաց արտասանութեանց, եւ ոչ յատուկ ի մէնջ շարագրեցաւ. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Արտասանութիւն է բան պատմական՝ ի դէմս ածելով երեւելապէս զյայտնեալն։ Արտասանութեանցս ոմանք են պարզք, եւ ոմանք շարալծեալք։ Արտասանութիւն աբրահամու, յորժամ զչորսն վանեաց զթագաւորս, եւ այլն. (Պիտ.։)
that causes, produces tears, that weeps.
Որ բերէ յինքեան զարտասուս.
me ting in tears, all in tears, weeping;
lamentably.
that cries while weeping.
Արտասուօք գոչելով. ի ձայն արտասուագին.
Իսկ նոքա արտասուագոչ ողորմ ողորմ զձեռս համբարձեալ յերկինս. (Ագաթ.։)
lachrymal, that sheds tears.
cf. Արտասուալիր.
Արտասուալից զձեռս յերկինս համբառնային։ Եւ ողբային արտասուալից. (Ագաթ.։ Շար.։)
Արտասուալից զձեռս յերկինս համբառնային։ Եւ ողբային արտասուալից. (Ագաթ.։ Շար.։)
that weeps with, that partecipates in the sorrow of another;
— լինիմ, to weep together;
to console.
ԱՐՏԱՍՈՒԱԿԻՑ կամ ԱՐՏԱՍՈՒԱԿՑՈՐԴ ԼԻՆԵԼ. συγκλαίω collacrimo, cum alio ploro, fleo Կցորդիլ արտասուաց այլոց.
Յորժամ տեսցես յաղագս ապաշաւանաց զեղբայրն սգացեալ արտասուակից լեր նմա. (Բրս. յուդիտ.։)
cf. Արտասուակից.
ԱՐՏԱՍՈՒԱԿԻՑ կամ ԱՐՏԱՍՈՒԱԿՑՈՐԴ ԼԻՆԵԼ. συγκλαίω collacrimo, cum alio ploro, fleo Կցորդիլ արտասուաց այլոց.
Յորժամ տեսցես յաղագս ապաշաւանաց զեղբայրն սգացեալ արտասուակից լեր նմա. (Բրս. յուդիտ.։)
to weep, to shed tears;
to lament, to groan, to complain;
to deplore.
Արտասուեաց յոյժ ի վերայ սրբութեան եւ բազում իմաստութեան առն։ Մի՛ արտասուեսցեն ի վերայ այդորիկ։ եւ արտասուեաց Յիսուս. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 37։ Միք. ՟Բ. ՟Բ. 6։ Յհ. ՟Ժ՟Ա. 35։)
lamentable, deplorable.
Արժանի արտասուաց կամ լալոյ. աւաղելի.
Ո՛վ յուդաս արտասուելի. (Շար.։)
Արտասուելիս իմն յեղանակէ։ Արտասուելի նմանութիւնա. (Նար. ՟Խ՟Ը. ՟Հ՟Գ։)
Արտասուելի (տպ. արտասուալից) պաղաիանօք հայցելի է. (Խոսր.։)
husbandman;
ground for tillage, arable land.
Կերակուր խնդրելով յարտավարէ ումեմնէ։ Տեսին ոմանք արտավարք ի դաշտին. (Նոննոս.։ Ճ. ՟Ա.։)
ԱՐՏԱՎԱՐ. ἅρουρα. arvum եւ այլն. Արտ վարելի կամ վարեալ. արտավայրք. անդաստան. ագարակ, եւ ածու, իբր արտաչափ մի՝ արօրագրեալ վայր. չիֆթ, չիֆթլիք, թարլա, տէօնիւմ.
Ամրանալ ի տեղի ինչ, որոյ չափ բիւր արտավարի գետին էր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զառապարն արտավար գործեցին։ Զարիւն եւս անձանց տամք փոխանակ արտավարաց, եւ սակաւ ինչ շինուածոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6. 12։)
Զարտավար ձեր մի՛ սերմանիցէք խառնակ սերմանօք. զի զդստերս իւրեանց հեթանոսաց մի՛ տայցեն. (Եփր. օրին.։)
Ամենայն արտավարք՝ որ ընդ գետոյն ջրովլ վարեալ իցեն. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 7. յն. ամենայն սերմանեալն (վարուցանն)։)
Յատակ ջրոյն փոխատրեցաւ ի բնակութիւն, յանտառս, եւ յարտավարս դաշտաց։ Արտավարս եւ ագարակս եւ մարդս (յն. մի բառ, ագարակք). (Նիւս. սքանչ.։)
Են յերկիր արտավարք, որ սխալեն, եւ ոչ բուսանին. (Եփր. պհ.։)
Սահմանք արտավարաց. (յն. սահմանադրութիւն) (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Զանդաստանս արտավարացն. (որ հայի եւ ի ՟Ա նշ) (Մագ ՟Ժ։)
exterior, external, extrinsic;
superficial;
profane.
ἕξω, ἑξώτερος, ἑξώτατος. externus, exterior, extimus. Որ է ի դուրս կամ արտաքոյ կամ արտաքս՝ ըստ տեղւոյ կամ ըստ դրից, եւ ըստ երեւութի, հակակայ ներքնոյ. դրսի. տըշարքի, խարիճ.
Մինչեւ ի սրահն արտաքին։ Կամարք ի յարտաքնում սրահին։ Առ դրամբք արտաքնով։ Եւ յարտաքին գաւիթն։ Մուտ թագաւորին (այսինքն ճանապարհ մտից նորա ի տաճարն) արտաքին։ Զյատակ տանն զներքնոյն եւ զարտաքնոյն։ Հայելիս ի ներքսագոյնն եւ յարտաքինն։ Առ եզերբ արտաքնոյ փեղկին։ Ոչ գտցի անուն նորա առ երեսօք արտաքնովք։ Ի ներքոյ կողմանն մինչեւ յարտաքին։ Ի խաւարն արտաքին։ Սրբէք զարտաքին զբաժակին։ Եղիցի եւ արտաքինն նորա սուրբ. եւ այլն։
Յարտաքինն նորա հայել մեծութիւն։ Արտաքին վայելիւք երջանիկ. (Պիտ.։)
Հալածէի մինչեւ յարտաքին քաղաքս. (Գծ. ՟Ի՟Զ. 11։)
արտաքին թշնամի։ Յարտաքնոցն հրոսակաց։ Ի վերայ արտաքնոցն, այսինքն ընչից։ Արտաքնոցն իրաց. (Եղիշ. ՟Ա։ Յհ. կթ.։ Սահմ. ՟Ը։) (Պիտ.։)
Իմաստակի ումեմն արտաքնոյ. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
Նոցա՝ որ արտաքինքն են, ամենայն ինչ առակօք լինի։ Իմաստութեամբ գնասջիք առ արտաքինսն։ Զի՞ կայ իմ եւ զարտաքինսն դատելոյ. եւ այլն։
Արտաքնոցն երեւէին իբրեւ այրիք սգաւորք. (Եղիշ. ՟Ը։)
մանաւանդ՝ Օտարազգի կամ այլազգի հեթանոս մատենագիրք, քերթողք, եւ փիլիսոփայք որպէս լտ. profani auctores եւ այլն.
Ասէին արտաքինքն զաթենայէ, եթէ ի գլխոյն արամազդայ ծնաւ. (Սահմ. ՟Ժ՟Դ։)
Աւելորդ համարելով զարտաքնոցն երկրորդել յաղագս սկզբանն առասպելս. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Հետեւելով իմ ընդ արտաքնոց եւս ժամանակագրութիւնս։ Զանուանս հարցն արտաքինքն տարորոչս ի մէնջ տան։ Որ եւ արտաքնոցն իմաստնագունից յոյժ հաճոյ թուեցաւ. (Յհ. կթ.։)
privy, necessary.
Տեղի արտաքս ելանելոյ եւ նստելոյ ուրոյն ի պէտս հարկի բնութեան. դուրս ելլալու տեղ, ոտից ճամբայ. ... (ի յն. կի՛նօն այսինքն հասարակ)
Ի դուռն արտաքնոցին անկեալ կայ թմրեալն. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Ոչ ախոռ, ոչ արտաքնոց, եւ ոչ այլ ինշ գարշահոտ տուն. (Վստկ. ՟Լ՟Ը։)
Թագաւորն յարտաքնոցն գոյր առ ի վճարել զմարդկային կարիս. (Մարթին.։)
out, outwardly.
ἕξω foras, foris, extra Արմատ նախընթաց եւ հետեւորդ բառից. որպէս ծագեալ ի ձայնիցս Արտ, եւ աք. (անդք, եւ ոտք). եւ ըստ այսմ նշանակէ Յարտս, յանդս, ի դաշտ. զոր օրինակ,
Դիմեաց Յովնաթան ի սեղանց անտի արտաքս. (՟Ա. Թագ. ՟Ի. 34. յն. յագարակն. որպէս եւ ի մեզ՝ 11. դնի, յանդն։)
Այլուր՝ ըստ յն. յագարակի, ի մեզ՝ ի բացի, ի վայրի։ Կամ Արտաքս՝ ծագէ ի հյ. մասնկանէս արտ, որ ի բաղադրութիւնս ըստ յն. է էք, էքս. եւ յանգն հյ. աքս, (յորմէ եւ աքսոր) նոյնանայ ընդ յն. էքսօ, այսինքն արտաքս. ի դուրս. արտաքոյ. տրական եւ ներգոյական նշանակութեամբ. թո՛ղ զի գրիչք՝ ուր տեսանեն առ հինս դրոշմեալ ԱՐՏԱՔՈ, այսինքն արտաքոյ, ստէպ երեւին ընթերցեալ եւ գրեալ՝ ԱՐՏԱՔՍ. դո՛ւրս, դո՛ւրսը.
Արտաքս ելանել։ Ելանել արտաքս։ Ընկենուլ արտաքս Ածել արտաքս։ Հանել արտաքս.եւ այլն։
Որ ի ներքս՝ որ արտաքս։ Արտաքս ոչ երեւէին. եւ այլն։
Արտաքս ել ինքն յինքենէ, եւ ի հիացման լինելով՝ արտաքոյ կայր ինքն ինքեան. (Նիւս. երգ.։)
Այս անիրաւ գատաստան եւ ո՛չ ի կարի չար դատաւորացն արտաքս ելեալ հաստատի։ Գնալով ես արտաքս ընդ դուռն բնակութեանս (այսինքն ըստ դուռն, կամ քան զդուռն (161). (Պիտ.։)
Ելք փափաքանացն ըստ մարդկային հնարս արտաքս ելանէր. (Լմբ. համբ.։)
Արտաքս ըստ բնակութիւնա իւրեանց ելանել։ Արտաքս զիս առ ի նմանէն կորզեաց։ Արտաքս զինքն ի հնազանդութենէն բելայ բերեալ. (Յհ. կթ.։)
Մեր յայսմանէ արտաքս գոլով։ Յորմէ սակաւուց է արտաքս լինելն. այսինքն ազատ. (Լմբ. սղ.։)
Յայսցանէ ոչինչ թողաք արտաքս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ամենեւին արտաքս սահմանեալ զինքն ի բարձրութենէ։ Յաղագս չարութեանն արտաքս սահմանեալ լինի. այսինքն արտասահմանեալ, տարագրեալ. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Ածաբ. ծն.։)
Ի կենցաղոյս իրաց զանձինս մեր արտաքս կացուսցուք. (Երզն. մտթ.։)
ԱՐՏԱՔՍ. նխ. cf. Արտաքոյ. (գուցէ երբեմն բուն գրածն էր ըստ ձ. ԱՐՏԱՔՍ).
Զխորին խոզի արտաքս մարմնոցյն իւրոյ ի բաց ընկենոյր. (Ագաթ.։)
Արտաքս ելաւ չարութեան սահմանին։ Արտաքս է տանն իւրոյ. (Լմբ. սղ.։)
Սա ամենայն օրինաց՝ որ մտացն է, արտաքս գնացեալ, պարտական է. (Լմբ. տնտես.) լինի նխ. եւ մ։
Ելանել տայք արտաքս քան զերուսաղէս։ Թողուլ արտաքս քան զդուռն. (Փարպ.։)
Չի՛ք արարած բանաւոր արտաքս քան զայս երիս ջոկս. (Եզնիկ.։)
Եւ այս ոչ արտաքս քան զնախախնամութիւն հոգւոյն սրբոյ լինէր. (Եղիշ. թաղմ.։)
Յաճախութեամբն արտաքս ելանեն քան զսահման համարոյ. (Լմբ. սղ.։)
Ի տանն րախաբու կեանք ժամանակեան, եւ արտաքս քան զնա մահ ժամանակեան. Իսկ յեկեղեցւոջ գոն կեանք յաւիտենից, եւ արտաքս քան զնա դարձեալ մահն յաւիտենից. (Եփր. յես.։)
Ոչ մտանէ ի ներքս ասացեալք յականջսն, այլ իբր ի բաց եւ յարտաքս հեղեալ լինի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 104։)
Զամպրոպ չարութեանն առժամայն յարտաքս տրոհեալ. (Յհ. կթ.։)
ԱՐՏԱՔՍ ԵԼԱՆԵԼՆ. ἕκκρισις depulsio excrementorum, excretio Երթալն յարտաքնոցն ի թափել զաւելորդս. եղկղումն. դուրս ելլալն.
Խարտեաշն մաղձ առ ի յամոքումն կատարէ, եւ շարժէ զարտաքս ելանելն։ Փայծաղն զարտաքս ելանելն յակելուածոյն տոկացուցանէ. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Է։)
ԱՐՏԱՔՍ ԱՌԱՔՈՒՄՆ, կամ ԱՐՏԱՔՍ ԳՆԱԼՆ. որպէս յն. ἑκπόρευσις processio Ելումն, բղխումն, ասի ստէպ վասն հոգւոյն սրբոյ. (Առ որս. ՟Զ։)
to put out, to drive out, to exclude.
Առ յովհաննէս աստուածաբան առաքեալ եւ աւետարանիչ արտաքսեալ ի պատմոս կղզի։ Որ անիրաւելն զմեղ եւ արտաքսել համարին. (Դիոն. թղթ.։)
Եւ որպէս ἁφαιρέω adimo Ի դուրս կորզել. յանդորր հանել. խալըսել
Իջուցեր զծառայ քո յունան յանդունդս, եւ արտաքսեցեր զնա ի դուրս. (Ագաթ.։)
Արտաքսեա՛ (զիս) յերկմտութեանցս. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Միայն ի չարեացդ արտաքսեա՛ց (կամ արտաքսեա՛). այսինքն ե՛լ ի դուրս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
top, summit, the highest part of a mountain, of an edifice.
(իբր Արտերեւան, արտաքս երեւեալն). ὁφρός, βλέφαρον, -ρα supercilium, -ia;
palpebrae, cilium Եզակի է Դարաւանդ լերին, նմանութեամբ յօնից. լեռան գլուխ.
Ածին զնա մինչեւ յարտեւան լերինն՝ գահավէժ առնել զնա. (Ղկ. ՟Դ. 29։)
Հանին զնա յարտեւան լերինն, այսինքն ի գլուխ լերինն, յաւարան. (վրդն. յաւետրն։)
Իսկ զբազմութիւն այգեստանւոյ իբր զարտեւանանց խիտ եւ գեղեցիկ ծիր. (Խոր. ՟Բ. 39։)
Արտեւանունք նորա քննեն (ասէ դաւիթ). զի՞նչ է առ մեզ իմաստութիւն արտեւանաց, զի քննել կարիցէ զմարդիկ. ո՞չ ապաքէն մազ է սա անկենդան՝ պահապան բբաց։ Ըստ նուազագունից մազոյ արտեւանացն առնելոց է քննութի աստուած մանունց կրից. (Շ. թղթ.։)
Զի նա ինքն է թօթափումն մի արտեւանան (այսինքն արտեւանի, կամ արտեւանաց). (Եփր. համաբ.։)
cf. Արտորայ.
stray, misled;
— շաւիղ, by-way;
ըստ — անկանել՝ մոլորել, to go wrong way, to err.
ԱՐՏՈՒՂԻ որ եւ ԶԱՐՏՈՒՂԻ. ὀ ἑκτός τῆς ὀδοῦ, ἁλλότριος devius, alienus Որ ինչ է արտաքոյ ուղւոյ. խոտորեալ. թիւր. օտար.
Որ ընթանայ արտուղի մտօք, ոչ միաբանի չարչարանացն Քրիստոսի. (Ածազգ. ՟Զ։)
ԱՐՏՈՒՂԻ. գ. Ուղի արտաքոյ արահետ ճանապարհի. թիւր ճանապարհ կամ ընթացք.
Մինչդեռ երթայր ի ճանապարհի, մոլորեցաւ նա ըստ արտուղի, զի բազմացն հոգք խորհըրդոց նորա. (Եփր. ծն.։)
privilege, prerogative, right, favour, exemption, immunity.
ԱՐՏՈՒՆՈՒԹԻՒՆ որ եւ գրի ԱՐՏՕՆՈՒԹԻՒՆ. Նիւթական թարգմանութիւն յն. ձանյնիս ἑξοχή կամ ὐπεροχή որ եւ ԳԵՐՈՒՆԱԿՈՒԹԻՒՆ. eminentia, excellentia. Նախապատուութիւն. յառաջամասնութիւն. առաւելութիւն. վսեմութիւն.
Ունի զսահմանն զայն, որ յառաւելութենէ եւ որ յարտունութենէ (յն. մի բառ), արհեստ արհեստից, եւ մակացութիւն մակացութեանց։ (Այսպիսի) արտունութիւն ոչ ումեք պատշաճի, բայց միայն իմաստասիրութեան. քանզի իմաստասիրութիւն միայն է գերազանցեալ. եւ վասն այսորիկ որ յարտունութենէ (կամ յարտօնութենէ) սահման է, ի վերջոյ դասեալ է. (Սահմ. ՟Զ։)
Պարտ է համարել զմեծ թագաւորիս այսորիկ (քսերքսեայ) զարտօնութիւն առ աշխարհակալն Աստուած նուազագոյն, որչափ քան զնա մի ինչ չնչին եւ թարմատար ի կենդանեաց. (Արիստ. աշխ.։)
Արտունութիւն կամ արտօնութիւն. (Հին բռ. այլազգ մեկնէ.) առաւել պիտանի, կամ անգիւտ։
tear;
cf. Արտասուք.
cf. ԱՐՏԱՍՈՒՔ. δάκρυ lacryma ռմկ. արցունք. cf. (Ես. ՟Ի՟Ե. 8։ Յայտ. ՟Է. 17։ ՟Ի՟Ա. 4։)
Զելսն աչացն բռնութեամբ մերժողն եւ հալողն հուր յանկածակի եւ ջուր, զոր արտօսր կոչեմք, անդուստ հեղլով. (Պղատ. տիմ.։)
Յաչսն արտաքս մղեալ յարձակի ի ձեռն կաթլոց գիջութիւն. եւ կաթիլն արտօ՛սր ասի. (Նիւս. կազմ.։)
Գոլոշիք ջերմութեան ի գլուխն ամբարձեալ՝ ընդ աչսն ցնդին, որոյ անուն արտօսր մակագրեմք. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Դ։)
Արտօսր ի վերայ բանիցն արկանել. (Մամբր.։)
Սակաւ մի մարմնովն արտօսր ի վերայ թորեցուցեալ՝ արագ արագ ի վեր յարեաւ ի մեռելոյն. (Փիլ. իմաստն.։)
(Տունկք օգտակարք են) ոմանք յարմատսն, եւ ի ծաղիկսն, եւ ի տերեւսն, եւ ի պտուղսն, եւ ի կաթն՝ որ կոչի արտօսր, եւ կամ ի կեղեւսն. (Բրս. հց.։)
that sighs and weeps.
Կանայք տղայովք հանդերձ արտօսրահառաչ ձայնիւ գերեալ լինէին. (Կականտ։)
sun and moon.
Ունօղ զգեղ արփւոյ, կամ զերկնային գեղեցկութիւն. լուսաւորք երկնից, մանաւանդ արեգակն, եւ լուսին.
Զի՞նչ է շրջան մի. ամք ՟Շ՟Լ՟Բ. զի արփադեղքն շարադրեալ միական ընթացիւք երթալ ընդ չափողին գիշերոյն պարառութիւն, եւ այլն. (Տօմար.։)
to fly in the air.
ԱՐՓԱԹԵՒԵԼ. Թեւապարել ընդ արփի. խաղալ ընդ եթերս թեւարկել զերկնաւ.
Մինչդեռ արեգակն յերրորդ ժամուն արփաթեւէր զկամարն երկնի. (Արծր. ՟Ե. 8։)
near the sun.
Մերձ արփւոյ. մօտ յեթեր, կամ ի կամար արեգական.
Նորոգէ զօդայինն արփամերձ ըղձալի տեղիս. (Պիտ.։)
solar;
luminous, bright, celestial.
ԱՐՓԵԱՆ կամ ԱՐՓԵՆԻ. Արփային. արփիական. լուսաւոր. հրեղէն. եւ գ. Երկինք. լուսաւորք. երկնայինք. լուսեղէնք. լոյս. արփի.
Լուսոյն արփենի։ Ծիրանափայլ լուսով յարփենէ. (Գանձ.։)
Ի քեզ ընդունիս զլոյս վերնոյն արփենի. (Ոսկիփոր.։)
Որ արփենից գերունակւթեամբ ի վեր քան զհրաշս փառաց ստեղծողին վեհից հրեղինաց՝ տարրեղէն բնութեամբ անօթք մաքրագոյնք. (Նար. գանձ առաք. եւ Նար. մրգ.։)
Տարփմամբ արփենոյն բոցակիզեալք եւ տապացեալք ի նոյն. (Տաղ.։)
Մարգարիտ լուսոյ արփենւոյն, արփենւոյ տարփմամբ սրտի սէր. (Շ. տաղ.։)
cf. Արփեան.
Մարգարիտ լուսոյ արփենւոյն, արփենւոյ տարփմամբ սրտի սէր. (Շ. տաղ.։)
sun, luminary;
heaven, ether;
light, brightness, splendour.
Ոչ արեգական պայծառութիւն, եւ ոչ արփինն վերին համեմատին պայծառութեան այնր պսակաց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
որ եւ ԱՐՓ, փի, փից. αἱθήρ aether գրի եւ ԱՐՓԱՅ (ի բարդութիւնս), եւ ԱՐՓԻՆ. ըստ յն. եթեր. որպէս թէ կիզող. որ է լծ. ընդ պ. ատր, ազէր, այսինքն հուր. ըստ հյ. որպէս թէ Արեւի, կամ արեւային, արեւամերձ վայր. այն է Եթեր լուսաւոր ի վեր քան զօդս մինչեւ ի հրեղէն երկինս. պարունակ արեգական. վայրք լուսաւորաց կամ մոլորակաց. լոյս. եւ Հրեղէն կամար, հուր տարրական. օդ վերին. երկինք ստորին կամ միջին կամ վերին.
Զպատարագացն ծախիլն՝ ո՛չ յայնմանէ որ ի պէտսն տուեալ է մեզ հուր, այլ յայնմանէն՝ որ յարփոյն էջ ի վերուստ։ Որ յօդսդ ինչ է, եւ որ յարփին։ Բղխեաց արփի եւ երկին (զմանանայն), իբրեւ զաստեղս երկնից, բոլոր բոլորեքումբք արփեաւն փայլմունս ճառագայթից։ Օդ ընդ երկնաւ եւ ընդ արփեաւն կարգեալ. (Փիլ.։)
Ոչ արեգակն քան զպարս աստեղաց, եւ ոչ արփի (հուր) քան զերիսդ ի տարերաց։ Արփիդ զվերագոյն անցեալ կալաւ վայր հուպ ի մաքրագոյնս էիցն. (Պիտ.։)
Որ վառեցար ի յարփւոյն, եւ ոչ կիզար ըստ մորենւոյն. (Շար.։)
Անմոլար աստեղքն բերին ի վերնում գօտւոջն, եւ ամենեւին ցրտութիւն, եւ միջնորդ են արեգական եւ արփւոյ, եւ զանշէջ տոչորումն արփւոյն՝ իւրեանց բնական սաստիկ ցրտովն բարեխառնութիւնս առնելով. (Շիր.։)
Արփւոյ հեղեալ զծագումն յերկաքանչիւր գօտիսն. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Յարփին վերին ընծայեցար. (Նար. կուս.։)
Իսկ վերին արփին՝ լուսեղէն երկին։ Նախ արփին վերին՝ բնակչօքն իւրային. (Գանձ.։)
Վերոյ այսր արփոյս՝ ջուրք են. (Լմբ. սղ.։)
Զարագընթաց շարժումն արփին (այսինքն երկնի), զարեգական՝ լուսաբերին, կացոյց հանդէպ գաբաւոնին։ Փեսայն իջմամբ ցօղատարափ՝ համբուրէ զտիպըն լուսոյ արփ. (Յիսուս որդի. եւ Լմբ. յիշ. առակ.։)
Պսակ յոքնանկար՝ յարփից եօթաց փայլատակման. այսինքն լուսաւոր աստեղաց. (Նար. կուս.։)
Յերկիր խաւարային, ուր ոչ գոյ ճանապարհ արփից. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
Ճառագայթ արփիցն յաչս տեսողացն՝ ի դժոխքն զխաւարեալսն լուսաւորէր, եւ ի գերեզմանին զաչս պահապանացն խաւարեցուցանէր. (ՃՃ.։)
Վասն արփից խորհրդոյն երջանիկ էից։ գաւազանն՝ որ տուաւ ի ձեռին սեթայ. (Տօմար.։)
Արփայ, եւ Արփի, լոյս։ Արփիտ, կամ արփիա. (ի Հին բռ.) երկինք երկնից։
ԱՐՓԻ, կամ ԱՐՓԻՆ. ա. αἱθέριος aethereus Արփային. հրային. լուսաւոր. եթերական.
Շուրջ զերկրաւս օդ յարփին տեղիս առաւելազեղու. (Բրս. ծն.։)
Ձորք ժամանակք (եղանակք) բաժանեալ մեկնեցան, ոմն ջերմոյն եւ արփւոյն՝ ամառն, աշուն, երկու. իսկ ցրտոյն երկու, ձմեռն, գարունն. (Փիլ. ել.։)
Զի մի՛ այս զգալի եւ նիւթական աշխարհս կիզեսցի յարփի ճառագայթից աննիւթ եւ անիմանալի երկնից։ Ստուեր ջրոյն զիմանալի լոյսն արփի եւ վերին երկնին փակեալ արգելեաց. (Զքր. կթ.։)
Ճառագայթ լուսոյ արփին՝ ծագեցաւ ի քէն կրկին. (Գանձ.։)
beautiful, luminous like the sun, bright, brilliant.
Լուսափայլ գեղով. հրաշագեղ. որ եւ ԱՐՓԱԳԵՂ.
Գերազանց արփիագեղ ճառագայթեալ՝ քան զոր մովսեսին երեւեցաւն երբեմն ի սինէական լերինն. (Զքր. կթ.։)
Արփիագեղ տիկնոջն՝ մեծին սոփեայ. (Արծր. ՟Դ. 12։)
Արփիագեղ պատկեր, կամ լոյս. (Երզն. լուս.։)
that walks boldly in the light;
that goes to heaven or towards the sun.
Յիմացականն զուարճացեալ, եւ արփիագնաց եղեալ, արհամարհէ զոր զգայարանացն հեշտութիւն։ Զօրացեալ սիրովն՝ սկսանի արփիագնաց լինել. (Լմբ. սղ.։)
cf. Արփենի.
Երկնային. լուսեղէն. արեգակնային. արփային.
Արփիական փայլումն, կամ պատմուփան. (զքր. կթ։)
Արփիական լոյս. (Նար առաք։ Շար.։)
very luminous, extremely bright, brilliant, resplendent.
Հրաշալի որպէս զարփի. լուսաճաճանչ. մեծապայրառ.
Արփիահրաշ լոյս, կամ փայլումն. (Շար.։)
cf. Արփիահրաշ.
Լուսաճաճանչ. լուսապայծառ.
Արփիաճաճանչ ականն արեւու. (Նար. յիշ.։)
that walks in the light;
that goes like the sun;
bright, luminous.
Երկնաճեմ. արփիագնաց. երկնագնաց. (ի ճեմելոյ) եւ Լուսազգեաց. (ի ճամ, ճամուկ)
Ընդ անմարմինս քատակեալք Թեւօք հոգւոյն՝ արփիաճեմս լինէին (տեսանօղք)։ Կաճառք արփիաճեմ լուսով փայլելի. (Գանձ.։)
Արփիաճեմ փառք, կամ աթոռ. (Զքր. կթ.։ Նար. յովէդ.։)
royal;
— թագաւորութիւն, reign;
— տիկին, queen, royal princess.
Իբր Արքայեան. արքայական.
archiepiscopacy.
Եպիսկոպոսութիւն. հայրապետութիւն. կաթողիկոսութիւն.
Ձեռնագրէ յարքեպիսկոպոսութիւն վրաց նահանգին. (Յհ. կթ.։)
royal;
— ճանապարհ, great thourougkfare, high-road.
βασιλικός, βασιλικώτατος regius, nimis regius Արքունի. արքայական. թագաւորական.
Զօրէնսն կատարիցէք զարքունականս ըստ գրոց. (Յկ. ՟Բ. 8. (իբր երկնաւոր թագաւորի. տիրական, աստուածային)։)
Արքունական եւ վեհագոյն ամենայն օրինաց՝ սէրն է. (Շ. յկ. ՟Ի՟Զ։)
Արքունական հարսանիք, կառք, տուն, դիւան, սենեակ, ծիրանիք։ Ի վերայ որսոց արքունականաց։ Տանն արքունականի։ Արքունական կերպարան, պէտք, զգեստ, քաղաք, ապարանք, դուռն, պատկեր. եւ այն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Խոր.։ Պիտ.։ Յհ. կթ. ստէպ։ Նար. ՟Լ՟Գ։)
Կամք արքունականք։ Կոչումն արքունական. այսինքն արքայի. (Յհ. կթ.։)
Արքունական փեսայ. այսինքն արքայ փեսայ եղեալ. (Ագաթ.։)
ԱՐՔՈՒՆԱԿԱՆՆ. ՟Գ. Արքունի գահ. եւ Իշխան յարքունիս.
Առեալ զնշան պատուի զպսակն թագաւորութեան, յարքունականն մատուցանի. (Ագաթ.։)
Լուեալ զայս թագաւորին, եւ ամենայն արքունականքն. (Ճ. ՟Ա.։)
given by the king or Court.
որ եւ ԱՐՔԱՅԱՏՈՒՐ. Յարքայէ կամ յարքունուստ տւեալ.
from the Porte of Grand-Seigniors court;
from the public treasure.
ԱՐՔՈՒՆՈՒՍՏ ՅԱՐՔՈՒՆՈՒՍՏ. ἑμ βασιλικοῦ, βασιλικός եւ այլն. եւ այլն. Յարքունեաց. ի թագաւորէն եւ յորոց ըստ նմա. յարքունի դրանէ եւ ի գանձուց. տեվլէթտէն, գափուտան, միրիտէն.
Տացեն նմա յարքոնուստ յամի քսան տաղանդ։ Յարքունուստ լիցի։ Յարքունուստ վճարեսցի։ Տուեալ էր նաժիշտ յարքունուստ։ Վասն կերակրելոյ երկրին նոցա յարքունուստ. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 51։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 41. 44. 45։ Եսթ. ՟Բ. 8։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 20։)
Ել հրաման յարքունուստ. (Խոր.։)
Վիշտ հասանէ յարքունուստ. (Եղիշ.։)
pasturage, pasture, pasture-ground, herbage.
νομή, βόσκημα pascuum, pastus (ի բայէս Արածել. որպէս յամաչելոյ՝ ամօթ, յաղաչելոյ՝ աղօթք) Ճարակ. բուտ. նիւթ եւ դաշտ արածելի յանասնոց. եւ Արածումն. ճարակումն.
Խնդրել արօտս անասնոց իւրեանց։ Գտին արօտս բազումս եւ բարիս։ Դիտէ զլերինս արօտի իւրոյ։ Յարօտս փափկութեան արածեցից զնոսա, եւ յարօտս պարարտութեան։ Խաչն արօտի քոյ.եւ այլն։
Յարօտ գառինն, եւ ի կոխան եզին։ Եղիցի յարօտս էրէոց։ Զամենայն շաւիղս յարօտս նոցա։ Սպառեաց տէր զարօտս նոցա. եւ այլն։
Զարօտս մեղու եւ կոգւոյ. (Յոբ. ՟Ի. 17.) իմա՛, կամ ճարակ, ուտեստ քաղցր եւ պարարտ, եւ կամ բաշխումն, հոսումն, ըբտ երկդիմի առման։
Եդիր ընդ ցիռս վայրի զարօտ նորա. (Ագաթ.։)
Կանչացուցանօղն հոգւոց ինձ արօտս։ Ի յարօտս մահու ճարակել. (Նար. ՟Ի՟Գ.։ Նար. կ.։)
that pastures, eats grass, at pasture, at feed;
that leads cattle to pasture, herdsman, shepherd;
pasturage.
Էշք արօտականք։ Արջառոց արօտականաց։ Երամակ մի խոզից արօտական.եւ այլն։
Ամենայն արօտականքն։ Զկիթս արօտականաց։ Շանց՝ արօտականաց իմոց. եւ այլն։
Զանթիւ արօտականս ընտան իշանց։ Ի տեղի՝ յոր ոչ հասանէր արօտական. (Փարպ.։)
ploughman, ploughed husbandman;
ploughed up, tilled;
—, արօրաձիգ առնել, to plough up, to till;
— լինել, to be ploughed up or tilled.
Ամենայն լեառնն արօրադիր ակօսաբեկ լիցի։ Սիովն իբրեւ զագարակ արօրադիր լիցի. (Ես. ՟Է. 25։ Երեմ. ՟Ի՟Զ. 18։ Միք. ՟Գ. 12։)
cf. Արօրադիր առնել.
Այսպէս պիտոյ է արօրադրիլ ամենայն ոգւոյ. (Խոսր.։)
tillage, ploughing.
Ի յանդոց պտղատոհմաւան արօրադրութեանց մերոց սահմանաց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
composed of nobility;
— ատեան, assembly of emperors, kings, etc.
Խմբեալ յաւագաց, ի մեծամեծաց.
noble, excellent, much honoured, very estimable.
πανυπέρτατος eminentissimus Գերապատիւ. գերյարգոյ. գերամեծար. վսեմական.
to ennoble ones self.
Մեծանալ, եւ մեծարիլ. յն. մեծ լինել.
Որով առաքեալքն աւագացան, որովք նոքայն մեծացան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։)
Եւ մեծապէս փառաւորեալ աւագանայր ի նմանէն. (Բուզ. ՟Ե. 38։)
court, nobility, grandee.
ԱՒԱԳԱՆԻ. գրի եւ ԱՒԱԳԱՅՆԻ. աւագք. աւագ որեար. մեծամեծք. իշխանք, խորհրդականք արքայի.
Աւագնին՝ որ թշնամութեամբ ոխս պահէին յուդայ։ Մեծամեծ աւագանով. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 11։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 2։)
Մեծամեծք աւագանոյն։ Հանդերձ մերամեծ աւագանովն։ Ամենայն երեւելի աւագանօքն (հին տպ. օգնականօք). (Ագաթ.։)
Ամենայն աւագանեաւ դրանն։ Հանդերձ աւագանեաւն հայոց։ Ամենայն աւագանեօք դրանն. (Փարպ. ստէպ։ Եղիշ. ՟Գ. եւ այլն։)
trombone.
Հարցեն փող աւագափող. ն. փողեսցեն փողով մեծաւ. (յԵս. ՟Ի՟Է. 13։)
Զոր մարգարէն աւագափող զնա անուանէ, այսինքն վերջին եւ մահալոյծ եւ կենսառաք. (ձայն. Յհ. իմ. ատ.։)
Տէրն ինքնին քարոզէր հանդարտ եւ քաղցր աղաղակաւ, որ եւ աւագափողն, ասելով, ապաշխարեցէ՛ք եւ այլն. (Սարկ. քհ.։)