proper, own natural.
Ինքնաւոր իւրով զօրութեամբ հրաշացուցանէ. (Անան. եկեղ։)
Ունի մշտածին ինքնաւոր անարօրադիր բոյսս բիւրաստեղունս. (Նար. մծբ.։)
that comes of his own accord, voluntary;
self-produced, fortuitous, natural;
by chance, naturally.
Որ նձ թուի՝ ինքնեկի այսր տուրեւառի շնչոյս պատճառք լինել մեզ. (Նիւս. կազմ.)
deserter, fugitive, turn-coat.
Աղօթիւք իւրովք ինքնեկս կերակուր ձկան առատութեամբ շնորհէր նոցա. (Մահ եզեկ.։)
self-existent, uncreated;
natural, spontaneous.
Մոլորեալ մարդկան յաստուծոյ ... զաշխարհս ոմանք ինքնեղ ասացին. (Նախ. ծն.։)
Արարած է աշխարհս, եւ ոչ ինքնեղ։ ինքնեղ վարկաք զբերումն արարածոցս. (Լմբ. սղ.։)
Գուբս շինուածոյս երկու, եւ լիճս երեք ինքնեղս. (Խոր. աշխարհ.։)
Ո՞րչափ եւս առաւել ինձ իմասցիո զաստուածայնոյն՝ ինքնեղ եւ ինքնաբաւական եւ անգիշեր լուսոյն. (Ղեւոնդ.։)
by himself, personally, in person;
դու —, yourself, (thyself);
ես — իսկ եմ, it is I (myself);
թագաւորն —, the king himself, in person;
դուռն — բացաւ, the door opened of itself.
Ես ինքնին իսկ եմ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Որդին աստուածոյ ... նա ինքնին ձեզ հրաւիրակ յարքայութեան. նա ինքնին պաշտօնեայ իւրոց բարեաց. (Ագաթ.։)
selfhood, individuality, personality;
essence, nature, property.
αὑτότης ipseitas ὐπόστασις ut subsistentia, et subsistentia Գոլն ինքեան եւ յինքեան՝ որպէս եւ էն. եւ զի դերանունս Ինքն՝ ոչ է յայտնիչ որոշ դիմի, այլ զանձանց եւ զէութենէ որպէս թանձրացեալ առնոյ. իբր յն. հիփօստացիզ. այսինքն Ենթակայութիւն. երբեմն որպէս Անձնաւորութիւն, որ ըստ աստուածաբանից ասի առնչական ենթակայութիւն երրեակ յաստուած.
ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Ինքնագոյութիւն, եւ ինքնեղութիւն. ինքնիշխան տէրութիւն. եւ Սեպհականութիւն. ինքիրմէ ըլլալը, ինքնագլխութիւն, տիրութիւն.
Տէր աստուած ինքնութեամբ, որ միայն կարողդ ես. (Մաշտ.։)
Վասն դիցն՝ զի կարծէին, թէ ինքնութեամբ էինի միտս պաշտօնէից նորա՜ (Եփր. ծն.։)
Որպէս զթագաւորն՝ որ հանուր աշխարհին տիրելով զօրութեամբ, սակայն ինքնութեամբ գտանի միայն յարքունի ապարանսն։ Ոչ եւ ինքնութիւն փառանց յամենայն տեղիս. (Լմբ. պտրգ.։)
particular, separate, peculiar.
Բանք ինքնուրույն՝ սակս յիշատակի անուան իւրոյ. (Յհ. կթ.։)
autonomous, independent;
capricious, fanciful;
capriciously.
ինօնօրէն անձնահաճ կամապաշտութիւն. (Շ. ընդհ.։)
Ընդ ծով արկեալ պատրաստաբար ջոկս ջոկս չորքոտանեաց եւ թռչնոց զոմանս ինքնօրէն (կամ ինքօրէն) ընդանիս, զոմանս վայրենիս. (Մաշկ.։)
to descend;
to fall;
to decline;
to sink;
to settle, to subside;
to light, to sit down;
to empty itself;
to lodge, to stop at, to sojourn;
cf. Սերիմ;
ի ծառայութիւն —, to lower one's self to servitude, to become a servant;
յաղքատութիւն —, to impoverish one's self, to become poor;
— ի նաւէ, ի կառաց, յերիվարէ, to disembark, to go ashore, to land;
to alight, to get out of a carriage;
to dismount or alight, to get off, to get down from a horse;
— ի գերեզման՝ իհող մահու, to descend into the grave, to be buried;
— յօթեւան ուրեք, to put up at an hotel;
— ի հպարտութենէն, to humiliate one's self;
to relent, to soften, to become calmed, appeased;
ի թիկունս —, to go to the rescue, to succour;
— ի հանդէս մարտի, to come to blows, to fight;
— գետոց ի ծով, to discharge, to fall into, to disembogue, to disgorge, to empty itself, to overflow;
արտասուք զծնօտիւք իջանեն, the tears fell down his (or her) rosy cheeks;
էջ մրրիկ հողմոյ ի ծովակն, a storm broke over the lake.
Իջանելով յանասնականն անարգելութիւնս։ Իջանէ ի ծառայական ամբարիշտութեան զառածումն. (Պիտ.։)
to lodge, to take up ones abode, to stop, to reside, to dwell, to nestle.
Զիջավանիլն առ կինն այրին, եւ զլիութիւն շնորհօղ նըմին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Իջավան.
Լուաւ զիշխանէն գոլ յիջեւանս. (Յհ. կթ.։)
traveller, passenger;
guest, lodger.
Իբրեւ զյիշատակ իջաւորի միոյ աւուր գնացելոյ. (Իմ. ՟Ե. 15։)
descent;
fall;
declivity;
act of sinking;
subsidence.
to make to descend, to cause to fall;
to let down, to lower;
to pull down, to take down;
to unfasten, to untie;
to turn out, to discard, to dismiss, to remove;
— զառագաստ նաւու, to lower sail, to strike sail;
արտասուս —, to shed tears, to weep.
Իջուցանէր յամրոցաց անտի. (Եղիշ. ՟Ե։)
Այն որ անձրեւ յետ երաշտին՝ իջոյց նըման իջման քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Իջուցանել յանասնական անկարգ խառնակութիւն։ Ի բանական աշտիճանէն յանասնոցն իջուցանէ նմանութւին. (Պիտ.։)
Iris, rainbow;
cf. Ծիածան.
որ եւ ՀԻՐ, ՀԻՐԻԿ. Բառ յն. ἵρις (ἱρίδοσ) iris (iridis), arcus coelestis. որ նշանակէ Ծիածան, որպէս անուն չաստուածուհոյ, որ ասի նաժիշտ հրեայի, այսինքն օդոյ.
essence, reality, substance, truth;
essential, real, effective, true;
besides, moreover;
but, still, yet;
in fact, really;
even;
as for, as to;
զիսկն գիտել, զիսկն ասել, to be thorougly acquainted with;
to tell the simple truth;
to exhaust a subject;
մեզէն — լուաք, we ourselves have heard;
ինձ — գլխովին, to me;
to myself;
բնաւ — ոչ, not at all;
բնաւ — զի՞ լսէք նմա, why do you listen to him ? չէ եւ չէ —, by no means, in no way whatever;
յայտ —է, it is palpable, evident, clear;
— ես, for me, as for me;
— վասն, as for;
— եւ —, in a moment, soon, speedily, immediately, instantly, directly, forthwith;
truly, in effect, really.
Կին մի մերձեցաւ ի դրոշակ հանդերձի նորա. իսկ յիսուս իբրեւ դարձաւ, եւ ետես, ասէ։ իսկ յոհաննէս իբրեւ լուաւ։ Իսկ որ ի մէջ փոցն սերմանեցաւ։ Իսկ որ յերկիրն բարի սերմանեցաւ։ Իսկ ո՞վ իցէ հաւատարիմ ծառայ։ իսկ մի ոմն ի կախելոց չարագործացն։ Այր բարկացօղ նիւթէ զկռիւ. իսկ երկայնամիտն եւ զհանդերձեալն ցածուցանէ. եւ այլն։
ԻՍԿ. յետադաս. շ.մ. μέν, τε, γάρ quidem, utique, que, etiam, enim. Ապաքէն. համայն անդստին. ի բնէ. արդեամբք. արդարեւ. իսկապէս. արդեօք. գոգցես. եւս ե՛ւ.
Զօրութեամբ իսկ գոլով նորա զօրեղագոյն։ Աշխարհ ասացեալ լինի բոլորիցն կարգաւորութիւն իսկ, եւ զարդարումն ընդ աստուծով իսկ, եւ ի ձեռն աստուծոյ պահեալ. (Արիստ. աշխ.։)
Իսկ արդ քանզի յայնպիսի շնորհացն վրիպեցաք, օ՛ն առեալ՝ մտադիր յերկրորդն դիմեսցուք. (Ոսկ. մ. Ա. 1։)
ԻՍԿ ԵԹԵ. շ. εἱ οὗν si ergo. արդ եթէ. այլ եթէ. ապա թէ. եւ եթէ.
Ի՛ՍԿ ԵՒ Ի՛ՍԿ. մ. իսկապէս. ճշմարտապէս.
ԻՍԿՈՅՆ. ԻՍԿՈՅՆ ԻՍԿ. Որպէս թէ Յիսկէ կամ յսկզբանէ անտի. զոյգ ընդ ինելն. անդէն եւ անդ. իսկ եւ իսկ. նոյն ժամայն. նոյն ատէն, մէկէնիմէկ, շուտով.
Տէր քրիստոս, որ է օծեալ անունդ իսկոյն։ Ծանուցեալ նշանակի իսկ անունն իսկոյ. իմա՛, կամ իսկութեան, կամ ճշմարտին՝ իսկականին (ըստ յաջորդ նշ)։ նոյնպէս է եւ (Նար. ԺԷ.)
ԻՍԿ. ա. որ եւ ԻՍԿԱԿԱՆ. Էական. ի բնէ գոյացական. բուն. յատուկ. բնիկ. ստոյգ. Ճշմարիտ եւ. հարազատ.
Աստուած՝ անուանելով հայր բազմաց, բայց յիսկ իսկութենէ ճշմարտիւ հայր միածին որդւոյ. յն. բնութեամբ եւ ճշմարտութեամբ. (Կոչ. Է։)
of the same nature, or essence, consubstantial.
Ստեղծիչ եւ տուիչ շնչոց ամենից բաց ի հոգւոյն իսկակցէ։ Եւ քեզ միայնոյ փրկողի, եւ հոգւոյդ քում՝ հօր ցկցի. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ձ՟Ը։)
walking, or flying with a graceful motion;
seeking after the truth.
(ի ճեմելոյ, կամի ճամուկ). Ճեմօղ տիրապէս օրինակօք եւ ճշմարտութեամբ. կամ աստուածազգեաց. աստուածարեալ.
really, in effect, in fact, truly;
— բարի, essentially good;
— բերկրանք, true or durable pleasures.
κυρίως proprie τ’αὑτῶς eodem modo յատկապէս, տիրապէս. ստուգապէս. էապէս. եւ Նոյն մնալովմիշտ.
Որ ոչ բնաւին մեռեալ աշխարհի, եւ ոչ իսկապէս կենդանի աստուծոյ։ Իսկապէս մեղայ. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Ի՟Է։)
Ինքն յինքեան իսկապէս եւ մշտնջենաբար գոլով, կալով, եւ մնալով. (Դիոն. թղթ.։)
cf. Իսկ եւ իսկ.
ԻՍԿՈՅՆ. ԻՍԿՈՅՆ ԻՍԿ. Որպէս թէ Յիսկէ կամ յսկզբանէ անտի. զոյգ ընդ ինելն. անդէն եւ անդ. իսկ եւ իսկ. նոյն ժամայն. նոյն ատէն, մէկէնիմէկ, շուտով.
reality, truth;
essence, substance, nature;
naturalness;
personality, hypostasis;
essence, essential or volatile oil;
— բեւեկնոյ, spirit, or — of turpentine.
Ընդ իսկութեանն աստուծոյ էր աշխարհս (ի միտս աստուծոյ). (Վեցօր. ՟Է։)
իսկ այս բան՝ իսկութիւն եւ մշտնջենաւորութիւն է. յն. ἑνυπόστατος , ներենթակայացեալ. այսինքն անձնաւոր էակ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
ԻՍԿՈՒԹԻՒՆ. Բուն իր. արդիւնք. Ճշմարտութիւն.
Queen;
— Կոյս, the Holy Virgin;
— երկնից, queen of heaven.
իսկապէս եւ տիրապէս թագուհի. ճշմարիտ արքայուհի. օգոստատիրուհի. սեպհականեալ մակդիր տիրամօր կուսի.
Իսկուհի երկնի։ Դշխոյ անարատ ամենից կուսից իսկուհի։ իսկուհի երկնային կենդանեաց գաւառին. (Նար.։)
Լայնաբար եւ զայլոց դշխոյից.
Զճշմարիտ իսկուհւոյ թագուհւոյ եւ մօր իմոյ հեղինէի ընկալայ զթուղթ։ Ո՛ղջ լերիսկուհի մա՛յր իմ. (Վրք. սեղբ. եւ կոստ.) (որպէս լտ. աւկու՛սդա)։
well versed, well informed, acquainted, intelligent;
— լինել, to be in confidence, to be made acquainted with an affair, to know the case.
Ի միջօրէի իբրւ ի գիշերիզարհուրին յիրագիտէ (ի) մտացն խղճէ. (Ոսկ. ես.։)
to effect, to do, to execute.
Իրագործել պատշաճ. (Շիր.։)
action, performance, deed.
Իրագործութիւն ճշմարիտն այգւոյ։ Գեդէոնի պատերազմական իրագրծութեանցն հանգամանք. (Աթան.։ Պիտ.։)
Իրագործութիւն ասի, այլ ի համար առաջին նշանացն ոչ մտանէ. (Մամբր.։)
information, knowledge, investigation.
Աշխարհի ամենայնի անխոյզ իրազեկութիւն եւ անհոգութիւն պատմեցին. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
real, effective, actual, substantial, positive;
—աց պատմութիւն, the history of events.
πραγματικός realis. որ ինչ կայ իրօք. եւ Որ ինչ անկ է իրաց կամ անցից. եւ ըստ յն. ոճոյ Զգուշաւոր, գործունեայ.
action, act, deed.
Զմի եւ զնոյն յայտնէ զճշմարտութեանն իրականութիւն։ Առ մի եւ նոյն առեալ իրակութիւն զնոյն երկոքին ակնարկեսցեն. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
meddling, fussy, busy;
factotum, busy-body, meddler.
Ի ստոց ոմանց եւ յիրահամարձակաց արանց իշխի ասել աշակերտ յոհաննու աւետարանչի գոլ արտեմոն. (Սարկ. հանգ.։)
trunk, upper part of the body.
Եւ ծածկեսցէ որոտութիւնն զամնայն բորոտութիւն իրանացն ի գլխոյ մինչեւ ցոտս. յն. շօշափականին. (Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 12.)
Անհանգիստ իրանամբք ի տուէ եւ ի գիշերի զփրկութիւն հայցելով տիեզերաց. (ՃՃ.։)
cf. Իրաւապէս.
Ոչ իշխանաբար, այլ իրաւաբար գիտել զլաւա եւ զվատթարն. (Փարպ.։)
Իրաւաբար յանդիմանել, կամ լուծանել ի պաշտամանէն. (Մխ. երեմ. Կանոն.։)
jurist, lawyer, counsellor.
συνίστωρ conscius. Որ գիտէ զիրաւն եւ զճշմարիտն. գիտակ իրաց.
Կամ օրէնագէտ. νομικός jurisconsultus. գիտակ իրաւանց եւ օրինաց, միանգամայն եւ Պաշտպան.
jurisprudence, law, right.
ἑπιγνωμοσιώς cognitio (juris et justitiae), arbitrium. գիտութիւն իրաւանց եւ օրինաց. Հանճարեղութիւն. զգօնութիւն. իմաստութիւն. եւ Ճշմարտութիւն.
ի շրթունս իւր կրէ զիրաւագիտութիւն. (Առակ. ՟Ժ՟Զ. 23։)
that judges righteously, just, equitable, incorruptible.
Սահմանողի աղսմ կանոնի իրաւադատ կշտամբութեամբ. (Սկեւռ. աղ.։)
justice;
right judgment.
Զարաչական զօրութիւնն աստուծոյ. (Արշ. ՟Ժ՟Թ. յորմէ եւ Լծ. կոչ.։)
whose thoughts are bent on justice, just, equitable;
— լինել, to be composed, adjusted;
— առնել, to accord, to conciliate, to reconcile.
Թագաւորք եւ իշխանք եւ դատաւորք իրաւախոհք եւ արդարակշիռք յիրաւունս աստուծոյ. (Յճխ. ՟Ի։)
Կամ Ուղղախորհ. ողջախորհուրդ. խոհական. զգօն. ուշիմ. բանիբուն. իմաստուն. որպէս յն. ἑπιγνώμων cognoscens.
truth-speaking, truthful, veracious.
Իրաւաբան. Ճշմարտախօս.
Զայս իրաւախօսն ասաց (այսինքն անսուտ ճշմարտութիւնն քրիստոս), երթիցեն նոքա ի տանջանսն յաւիտենականս. (Լմբ. ի գր. պապ.։)
justly, worthily, equitably, deservedly.
Իրաւապէս բաշխել (այսինքն առնել) զդատաստանս. (Օրին. ՟Ա։)
Ոչ կամեցաւ իշխանութեամբ փրկել միայն, յլեւ իրաւապէս ... իրաւմամբք փրկեցին. եւ այլն. (Խոսր. պտրգ.։)
unjust, corrupt;
that conceals the truth or justice, corrupting, bribing.
Գգուեցին զկաշառս իրաւասույզ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
just, equitable, right, reasonable;
lawful, legal;
honest, worthy, righteous;
justly, equitably, reasonably;
— է, it is right, just.
Իւր առանձին ունել ամուսին ... խորշեաց յօտարէն եւ յանիրաւէն, եւ քո իրաւացաւն շատացիր ... Ի քո իրաւացոյն խորշել տայ, եւ յանիրաւն փարել. (Լմբ. առակ.։)
Յիրաւացի եւ արդար ընչից իւրեանց կերակրին. (Շ. ընդհ. որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։)
Իրաւացի է միշտ զարմանալ. (Պիտ.։)
to justify, to approve, to do justice;
— զիրաւունս այրուոյն, to support the cause of widows;
— զոք թագաւորել, to confer the right to reign, to legitimate the reign.
διακρίνω dijudico. Իրաւունս տալով կամ առնելով՝ արդարացուցանել. ուղիղկշռութեամբ դատել եւ ընտրել.
Կամ Ստուգել. ճշմարտել. հաւաստի առնել իրօք.
cf. Իրապէս.
իրօրէն ճշգրտաբանեաց առ ճշմարտութեանն հաւաստութիւն. (Նար. խչ.։)
can it be! is it possible ? — թէ տեսից ? when shall I see ? will it ever happen that I shall see ? իցէ՜ թէ, oh that! would to Heaven that when will it be ? please God ! իցէ՜ թէ հաճեսցին դիք, the gods permitting;
իցէ՜ թէ արշաւեսցեն երիվարք ընդ վէմս, can horses run on loose stones!
cf. Իցէ՜ թէ;
why? for what reason ?
մջ. ԻՑԻ՞Ւ. ԻՑԻ՞Ւ ԹԷ. αἵθε, οἵθε utinam! Իցէ իւիք թէ. ի՞ւ. եւ ո՞ւր իցէ. Երբ իցէ. երանի՜ թէ. օշ թէ, ա՛խ թէ, հա՛յ թէ, ո՞ւր էր թէ.
Մակբայք՝ ըղձիցն նշանակք. իցիւ, օշ. գուշ. մարտան. թր. քեր։ եւ ըստ մեկնչին.
Իցիւ, յորժամ ասէ, թէ լինիցի. արդ. որ է շփոթութիւն ընդ նախընթաց ձայնս, իցէ՞ թէ։
Դամնոն ոտիւք կաղ էր. գողացելոյ կոշկացն, իցի՛ւ, ասաց, թէ յարմարիցի գողոյն. (Ոսկիփոր.։)
աղէքսանդրէ, իցի՛ւ թէ էիր եւ դու իմ որդի, զի քեւ ազանց իշխէի. (Պտմ. աղեքս.։)
Գէ՛թ յարարիչն աշխարհի նայեցեալ, իցի՛ւ ուսանել ի նմանէ զարուեստն. (Եզնիկ.։)
Եթէ վասն ողորմութեան արար զոր արարն, պահեալ իցիւ զգալուստ որդւոյն իւրոյ մինչեւ ի վախճան աշխարհի. (Եզնիկ.։)
that produces, or brings oil, ointment or essence.
μυροφόρος unguentum portans, vel tenens. ըստ յն. միւռոնաբեր. այսինքն Բերօղ զիւղս անոյշս եւ զխունկս յօծանել զմարմինն տէրունական. cf. ԽՆԿԱԲԵՐ, եւ նովին նշանակութեամբ ԽՆԿԱԶԳԵԱՑ.
that produces oil, oily, unctuous.
Զանուշահոտ զմեղրահամ քաղցրութիւն բանջարացն եւ զզանազանումն իւղաբուղխ սերմացն, (Փարպ.։)
anointed;
initiated, sacred.
perfumer;
cf. Իւղարար.
μυρεψός unguenti coctor, unguentarius. (եւ որպէս իւղագործական) μυρεψικός ad unguentrium pertinens. որ եւ ԻՒՂԵՓԱՑ. Կազմիչ իւղոց անուշից ի պետս օծման, բուրման եւ այլն. ըստ յն. ասի՝ միւռոնեփեաց. միսկճի.
Զմուռս եւ կնդրուկ յամենայն փոշւոյ իւղագործաց. (Երգ. ՟Գ. 6։ ՟Ե. 12։ ՟Ը. 2։)
perfumery.
Ատտեղի հաւանութեանն, եւ գիշերային իւղագործութեան. (Մագ. ՟Ա։)
cf. Իւղալիր.
ԻՒՂԱԼԻ ԻՒՂԱԼԻՐ ԻՒՂԱԼԻՑ. Իւղով անուշիւ լի. Ձիթով լի.