garden;
orchard.
παράδεισος, κῆπος paradisus, hortus Տեղի՝ ուր բուրեն ի ծաղկանց եւ ի պտղոց հոտք անուշից. նոյն ընդ ձայնիս Պարտէզ՝ ծառոց եւ ծաղկանց. որ եւ ԴՐԱԽՏ. յն. բարա՛տիւսօս պ. ֆիրտէվս.
Զի՞նչ է դրախտն. թաւ վայր, զոր ծաղկոց եւ բուրաստան կոչեն, ծաղկուտ վայրք, եւ բուրմունք անուշահոտ վայելմանց. (Վրդն. ծն.։)
Ազազեցան բուրաստանք ծաղկոցացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Տացեն ղեւտացւոցն քաղաքս բնակութեանց, եւ բուրաստանս շուրջ զքաղաքօք իւրեանց։ Եւ զնոսա, եւ զբուաստանս իւրեանց։ Եւ զնոսա, եւ զբուաստանս իւրեանց. (Թուոց. ՟Լ՟Է. 2։)
censer.
Որպէս բուրուառն, որ անուշահոտ խնկովք ուրախ առնէ զմերձաւորսն. (Յճխ. ՟Է։)
to plaster;
to whitewash;
to roughcast.
Զարտաքնայարդար՝ զբռեալ որմս գարշունակ. (Նար. ՟Ի՟Է։)
violently, forcibly, tyrannically
Բռնաբար առնուլ զքաղաք, զգանձ, կամ ունել զիշխանութիւն. կամ նեղել, վարել, արգելուլ, ունել եւ պահել, տանել, քարշել. (Եւս. քր. ՟Ա։ Եզնիկ.։ Եղիշ.։ Փարպ.։ Մաշկ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Բռնաբար գայր հասանէր իշխանութեան. (Եւս. քր. ՟Բ։)
to violate, to force.
Ոչ զոք բռնաբարելով քարշեմ. (Փարպ.։)
to violate, to force, to oblige, to necessitate, to compel, to convince, to subject, to constrain, to exact, to persecute.
Բռնադատեաց զնա, եւ էառ։ Բռնադատեաց զնա աներ իւր եւ նստաւ։ Թո՛ղ բռնադատեսցուք զքեզ։ Բռնադատեաց տարաւ զմեզ։ Գինի՝ որ բռնադատէ զայս ամենայն գործել։ Արքայութիւնն երկնից բռնադատի, եւ բռունք յափշտակեն զնա.եւ այլն։
Կամօք յայն բռնադատի. (Մաշկ.։)
Վասն եպիսկոպոսի, որ զայլոյ իշխանութիւնն բռնադատէ. (Կանոն.։)
Վասն եպիսկոպոսի, որ զայլոյ իշխանութիւնն բռնադատէ. (Կանոն.։)
violence, force, constraint, assault, persecution, extortion;
violation, rape.
Ոչ ուրուք բռնադատութեամբ, բայց իւրովք իշխան կամօք կրեաց. (Ագաթ.։)
Ոչ յակամայ կամս, եւ ո՛չ ի հարկէ եւ կամ ի բռնադատութենէ, այլ կամօք եւ անձնիշխանութեամբ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
cf. Բռնադատեմ.
Զխօսեալ աղջկունս եւ յայլոց յափշտակեալս՝ պարտ է առաջին խօսելոցն ի բաց տալ, թէպէտ եւ բռնազբօսեցան. (Կանոն.։)
tyrant, despot, usurper;
բռնակալ լինիմ, cf. Բռնակալեմ.
ԲՌՆԱԿԱԼ ԼԻՆԵԼ. չ.ն. ԲՌՆԱԿԱԼԵՄ, եցի. τυραννεύω, δυναστεύω tyrannidem exerceo, impero, regno Բռնանալ. իշխել. տիրել. տիրաբար կամ բռնութեամբ առնուլ, ունել. նուաճել՝ որպէս հզօր, կամ որպէս բռնաւոր հարստահարօղ.
Բռնակալեաց ի վերայ արեւելից։ Բռնակալեաց միահեծան զամենայն աշխարհն. (Ճ. ՟Ա.։)
to tyrannize.
ԲՌՆԱԿԱԼ ԼԻՆԵԼ. ԲՌՆԱԿԱԼԵՄ. τυραννεύω, δυναστεύω tyrannidem exerceo, impero, regno Բռնանալ. իշխել. տիրել. տիրաբար կամ բռնութեամբ առնուլ, ունել. նուաճել՝ որպէս հզօր, կամ որպէս բռնաւոր հարստահարօղ.
Բռնակալեաց ի վերայ արեւելից։ Բռնակալեաց միահեծան զամենայն աշխարհն. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Բռնակալ.
Յերեսաց նորա խորտակին ազգք՝ բռնակալուք՝ թագաւորք. որպէս փարաւոն եւ այլք, եւ սատանայ եւ դեւք։ Զոր եւ ի սատանայ, եւ ի բռնակալուս պա՛րտ է իմանալ. (Արշ.։)
tyranny;
despotism.
τυραννίς, τυραννία tyrannicus dominatus, imperium, regnum Բռնակալելն. իշխելն տիրաբար կամ բռնութեամբ կամ ապստամբութեամբ. տէրութիւն. բռնաւորութիւն. cf. ՀԱՐՍՏՈՒԹԻՒՆ. δυναστεία dynastia
Ամենայն հեթանոսք ծովացեալ բռնակալութեամբ. (Արշ.։)
violent, tyrannical.
Բժիշկք նախ դեղըմպութեամբ զհիւանդաց մաղձն արտաքս բերեն, եւ ապա բռնական դեղօք զախտն փարատեն եւ յառողջութիւն ածան. (Լծ. կոչ.։)
wrestler;
wrestling.
Կռփամարտտիկ. եւ Ազգի ազգի ըմբշամարտութիւնք.
Զայնոսիկ որք ի տեսարանս բռնակռուացն եւ նմանողաց, եւ այլն. (Բրս. ապաշխ.։)
to force, to oppress, to molest;
to fist.
κρατέω, καταδυναστεύω detineo, vi subigo Բուռն հարկանելով յինքն ձգել. ըմբռնել. պինդ ունել, բռնաբարել. լլկել. յաղթահարել. յափշտակել.
vexation, oppression.
Անմեղանչելիք մնան ի բռնահարութեան մերկ ձեռին՝ որպէս զգաւազանդ. (Արշ.։)
Եւ ἑπιβολή applicatio, impressio Ըմբռնումն մտօք. տպաւորութիւն ուշոյ.
Ըստ կամացն նոցա հանդիպիլ սմա խօսքն, գեղեցիկ ուշիւ նպատակի բռնահարութեամբք եւ սոցա ունկնդրութիւնն. (Փիլ. տեսական.։)
died by a violent death, killed, murdered;
self-murderer.
Զնշխարս բազում բռնամահ մարդկան (սպանելոց ի ցլագլուխ ձիոյ՝) տեսեալ՝ ողորմէր. (Պտմ. աղեքս.։)
Վաստակեցաւ ի բռնամահ վկայիցն համբերութեանց։ Մոլորին ի մարդ բռնամահ։ Զոր ասենն, թէ Քրիստոս մարդ էր, եւ դադարեաց (ի կելոյ) իբրեւ զռնամահ, ասասցե՛ն, որո՞յ մարդոյ բռնամահի աշակերտօք ամենայն երկիր լցաւ. որո՞յ մարդոյ բռնամահի անուամբ դեւք ելանեն։ Չգիտեն, թէ բռնամահ է՝ որ իւրովք կամօք զինքն հանէ ի կենացս. (ՃՃ.։)
wrestler, pugilist, boxer, athlete, martial, warliko;
inexpugnable.
Ըմբիշ՝ որ կռուի բռնահարութեամբ եւ կռփահարութեամբ. փէհլիվան. եւ լայնաբար՝ Քաջ մարտիկ կամ նահատակ յասպարիսի խաղուց, կամ պատերազմաց.
Առ բռնամարտիկ մերկամրցանակ ըմբիշս. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Զգարշութիւնս անգոսնելի մի՛ իբր բռնամարտիկ վանեսցես. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Տային զանձինսն իւրեանց ի մարզիչս եւ ի բռնամարտիկս. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 14.) իմա՛ յասպարէզ խաղուց, ըստ յաջորդ նշ։
to encroach, to invade, to subject, to tyrannize, to rule, to reign.
Բուռն լինել եւ բուռն առնել այլոց. ըմբռնել եւ պինդ ունել. ընդ բռամբ առնուլ. բռնաբար կամ բուռն զօրութեամբ իշխել. զօրանալ ի վերայ այլոց. զօրաւոր գտանիլ, եւ բռնակալել. գոռոզանալ. հարստահարել. յաղթահերել. որպէս κρατέω, ἑπιτίθημι, καταδυναστεύω, βιάζω valeo, supero, impono, insisto
Բռնացեալ պահէր զկենդանական շունչս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Բռնանային ի վերայ՝ ունելով զթագաւորական տեղիսն։ Ինքն իսկ դեռ բռնացեալ ունէր զթագաւորական տեղիսն։ Անդէն մարդիկդ այդպէս բռնացան. (Եղիշ.։)
violent, impetuous;
tyrant, usurper.
τύραννος եւ τυραννῶν . որ ըստ ոմանց՝ κοίρανος, δυνάστης, δυναστεύων, κατισχεύων tyrannus, dominator, imperator եւ potens, dominatus եւ այլն. Այր բո՛ւռն եւ բռնակալ. թագաւոր, իշխան. գոռոզ. իշխօղ եւ տիրօղ՝ կա՛մ քաջութեամբ, կամ բռնակալութեամբ, որ եւ ԲՌՈՒՆՔ ասին, եւ ամենայն ոք՝ որ բռնանայ ի վերայ ընկերաց.
Թագաւոր կամ բռնաւոր։ Բռնաւորաց հրամանաւ։ Զպետս եւ զբռաւորս։ Բռնաւորք խաղալիկք նորա։ Ասացէ՛ք ցթագաւորն եւ ցբռնաւորսն։ Եբեր նմա իշխանութիւն ի վերայ բռնաւորաց նորա։ Յագահութեան բռնաւորաց նորա.եւ այլն։
Յարտաշրէ յորդւոյ սասանայ բռնաւոր ստահրացւոյն. (Փարպ.։)
Անհողմութիւնս, եւ շունչս բռնաւորս։ Յաղագս բռնաւոր թշնամանաց, հարուածոյ, վիրաց։ Բռնաւոր ահիւ հարկաւորաւ։ Ծովուն պատառեցելոյ, եւ բռնաւոր խզմամբ այրս անդր ժողովեցելոյ. (Փիլ.։)
Բռնաւոր շարժութիւնք. (Արիստ. աշխ.։)
tyrannical, violent.
Նուաճելն բռնաւորական բանիւ առաւել էր թագաւորին շնորհ. (Խոր. ՟Բ. 89։)
tyranny.
Որ զսատանայի բռնաւորութիւնն եւ զդիւաց օրինակեն. (Արշ.։)
stone thrown with the hand.
Բռնաքարաւ հարկանիցէ զնա։ Նետիւք, եւ բռնաքարամբք դաշտին. (Թուոց. ՟Լ՟Է. 47։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 14.) ըստ յն. ի ձեռանէ քարամբ, կամ վիմաձգութեամբք։
Մէն մի բռնաքար առ այր հրամայէին, զի բերցեն ընկեսցեն՝ շեղջ կուտել. (Բուզ. ՟Գ. 7։)
cf. Ըմբռնեմ.
Բռնեաց զձեռնն, եւ արտաքս քարշեաց։ Բռնեսցէ զլեզու իւր. (Վրք. հց. ձ։)
Արտասուօք զձեռն բռնեմք. (Մաշկ.։)
Յակոբ զգարշապարն եսաւայ բռնեաց։ Աջոյ ձեռին մերոյ բռնօղ։ Հասանել եւ բռնել (այսինքն արգելուլ) զպատիժն. (Վրդն. ծն.։ Վրդն. ել.։ Վրդն. օր.։)
Կորուսանէ սատանայ զպահս պահողին, եթէ զանպարկեշտաբար բռնիցէ. (Եփր. պհ.։)
violently, forcibly, in spite of, by all means, involuntarily;
forced, violent, involuntary, constrained;
bound.
Բռնի ի քուն հարկէ մտանել։ Ի վայր կոյս բռնի քարշեալ ձգէ. (Փիլ.։)
Ոչ եթէ բռնի ինչ վարելով։ Բռնի կալցին եւ տարցին. (Եղիշ.։)
Ի բռնի յափշտակեցին զմեզ. (անդ. ՟Է. 11։)
cuff, boxing-match.
Ալիք եւ անդունդք զնաւորդս նեղիցեն, ձմեռն եւ սառնամանիք զհողագործսն, եւ բռնխէթք զըմբշամարտիկսն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23. յն. բուռն հարուածք։)
violence, force, concussion, constraint;
usurpation, tyranny;
push, assault, vehemence, vivacity, transport;
fury, phrensy, impetuosity.
Առ վշտի բռնութեան ծառայէին մարդիկ։ Հանից զձեզ ի բռնութենէ եգիպտացւոցդ։ Քաղաք ամենեւին սուտ, բռնութիւն ի մէջ նորա։ Յաղթահարել կամ վարել բռնութեամբ։ Ածին զնոսա ոչ բռնութեամբ։ Մեծաւ բռնութեամբ ի ձեռաց մերոց եհան.եւ այլն։
with fist;
— հարկանել, to cuff, to box, to fist;
— հարուած, fisti-cuffs.
πυγμῄ pugno Բռամբ. կռփահարութեամբ. մուրցացի. եումրուխով, մուշտա զարնելով. եբր. ակիռօփ. որ է կռուփ, կռփով.
cf. Բուծանեմ.
Հեշտասէրն՝ որ բտէ զմարմինն որպէս զանասուն, հրոյ ժառանգ է։ Բտէիք զմարմինս ձեր հանգստեամբ եւ մեղօք. (Եփր. վաշխ.։ եւ Ոսկիփոր.։)
recompense, prize, laurel, palm;
Tuberose.
Հրեշտակապետին բերեալ բրաբիոն կուսին՝ նշան յաղթութեան կրից աշխարհի. (Շ. գանձ.։)
Ապա վերնոց պետին իջեալ, ըզբրաբիոնն ոստ մատուցեալ։ Եւ ետ նմա զպըսակն յայտնի՝ ըզբրաբիոնըն հրաշալի, որ ի յոստոց արմաւենի՝ հիւսեալ ընտիր զարմանալի. (Ներս. մոկ.։)
ԲՐԱԲԻՈՆ (ծաղիկ). Շուշան. զամպագ, սուսան, թէպէր։ (Բժշկարան.։)
struck with a stick;
— առնել, to bastinade, to beat with a stick;
— գան, to bastinado;
— լինել, cf. Գանահարեմ
Եւ ոչ զբրածեծ գանին գրեաց ինչ զվիշտս. (Ագաթ.։)
hollowed;
—ք, fossil.
Բրելով շինեալ. հաստահիմն.
to crumble;
— ի բարկութիւն, — ի սրտմտութիւն բարկութեան, to be on a passion, to be angry, mad.
διαθρύπτω comminuo, contero, frango Պատառել՝ մանրել՝ փշրել՝ գզել որպէս զբուրդ. ասի առաւել զհացէ. որ եւ ԲԵԿԱՆԵԼ ԶՀԱՑ. բրդել, ջարդել.
Սովեցելում ոգւոյդ ոչ բրդեցեր զմարդասիրութեան հացն. (Մաշկ.։)
Ի մեծ բարկութիւն բրդէին զառաջին տէրն ձեր. (Եղիշ. ՟Գ։)
to dig, to hoe, to dig with a mattock, to hollow, to trench, to sink, to undermine;
to scratch.
Բրեա՛ զորմդ. եւ բրեցի զորմն։ Խլել, եւ բրել։ Քարինք որմոց նորա բրին (կամ յատակին)։ Բրեցին շուրջ զսահմանօք. եւ այլն։
Բրել զերկիր. (Ագաթ.։ Մաշկ. եւ այլն։)
Բրել զաչս, կամ զականջս. (Նար. ՟Հ՟Դ։ Եղիշ. ՟Ը։)
wasp.
σφήξ vespa Ազգ պիծակի, որպէս բոռ, բոռեխ, գոռեխ. իշամեղու. ձիաստաց.
Բրէտք վայրենիք կերիցեն զմեղր ամբարշտաց. (Եւագր. ՟Ժ՟Դ։)
Պիծակ եւ գոռեխ, եւ մժեխ, եւ շանաճանճ, եւ բրէտ. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Ծ՟Դ։ (Ի Հին բռ. գրի, Կրէտ)։)
hoe, pickaxe, spade, mattock.
Երկաթի բրիչ ի ձեռն առեալ՝ խոնջեալ աշխատին. (Լաստ. ՟Զ։)
to become rude, rough, gross or uncivil;
to thicken.
σκληρύνομαι duresco, ξηραίνομαι areo, aresco, τυλοῦμαι calleo, πήγνωμαι pangor, algeo Բիրտ լինել իրաց, այսինքն խիստ եւ պինդ կամ կարծր՝ որպէս բիր կամ փայտ. խստանալ. կոշտանալ. պնդանալ. պաղիլ. չորանալ. քոս կապել. պնտանալ, պինտնալ, կարծրնալ, սառիլ, փատ կտրիլ.
to make hard, coarse, thick or rusty.
Զմարմինս արեւակէզ առնելով՝ զօրէն լորանեալ մշակի բրտացուցանեն. (Պիտ.։)
(Անշնորհակալուն լինել) այնպէս բրտացուցանէ եւ կսկծեցուցանէ զոգիս, որպէս սառն զմարմինս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25։)
harshness, asperity, roughness, crudity, aridity;
rusticity, incivility, rudeness, impoliteness, brutality, caprice;
— մարմնոյ, callosity, callus.
Բիրտն գոլ. բրտանալն. խստութիւն. պնդութիւն. կարծրութիւն. կոշտութիւն.
Կակղէ զապառումն բրտութիւն օդոյն՝ հրոյն եռանդեամբ. (Եղիշ. ՟Բ։)
stormy;
snowy, full of snow.
Ի զանազան հողմոց բքաբեր շնչմանց. (Լմբ. եկեղ.։)
Զբքաբեր լերամբք, զտապացեալ դաշտօք։ Բքաբեր կենցաղոյս. (Սկեւռ. աղ.։ Անան. եկեղ։)
Ոչ ի ժամանակս ձմերայնին, եւ ի բքաբեր գիշերային հին օրինացն. (Մխ. ապար.։)
cf. Բքաբեր.
that brings sad news, sorrowful;
bearer of unhappy news.
Յորժամ բօթաբերն զերկեղ մահուն պատմէ. (Մաշկ.։)
the third letter of the alphabet and the second of the consonants. It is sometimes confounded with or used for the letters կ and ք;
three;
third.
Որպէս նշանակ թուոյ, ՟Գ., ՟գ. է Երեք, կամ Երրորդ։
rhubarb (the plant).
Ծիղ կամ ճիղ, այսինքն բոյս գաբի. որ եւ Խաւարծիլ, թթու ախորժ. որոյ արմատն է ռէվէնտ, խործուիլ, խործովիլ, գաբն. ըռիվաճ, թուրշա։ (Բժշկարան.։)
to be reduced to ashes, to burn to ashes.
Կատարեաց ի հրաշալի աստուածաբանութիւն ... այնչափ կայծակնաճաճանչեցուցեալ, որով գազաղացան մոգուցն լեզուք (այսինքն պապանձեցան). (Խոր. ՟Գ. 65։)
to reduce to ashes, to burn.
Կիզանօղ հուր ... որ գազախացուցանէ զբողբոջս բարեպաշտութեան. (Սկեւռ. աղ.։)
brutally, fiercely, cruelly.
θηριωδῶς ferociter, ferino modo Իբրեւ զգազան. սաստկութեամբ. անխնայ. ահագինս. Գազանաբար կոտորել, կամ յարձակիլ.( ՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 35։ ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Է։ Եղիշ. ՟Ը։)
Գազանաբար գոչելով՝ առհասարակ դողացուցաներ. (Եղիշ. ՟Բ։)
brutal, beastly, fierce, inhuman, savage, wild, rude.
Գազանաբարոյ մարդիկ, ազգք, գրոհք. (Եղիշ.։ Եզնիկ.։ Մխ. երեմ.։ Յհ. կթ.։)
bestiality;
cruelty.
torn by a wild beast.
θηριάλωτος a feris captus, discerptus Ի գազանէ բեկեալ, պատառեալ, գիշատեալ, խածեալ. (եբր. թըրքա, այսինքն գզեալ) որ եւ ԳԱԶԱՆԱԳԷՇ, ԳԱԶԱՆԱԾԱԽ.
Գազանաբեկն բժշկեսցի, ախտաժէտն ապաքինեսցի. (Սարկ. աղ.։)
Ապա թէ գազանաբեկ լինիցի (այսինքն գիշատեսցի), ածցէ վկայ ի գէշ անդր. (Ել. ՟Ի՟Բ. 13։)