lime;
calx.
• ՓՈԽ.-Օսս. kiri, kxira, tJiren «կիր», վրաց. კირი կիրի «կիր», კირიანი կիրիանի «կրային», მოკირვა մոկիրվա «կրով կըպ-ցընել», թուշ. კირ կիր, լազ. կիրի, չեչէն ինգուշ. կիր «կիր». այս բոլորը հայերէնի միջոցով Սեմական աշխարհից անցել են Կովկաս։-Յայտնի չէ միայն թէ ի՛նչ կապ ունին թրք. [arabic word] kireǰ «կիր», արևել. թրք. [arabic word] kiriǰ «գաճ»։
• , ի հլ. «մի ներգործութեան ենթար-կուիլը» Պղատ. օրին. և տիմ. «գործածու-թիւն» Փիլ. այլաբ. «մարմնի կարիք, բնա-կան զգածմունք, որակութիւն, բնաւորու-թիւն» (անեզաբար գործածուած) Պիտ. Յճխ. Յհ. իմ. եկեղ. «զատիկ, պասեք» Իրեն. ցոյցք, էջ 20 (յն. πϰσγα բառը πά́σχειν «չարչարել, կրել» բայից հանելով, ըստ Վարդանեանի բացատրութեան՝ ՀԱ 1910, 303), որից ի կիր ածել, ի կիր աո-նուլ, ի կիր արկանել «գործածել, գործա-դրութեան դնել» Ագաթ. Եւս. քր. կրել «բառ-նալով տանիլ» ՍԳր. Ագաթ. «չարչարանքի ենթարկուիլ, տանջուիլ, տոկալ» ՍԳր. «ու-նենալւ, վրան կրել» ՍԳր. Եւս. քր. բարեկիր Բ. մակ. գ. 31. Բուզ. բարեկրիլ Պիտ. զի-նակիր ՍԳր. Եւս. քր. դժուարակիր Մտթ. իգ 4. դիակիր Փիլ. Յհ. կթ. դիւրակրելի Պիտ. իմաստակիր Ագաթ. խաչակիր Ագաթ. Կո-րիւն. խորհրդակիր Եւագր. ծանրակիր Ագաթ. ծիրանակիր Մծբ. կիրառութիւն «գործածու-թիւն» Թէոդ. մայրագ. կիրընդունակ Խոսրո-վիկ. կրաւորական Նար. Երզն. քեր. հրեշ-տակակիր Ագաթ. բեռնակիր Գ. թագ. բ. 35, 4ա 28. րեռնակրութիւն Ոսկ. ես. յհ. ա 4 ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև կրօն, որի վրայ տե՛ս առանձին։ Նոր բառեր են կիրառել, կիրարկել, անհամակիր, անհամա-կրելի, կրքոտ ևն։-Բոլորի հիմնական ի. մաստն է «բառնալով տանիլ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ։ Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. կրել, Ախց Երև. Կր. Ղրբ. կրէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. կրիլ, Սչ. գրել, Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. գրէլ, Ասլ. գրէ՝լ, Խրբ. Սվեդ. գրիլ, Հմշ. գրուշ, Զթ. գը-յիլ, գը՝րիլ, Հճ. գmյել. բոլորն էլ «բեռ ևն փո-խադրել, տանիլ»։ Նոր բառեր են՝ կրուիլ (Պլ. գրվիլ, Ննխ. գրվէլ) «տնից տուն փո-խադրուիլ», կրիկրի անել «շարունակ կրել». կրողչէք, կրոց. նոյն է նաև կիրք Ակն. «ոխ, վրէժ»։
wooden bowl, vat, trongh;
albura, morphew (a malignant itch).
the suffering, passion, any exterior influence;
—, ի — արկումն, use, usage, common practice;
ի — ածել՝ առնուլ՝ արկանել, to put to use, to make use of, to employ, to use;
to practise, to put into practice;
to exercise;
չարաչաբ ի — արկանել, to abuse, to misuse.
• ՓՈԽ.-Օսս. kiri, kxira, tJiren «կիր», վրաց. კირი կիրի «կիր», კირიანი կիրիանի «կրային», მოკირვა մոկիրվա «կրով կըպ-ցընել», թուշ. კირ կիր, լազ. կիրի, չեչէն ինգուշ. կիր «կիր». այս բոլորը հայերէնի միջոցով Սեմական աշխարհից անցել են Կովկաս։-Յայտնի չէ միայն թէ ի՛նչ կապ ունին թրք. [arabic word] kireǰ «կիր», արևել. թրք. [arabic word] kiriǰ «գաճ»։
• , ի հլ. «մի ներգործութեան ենթար-կուիլը» Պղատ. օրին. և տիմ. «գործածու-թիւն» Փիլ. այլաբ. «մարմնի կարիք, բնա-կան զգածմունք, որակութիւն, բնաւորու-թիւն» (անեզաբար գործածուած) Պիտ. Յճխ. Յհ. իմ. եկեղ. «զատիկ, պասեք» Իրեն. ցոյցք, էջ 20 (յն. πϰσγα բառը πά́σχειν «չարչարել, կրել» բայից հանելով, ըստ Վարդանեանի բացատրութեան՝ ՀԱ 1910, 303), որից ի կիր ածել, ի կիր աո-նուլ, ի կիր արկանել «գործածել, գործա-դրութեան դնել» Ագաթ. Եւս. քր. կրել «բառ-նալով տանիլ» ՍԳր. Ագաթ. «չարչարանքի ենթարկուիլ, տանջուիլ, տոկալ» ՍԳր. «ու-նենալւ, վրան կրել» ՍԳր. Եւս. քր. բարեկիր Բ. մակ. գ. 31. Բուզ. բարեկրիլ Պիտ. զի-նակիր ՍԳր. Եւս. քր. դժուարակիր Մտթ. իգ 4. դիակիր Փիլ. Յհ. կթ. դիւրակրելի Պիտ. իմաստակիր Ագաթ. խաչակիր Ագաթ. Կո-րիւն. խորհրդակիր Եւագր. ծանրակիր Ագաթ. ծիրանակիր Մծբ. կիրառութիւն «գործածու-թիւն» Թէոդ. մայրագ. կիրընդունակ Խոսրո-վիկ. կրաւորական Նար. Երզն. քեր. հրեշ-տակակիր Ագաթ. բեռնակիր Գ. թագ. բ. 35, 4ա 28. րեռնակրութիւն Ոսկ. ես. յհ. ա 4 ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև կրօն, որի վրայ տե՛ս առանձին։ Նոր բառեր են կիրառել, կիրարկել, անհամակիր, անհամա-կրելի, կրքոտ ևն։-Բոլորի հիմնական ի. մաստն է «բառնալով տանիլ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ։ Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. կրել, Ախց Երև. Կր. Ղրբ. կրէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. կրիլ, Սչ. գրել, Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. գրէլ, Ասլ. գրէ՝լ, Խրբ. Սվեդ. գրիլ, Հմշ. գրուշ, Զթ. գը-յիլ, գը՝րիլ, Հճ. գmյել. բոլորն էլ «բեռ ևն փո-խադրել, տանիլ»։ Նոր բառեր են՝ կրուիլ (Պլ. գրվիլ, Ննխ. գրվէլ) «տնից տուն փո-խադրուիլ», կրիկրի անել «շարունակ կրել». կրողչէք, կրոց. նոյն է նաև կիրք Ակն. «ոխ, վրէժ»։
well-bred, well-educated, versed, expert, experienced, practised;
— ախորժակ, exquisite taste;
ընդ — անցանել, to exercise, to practise, to experience;
ընդ — անցուցանել, to instruct, to teach, to educate, to bring or train up;
ի — անկանել զհետ իրիք, to devote, to dedicate oneself to;
ի — ձգեալ հասանել ումեք, to gain or close up with one running;
cf. Կիրթք.
• «մարորւած, վարժուած, սովո-րած» Ովս. ժ. 11. Եբր. ե. 14. «մարզանք. հրահանգ, կրթութիւն» Ագաթ. Վեցօր. որից կրթել «մարզել, հրահանգել, վարժեցնել» Ա. տիմ. դ. 7. Եբր. ժբ. I1. Ագաթ. «լօժա-րիլ, փափագիլ, մի բանի ձգտիլ, հետամուտ լինել» Փարպ. Եղիշ. զհետ կրթիլ «յետևից ընկնել, հալածել» Խոր. Յհ. կթ. կիրթ ի մտի ունել «լաւ միտքը պահել» Ոսկ. եբր. 529. ի կիրթ ձգիլ «մէկի յետևից շտապ եր-թալ՝ հասնելու համար» Բուզ. Դ. 23 (այս երկու կարևոր ոճերը չեն նշանակած բա-ռարանները). յապուշ կրթել «ապուշ դարձ-նել, զարմացնել» Սեբեր. յապուշ կրթիլ «ապշիլ, զարմացած մնալ» Ոսկ. կիրթերա-սան «ընտել ձի» Առ որս. կրթութիւն Ա։ տիմ. դ. 8. Իմ. ը. 18. Եւս. պտմ. կրթա-գոյն Կոչ. բարեկիրթ Պարապմ. դժուարա-կիրթ «կնճռոտ, դժուարիմանալի» Լծ. պրպմ. 595. դեռակիրթ Համամ. առկ. ընդելակըր-րիլ Պիտ. անկիրթ Եղիշ. Յհ. կթ. նախակըր-թութիւն Եւագր. յարակիրթ Կղնկտ. ևն։ Այս բոլորից դուրս կրթել նաև ոստաւնան-կութեան վերաբերեալ բառ է, ինչպէս գըտ-նում եմ Տաթև. ամ. 398 և հարց. 712 «Բե-հեզն... կրթելով առնու զսպիտակ գոյնն». (հմմտ Գւռ. բառ. քռթել, քռթիչ)։
united, joined, conjoined, connected, annexed;
contiguous, adherent, adhesive, sticking;
adjoining, abutting, lying close to;
conjointly, together, at the same time;
— ընթանալ, to run together;
to concur with, to cooperate;
to compete;
— լինել, to be annexed;
• «իրար մօտ, կպած» Կիւրղ. ծն. «միա-սին, հետը» Դան. ժգ. 24. Եւս. քր. «միա-սին, միաբան, ամէնքը միասին և միևնոյն ժամանաև» Բուզ. Եւս. քր. «ճանապարհնե-իի իրար միացած տեղը, ճամբի գլուխ» Ես. ծա. 20. Կոչ. որից կցել «միացնել, զօդել, կպցնել» ՍԳր. «երգակցիլ, ձայնակցիլ» Բ. մակ. ա. 23. Ոսկ. մ. ա. 11. «արգիլել, չթող-նել?» Անսիզք 49. կցան Սեբեր. 103. կցկցել Ոսկ. ես. Կոչ. Եզն. կցկցանք Ոսկ. փիլիպ կցորդ «կից» ՍԳր. «մի տեսակ երգ» Ոսկ ա. տիմ. Փարպ. որ և կցուրդ Յհ. իմ. (ըստ Մ. Աբեղեան, Արրտ. 1912, 729-731 այս-պէս էին կոչւում այն հոգևոր փոքրիկ եր-գերը՝ որ հին ժամանակ Ս. Գրքի սաղմոս-ներից և օրհնութիւններից յետոյ՝ իբր յաւե-լուած էին երգում, նրանց կից, իբրև յառա-սութիւն. հմմտ. նաև կացուրդ). կցորդիլ Իւս. պտմ. կցորդութիւն Ագաթ. կցուած Սիր. իէ. 2. Վեցօր. կցուածոյ Եւագր. կցըր-դասաց «երգասաց» Մխ. դտ. կցկցոտ Ոսկ. յհ. ա. 10. կցկցութիւն (նորագիւտ բառ) Թղ. պրոկղ. (ՀԱ 1921, 18), թերևս նաև կցխանի, կցղաք «կախանի համար փունջ փունջ կա-պած պտուղներ» Վստկ. 134, 187 ևն։ Կից բառով բարդուած են բազմաթիւ ձևեր, ո-րոնք «նոյն» կամ համ մասնիկի նշանակու-թիւնն ունին. այսպէս օր. ձայնակից Գ. մակ. դ. 6. գողակից Ես. ա. 23. գործակից ՍԳր. գերեկից Հռ. ժզ. 7. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. գա-ւառակից Փարպ. զինուորակից Փիլիպ. բ. 25. Փիլիմ. 2. դրակից Փարպ. դատակից Եփր. զուարթակից Ագաթ. զարդակից Ոսկ. եբր. իը. երամակից Վեցօր. երդակից Ել. գ. 22. ընդդիմակից Ես. կդ. 2. ընդելակից Կորիսն. թևակից Կոչ. ժամանակակից Եզն. Եւս. քր. ժառանգակից ՍԳր. եι-րակից Բուզ. լանջակից Ոսկ. ա. տիմ. ժե. լծակից ՍԳր. Եզն. խաչակից Հռ. զ. 6. Ագաթ. ծառայակից ՍԳր. կենակից ՍԳր. նիզակակից ՍԳր. Ագաթ. ևն, ո-րոնց վրայ արդի գրականը աւելացրել է շատ ուրիշ նոր ձևեր. ինչ. յանցակից, գա-ղափարակից, մեղսակից ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև կիցք «անասունի յետևի մասը» Սմբ. դատ. 60, որից «աքացի, քա-ցի», այսպէս՝ կիցս ընկենուլ Ոսկ. ես. Եփր. համաբ. կիցս հանել Մանդ. իբր «աքացել, քացի տալ» կամ փխբ. «խեռել, անսաստել», որից կիցընկէց կամ կիցսընկէց Կանոն. կցատող Սեբեր. 200. կցածել կամ կցացել «աքացել» Ոսկ. մ. և յհ. ա. 3 (էջ 57), կցար-կող «կից զարնող» Սարգ. ա. պետ. ը. էջ 326բ (չունի ԱԲ). հմմտ. պրս. [arabic word] ǰui-ta, թրք. [arabic word] čiite «ձիու, էշի քացի, կիցք», որ ծագում են պրս. ǰuft, թրք. čift «զոյգ, կից» բառից։-Նոյն բառն է նաև կցակ, որ ՆՀԲ և ԱԲ մեկնում են «գրտակ. նկանակ», բայց բուն նշանակում է «զոյգ, երկու հատ». հմմտ. «Ա՛ռ ընդ քեզ զքառա-ռուն կցակս հացի» Վրք. հց. Ա. 636. «Առ քեզ քառասուն կցակս հացից» Լմբ. սղ. սր-րանց մէջ կցակս հացի(ց) պէտք է մեկնել «մի զոյգ հաց», իբր թրք. bir čitt ekmek. նոյն է նաև գւռ. կից հաց Չմշ. «իրար կաած զոյգ հաց՝ որ հարաանիքի ժամանակ դրացի-ներին են բաժանում»։ Արմատի երկրորդ ձևը կամ նրա ձայնդարձն է կուց, որ ան-կախ գործածութիւն չունի. յետնաբար մի-այն գտնում ենք կուց Յայսմ. յնվ. 3 «երկու բուռը միասին կցած՝ գոգաւոր մի խոռոչ հմմտ. կից՝ նոյն նշանակութեամբ, նորա-ռիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև. ձմ. ճծը. «Արիստոտէլ ասէ թէ ա՛յնչափ նիւթ կայ ի մին կից հողն, սրպէս ի հազար կից հուրն». (մի քիչ յետոյ՝ «Ի մին ագահ և աշխարհասէր մարդն՝ որ է իբրև զմին ափ հող, հազար այնչափ նիւթ կայ, որ է մարմնական հեշտութիւն, զինչ ի հազար հոգևոր մարդն որ է իբրև զհուր). հմմտ. նաև գաւառականները, որոնք երկու ձևերն էլ պահած են. այսպէս՝ Ակն. Ապ. Ղզ. Մկ. Վն. կուց, Մրղ. կուց, Ոզմ. կօզ, Հմշ. Ղզ. Ղրբ. կից, Ակն. Սեբ. կիս, Մշ. կիցք, Ղրբ. կիսք, բոլորն էլ «ափկից, բուռ», որից նաև Ղրբ. կի՛սքէլ (<*կիցքել) «մի բանից երկու բուռ միասին առնել»։
mastic.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'iv-«ծամել» ար-մատիզ. հմմտ. հբգ. kiuwan «ծամել», chewa «ծնօտ», գերմ. kauen, հոլլ. kau-wen, անգսք. cēowan, հիսլ. tyggia, անգլ. chew, հսլ. živati, živa, žuya, ռուս. жe-вaть, պհլ. jūtan, պրս. [arabic word] ǰavīdan, քրդ. jūin, աֆղան. žōval, բոլորն էլ «ծա-մել, ծասքել» նշանակութեամբ. նոյն ար-մատից է կրկնուած՝ լտ. gingīva «լինդ, լնդերք» (Walde 342, Kluge 247, Boisacq 1103, Horn § 415)։ Հայերէնի մէջ իմաստի զարգայման համար հմմտ. ծամօն «մազ-տաք»՝ ծամել բայից և լտ. mastix «կիւ» masticare «ծամել» բայից (Pokorny 1, 642)։
clew of yarn, ball of thread;
wound in a ball, squat, clustered, crouching;
պատել ի —ն, to wind up, to wind into balls or skeins;
— կալ, to crouch, to squat;
to sit on one's heels;
to creep.
• նեն նաւավարքն զպարանս նաւուն». սրա համար իբր վկայութիւն է բերում Ագաթ. «Բերին կարս պարանաց եր-կայն ստուարս և կծեցին»։ Նոր տաա-գրութեան մէջ այս հատուածը հետևեալ ձևով է. «Բերին կարս պարանաց եր-կայնս և ստուարս, և կցեցին իջուցին ի ներքս» (§ 218. ձեռ. տարբ. չկայ, ուրեմն բոլորն էլ ունին կցեցին). սրա-նով՝ ենթադրեալ *կծել բայը ինքնին ջնջւում է։-Հիւնք. հանում է կծծի բա-ռից։
olibanum, frankincense;
benzoin;
— երեւելի, pure —.
• = Պհլ. kunduruk «կնդրուկ» բառից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նրանից են ծա-գում կանոնաւորապէս պրս. [arabic word] kundu-rū «մազտաքէ», [arabic word] kundur «կնդրուկ, boswellia thurifera», [arabic word] kundurak «խեժ». բոլորի նախնական աղբիւրն է սանս. [other alphabet] kundu, ❇ kundura, [other alphabet] kunduru, ❇ kunduruka «կնդրու-կի խէժ, կնդրուկ, boswellia thurifera Roxb»։-Հիւբշ. 172։
seal;
signet;
stamp, impression ot a seal;
signature;
mark, figure, sign, character;
proof, witness;
confirmation, sentence;
sign of the cross;
baptism;
— Հօր, the only Begotten Son;
— — անմահութեան, the seal or stamp of immortality;
անփակ —, flying seal;
— կուսութեան, maidenhead, hymen;
— դրամոյ, die, stamp;
— բանից, conclusion, end;
— հարկանել, to affix one's seal to, to seal;
լուծանել՝ քակել զ—, to unseal, to break the seal;
— տալ, to baptize;
to seal up, to terminate, to finish;
— առնուլ to receive baptism, to be baptized;
առնուլ զոք ի կնքոյ, to stand godfather or godmother to;
— բանիս, after all, in fine, in short, in a word;
— դնել բանից, to wind up a speech, to conclude a discourse.
tone, sound.
• ԳՒՌ.-Շտ. կնուք, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ջղ. Սլմ. Տփ. կնունք, Ագլ. կնունք, կնօնք, Մկ. Վն. կնունք, Հմշ. Սեբ. Սչ. Տիգ. զնունք, Մրղ. Շմ. կունունք, Ննխ. Պլ. Ռ. գունունք, Սվեդ. գնէօնք, Ասլ. գնիւնք, գնիւ՝ Հճ. գmնունք, Գոր. Ղրբ. կնօնք, Ոզմ. կնօք՝, Զթ. գօնունք։-2. Ջղ. Սլմ. Վն. կնքել, Ագլ. Շմ. Ոզմ. Տփ. կնքիլ, Սչ. գնքել, Պլ. գնքէլ, Խրբ. գնքիլ, Ասլ. գնքէ՝լ։-Այս բոլորը կրօ-նական բառեր են. այսպէս կնունք «երա-խայի մկրտութիւն», կնքել «երախան մկըր-տել» ևն. միայն Տփ. կնքիլ նշանակում է նաև «կնիք զարնել, մոհրել»։-Հմմտ. նաև կնքահայր>Սեբ. գնքահար, Ախց. կնկըհար, Ասլ. Ննխ. Պլ. Ռ. գնգահար, Ակն. Սչ. գնգը-նար, Հմշ. գնքէր.-կնքամայր>Ախց. Ասլ. Ննխ. Պլ. Ռ. կնքամար, Սչ. գնքըմար, Ակն. հինքամար, էնկիւրիի թրքախօս հայոց բար բառով՝ ինքամար (Բիւր. 1898, 789), Ատն ընքամէր (Արևելք 1888, նոյ. 8-9).-կըն-քաւոր> Տփ. կնքավուր, Շմ. կունքօօր, Տիգ. ինք'mվուր, Մկ. ք'աւոր, Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլժ քավոր, Երև. քավօր, Վն. ք'ավոր, Որմ. քiա-վուր, Մրղ. քավըիր.-կնքապապ> Զթ. գըն-քաբօբ, Հճ. գնքաբօբ, ընքաբօբ, Ակն. հին-քաբաբ, Ատն. ընքաբաբ, էնկիւրիի թրք. հյ. ինք'աբաբ, Ալշ. Մշ. Չրս. քաբաբ, Սվեդ. բուբ. -կնքամամ > Մշ. քամամ։-Նոր բա-ռեր են կնունքճաշ, կնունքահաց. կնքակին կննքատուն, կնքուատէք, կքտուկ։
knot, tie;
pucker, wrinkle;
frowning, frown;
embarrassment, entanglement, complication, intrigue, scrape, difficulty, hinderance, hitch;
— ծնանել յերեսս, to contract or knit one's brows, to frown;
to look gruff, to put on a surly look;
to turn up one's nose, to make wry faces;
հատանել՝ բառնալ զ—, to decide a question, to solve or set at rest a disputed point;
— կտաւոյ, plaits, folds;
— խաղողոյ, husks of pressed grapes;
cf. Կոխած.
• ԳՒՌ.-Ջղ. կնջեռ «խաղողի չանչ», Երև կնջէռ «խաղողը ճմլելուց յետոյ մնացած մասերը, խաղողի թթուած շրուանդ», Ալշ. Մշ. կռինջ և Խրբ. գռինջ «կապի՝ թելի խառ-նուք, ոլորք», Պլ. գռինջ «ճակտի կնճիռ»։ Նոր բառեր են կնճռակալել «երեսը խորշոմ-ներով լցուիլ», կնճոնած, կնճռնոտ «խոր-շոմներով ծածկուած», կնճռնոտացնել «դէմ-քը թթուեցնել», Ոզմ. կըռըմջվիլ «թելը՝ կա. պը խառնուիլ», նաև կռնճիլ, կռնճմիլ, կը-ռընճմոտիլ Խրբ., կռնճմտիլ Ակն., կռնչմտիլ Արբ. «կաշին կծկուիլ», Հմշ. գոինջ «թելի ոլորք»։ Էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբա-ռով՝ գըռինջլի «կռինճ ունեցող» (Բիւր. 1898, 790)։
balance;
steel-yard, weighing machine;
weight, heaviness, ponder-ousness;
equilibrium, poise;
equivalent, equal value, counterpoise;
proportion;
parallel, comparison, likening;
trial examination, ponderation, judgment;
equal, just, tantamount, equivalent, proportional;
equally, justly, exactly, proportionately;
perpendicularly, directly over, vertically;
ծանրոցք կշռոյ, counterpoise, the weights of a steel-yard or beam;
— դահեկանաց, money-scales;
— անօթոց, tare, tare & tret;
— հաւասարութեան, equilibrium, counterpoise;
— տեսակարար, յարաբերական, բացարձակ, specific, relative, absolute weight;
— քաղաքական, balance of power;
— տաղաչափական, the scan or measure of verses, prosody;
— գտակաւ, exactly, precisely;
— վերուստ ի վայր, in equilibrium;
perpendicularly, vertically;
կշռով, by weight;
զնոյն կշռով, as much, equally, of like measure or weight;
պաշտօնեայ կարգեալ յուղղութիւն կշռոց, officer appointed to mark weights & measures;
սահմանել զ—ս, to stamp with the public mark;
— արդար, correct balance, scales;
just weight;
— նենգութեան, false weight;
— ստութեան առնել, to falsify weights or scales;
զմէտ կշռոյն անայլայլակ ունել, to hold the balance evenly;
to counter-balance, to counter-poise, to counter-vail, to equipoise, to equilibrate;
դնել ինչ ի — ոսկւոյ, to pay exceedingly dear for, or at an extravagant rate;
դնել զգլուխ իւր ի կշիռս, to risk oneself, to incur danger, to run into jeopardy, to expose oneself to death, to carry one's life in ones hand, to encounter danger or death;
ի — մտանել, to be weighed, carefully pondered or considered;
ի — դնել զոք ընդ ումեք, ի — ընդ միմեանս արկանել, to compare with;
ի — բերեալ համեմատել, ի — համեմատութեան բերել ընդ ումե, to be compared with, to compare oneself with;
զ—ն ընդունել, առնուլ անդրէն զ—ն, to receive the equivalent, or in exchange;
կորուսանել զ— կայից, to lose the balance or equilibrium;
— հաշուի, balance, balance-sheet;
առնել զ— հաշիւ, to strike the balance;
— առնել զհաշիւ, to balance or settle an account;
Libra, the Balance.
• ԳՒՌ.-Տփ. կշիռք, Ալշ. Մշ. Ոզմ. կշեռք. Վն. կշեռք՝, Ախց. Կր. կշէռք, Մկ. կշէռք. Ննխ. Սչ. գշէռք, Ակն. Զթ. գիշէռք, Սեբ. գի-շէ՝ռք, Հճ. գիշէրք, Սվեդ. գիշիռք, Ջղ. քշեռք, Ագլ. քշէրք, Գոր. Երև. Ղրբ. Շմ. Մրղ. քշեռք, Սլմ. քիշեռք, Ռ. գշառք, Պլ. գիշառք, Խրբ. գիշmռք, Ասլ. գիշmռք, գիշmռ*, Սվ. շէռք։-Բայական ձևով՝ Վն. կշռել, Տիգ. գշռէլ, Ախց. կըշըռէլ, Ռ. գըշըռէլ, Հմշ. գըշը-ռուշ, Զթ. գը'շը՝ռիլ, գը'շռիլ, Սչ. գըշը-ռել, Գոր. Ղրբ. քշռել, Մրղ. քըշըռէլ, Ագլ. Շմ. քըշըռիլ, Ոզմ. կշռքիլ, Սլմ. քիշըռել, Ակն. գիշէռէլ, Ասլ. գիշէռէ՝լ, Սեբ. գիշէ՛ռէլ, Հճ. գիշէրէլ, Պլ. գիշառէլ, Խրբ. գիշmռէլ, Սվ. շէռքէլ։ Այս բոլորը երևան են հանում բացի կշիռ ձևից, նաև կշեռ, կիշառ։ Նոր բառեր են կշռան, կշռաքար, կշռօք ևն։
handle;
cf. Կոթուն.
• «գործիքի բռնելատեղ, մեղեխ 2, ծաղկի ցօղուն» Ոսկիփ. Բժշ. Բրս. մրկ. 106, Շնորհ. առ. Միխ. աս. էջ 322, որից շերե-փակոթ «մի տեսակ միջատ» Վանակ. հց.-այս բոլորը յետին և ռամիկ ձևեր են. բայց բառը անշուշտ հին է, որովհետև սրանից ունինք սունակոթ «տիգաբուն, նիզակի կոթ» Եզեկ. լթ. 9. երկայնակոթ Ոսկ. ա. տիմ. էջ 114. խնդակոթ «մոլախինդ» Ոսկ. ես. 424. նոթուն «բոյսի ցօղուն, բուն, կոթ» Ոսկ. փիլիպ։-ՀՀԲ և ՋԲ ունին նաև կոթղ ձևը՝ «կոթ» նշանակութեամբ։-Սրանց պէտք է կցել նաև ՀՀԲ-ի յիշած կոթատ «կրճատ, կարճ» բառը, որ ԱԲ մեկնում է «պակասա-ւռո» և որ մէկ անգամ գտնում եմ գործա-ծուած Ոսկ. հռովմ. 295 «Ոչ զակնատն և ոչ զկոթատն և ոչ որ քոսոտն էր և կամ շըրթ-նատն»։
purple;
— garment.
• . անստոյգ նշանակութեամբ բառ. գոր-ծածուած է երեք անգամ հետևեալ ձևով. Զգեցեալ հիրս և կարմիրս. Եզեկ. իգ. 6 (յոյ-նը երկու բառի տեղ միայն ὅαxίνϑινω «յակնթագոյն»). Հիր և կարմիր և կապու-տակ և երփն երփն նարօտուց. Եզեկ. իէ. 24 (յն. այս բոլորի դէմ միայն ύάϰινϑον «ա-կինթ». բայց այլ ձձ. աւեւառնում են ϰαι πορρυραν «և պորփիւր»). Ագուցի զքեզ հիր և կարմիր. Եփր. աւետ. 305 (առնուած է Եզեկ. ժզ. 10 համարից, որ մեր թարգմա-նութեան մէջ այսպէս է. Ագուցի քեզ զերկ-նագոյնն. =յն. ὸάϰινϑον «յակինթ»)։-Որովհետև գործածուած է կարմիր և կապոյտ բառերի հետ, ուստի և գոյնի անուն է, և յատկապէս կարմրից ու կապոյտից տարբեր մի գոյն։ Եւ որովհետև յունարէնում համա-պատասխան ձևն է միշտ «յակնթագոյն», որ և վերջին օրինակում թարգմանուած է նաև երկնագոյն, ուստի պէտք է ընդունիլ, թէ հիր նշանակում է «յակնթագոյն, որ է երկնա-գոյն կապուտակ»։ Հնագոյն հայերէնում զա-նազանում էին ուրեմն կապոյտի երկու որոշ տեսակները, այն է՝ կապոյտ «cинiи, լեղա-կի գոյն», հիր «րοлуσoй, երկնագոյն»։
obedient;
— առնել, to cause to obey, to make oneself obeyed, cf. Հնազանդեցուցանեմ;
— լինել, to obey, to yield, to be obedient, docile, cf. Հնազանդիմ;
— առնել ընդ իւրեւ, to compel obedience, to reduce or bring to obedience.
• ԳՒՌ.-Ագլ. Երև. Կր. Շմ. Ջղ. Տփ. հնա-զանդ, Ալշ. Մշ. Սչ. հնազանդ՝, Ախց. Ննխ. Սեբ. հնազանթ, Տիգ. հնmզmնթ, Զթ. հնա-զօնդ՝, հնազոնդ՝, Սվեդ. հնազօնդ՝, Սլմ. խնազանդ, Մկ. խնազmնդ, Վն. խնmզmնդ. Ատանայի թրքախօս հայերն էլ են պահած հնազանդ ձևը։ Բոլորն էլ գրականից փո-խառեալ։
means, way, expedient;
way, egress;
resource;
solicitude, utmost diligence;
industry, invention, ingenuity;
deceit, artifice, insidiousness, fraud, trick, intrigue;
style, method;
—ք պատերազմի, stratagem;
—ք հայթայթանաց, remedy, means, way;
—ք բժշկութեան, remedy, cure, medicament, medicine, physic;
չարարուեստ, չարիմաց, ճարտարիմաց or խորամանկ —ք, artfulness, craft, shuffling, artifice, cunning, dodge, intrigue, wiles and shifts;
—ս հնարել, խորհել, իմանալ, ի —ս հայթայթանաց մտանել, to bethink oneself of a device or expedient, to tax one's ingenuity, to contrive, to adopt or employ means to;
հնարել ումեք —ս, to deceive, to cheat, to dwindle, to defraud;
to plot, to machinate;
իմանալ զամենայն —ս, to be fertile in expedients;
յանհնար —ս մտանել, to be wavering, irresolute, to vacillate, to hesitate;
to know not which way to turn oneself;
զամենայն —ս հնարել, ի զանազան —ս մտանել, to bend all one's mind to, to task all one's powers of ingenuity and application, to do one's utmost, to use one's utmost endeavours, to do all or any thing one can, to strive with might and main, to try every art, to leave nothing untried, to leave no stone unturned, to move heaven and earth;
որպէսի —ս եւ իմանայցէ ոք, whatever artifice one may employ;
բիւր ազգի ազգի —ս հնարէր, he used a thousand stratagems;
—իւք իմն ուղղեցի, I found means to rectify;
enthymeme;
չէ —, չիք —, չիք ինչ —, it is impossible, it can't be;
it is done;
եթէ գոյր —, if it were possible;
որքան — է, as much as possible, as much as one can;
— էր նմա, he could have done it;
որ —դ ես անհնարից, Thou, to whom nothing is impossible.
• = Պհլ. պազ. ❇ hunar «գիտութիւն» բառից փոխառեալ. հմմտ. զնդ. ❇ hunara-«ճարտարամտութիւն, անձնական արժանաւորութիւն, իմաստութիւն, հնարի-մառութիւն», haδa-hunara «հնարիմաց, ճարտար», պրս. ❇ hunar «ճարտա-րութիւն, հնարագիտութիւն, խելք, միտք. հանճար», hunarvar «հանճարեղ, հնառա-գէտ». պարսկերէնից փոխառութեամբ՝ բե-լուճ. hunar, աֆղան. hunr, քրդ. huner, թրք. huiner, վրաց. უნარი ունարի, բոլորն էլ «մտքի կամ ձեռքի ճարտարութիւն, հնարի-մացութիւն» (Horn § 1108)։ Իրանեան ձևե-րի. հետ համեմատւում են սանս. [other alphabet] sīnara-(նոր հնդ. sundara-) «ուրախ-զու-արթ, վեհանձն, գրաւիչ, գեղեցիկ». բոլորի ծագումը դրւում է սանս. զնդ. nar-«տոա-մարդ, այր» բառից, hu-«լաւ» մասնիկով. իբր թէ «տղամարդութիւն» նախնական նշա-նակութիւնից երանգաւորուած. հմմտ. հիռլ. so-nirt և կիմր. hy-nerth «քաջ, կտրիճ, ու-4եղ» (Pokorny 2, 332)։-Հիւբշ. 181։
rolling, circular motion, circulation;
case;
— անուանց, oblique cases.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. qkol-«շարժիլ, դառնալ, պտուտ գալ» արմատից. ցեղա-կիցներն են յն. πέλομαι «շարժիլ», ἔπλετο «դարձաւ», περιπλήμενος «դարձած», πάλιν «դարձեալ, յետս», πόλος «առանցք, լի-սեռն». ϰυϰλος «շրջան, անիւ», πολέυω «շար-ժիլ», πωλέομαι «յաճախել», τελέϑω «եմ, լինել», սանս. čarati «շարժիլ», čakrá-«անիւ», զնդ. čaraiti «դառնալ», čaxra «ճա-խարակ», հսլ. kolo, չեխ. kolo, ռուս. koleso «անիւ», հպրուս. kelan, հիսլ. hvel, hjol, անգսք. hwēol, hwēl «անիւ», անօլ. wheel «անիւ, դարձնել», լեթթ. du-celes «երկ-անիւ կառք», փռիւգ. kikλην «Սայլ կամ Մեծ Արջ համաստեղութիւնը» ևն։ Այս բոլորը ծագում են հնխ. g'el-, g'ol-, g'l-արմատից (Po-korny 1, էջ 514-6, Trautmann 125, Boi-sacq 531, 533 և 743, Walde 178, Berneker 549)։ Հայերէնը ծագում է g'ol>հոլ ձայն-դարձից (-ով մասնիկով), իսկ g' el-ձևը ներկայացնում են յեղ, եղ, որոնց վլայ տե՛ս առանձին։ Պարզ արմատը պահում են գա-ւառականները։
• ՆՀԲ «ուորմամբ գլորումն, լծ. լատ. volvo»։ Տէրվ. Մասիս 1881, մայ. 5 և Նախալ. 106 յն. εἰλύω, լտ. volvo, գոթ. valvjan բառերի հետ՝ հնխ. varu, varv «թաւալիլ» արմատից. հմմտ. նաև գիլ, գլորել, գալարել, ոլորել, բոլորել (բ նախդիրով)։ Meillet MSL 10, 282 յն. ϰυλίω, ϰυλίνδω «գլորել» բառերի հետ։ Յիշում է Հիւբշ. IF Anz. 10, 48։ Հիւնք. հիւլէ բառից։ Յ. Արշէզ, Բազմ. 1897, 52 իրար է կցում ոլ-որ, բոլ-որ, հոլ-ով և կոր։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Pedersen, Հյ. դր. լեզ. 86 համեմատե-լով հսլ. kolo «անիւ», լտ. colus «իլիկ»։ Այս մեկնութիւնը մերժելով՝ Lidén, Ar-men. Stud. էջ 131 կցում է հյ. իլ և ողն բառերին։
• ԳՒՌ.-Այս արմատից են հոլ Ալշ. Երև. Մշ. «շռնչան կամ գնդախաղ», հոլոլ Ղրբ. «անիւ», Երև. մնկ. «սայլ», Գնձ. «թելի կոճ. 2. գլանաձև բարձ», հոլոլ տալ Ղրբ. «գլո-րել», հոլոլայ Տփ. մնկ. «սայլ, գլորուիլ». հոլոլվիլ Ղրբ. «գլորուիլ երթալ», հոլնդել Ալշ. Մշ. «հրել, դէն գցել», հոլովել (գրա-կանից փոխառեալ) Ծծկ. Ջն. Սեբ. «կամա-ցուկ գողանալ», հոլվել Բռ. «դարձնել (աչ-օր, գլուխը)»։ Այս բոլորը պատկանում են հոլ արմատին. առաջինները ներկայացնում են հոլ պարզ կամ հոլ-հոլ կրկնական ձևը. միայն վերջի երկուսը հոլով ձևից են։
October.
• = Յն. ὄϰτώβριος, որ փոխառեալ է լտ. october հոմանիշից. բուն նշանակում է «ութերորդ ամիս» և կազմուած է լտ. octo «ութը» բառից. տարածուած է բոլոր եւրո-պական և այլ լեզուների մէջ. ինչ. գերմ. Ok-tober, ֆրանս. octobre, իտալ. ottobre, ռուս. вктябрь ևն. հայ բառը այսպէ՛ս է ձևափո-խուած, ազդեցութեամբ սեպտեմբեր, նոյեմ-բեր և դեկտեմբեր բառերի. հմմտ. վրաց. ოკტომბერი ոկտոմբերի՝ որ նոյն ամսա-նունների ազդեցութեամբ ստացել է աւելորո մ ձայնը։-Հիւբշ. 367։
wind;
air;
չորք —ք, the four winds, four quarters of heaven;
—ք, jaundice;
— շրջանաւոր, monsoon;
—ք տարեւորք, կանոնաւորք, the trade-winds;
հարուած, բաղխիւն —ոյ, gust of wind;
gale;
cf. Ընթացք;
թեթեւ, քաղցր, զովարար, յաջող, անհաստատ —, light or gentle breeze;
soft, fresh, fair, changing wind;
ցըրտաշունչ, կատաղի, մոլեգին, մրրկալից, սաստկաշունչ, ուժգին, ահեղագոչ —, cold, angry or raging, furious, stormy, impetuous, violent, roaring wind;
ի թեւս —ոյ, on the wings of the wind;
— շնչէ, մռնչէ, փոխի, դադարէ, the wind blows, roars, changes, calms or falls;
— գոյ, it is windy, gusty;
— ելանէ, the wind is rising;
հակառակ է —, the wind is contrary;
ընդդէմ —ոյ նաւարկել, to sail against the wind, or in the wind's eye, to sail with a head wind, to haul the wind;
յաջողակ —ով նաւարկել, to sail before the wind, to be to leeward, to have a fair wind, a wind right aft, to scud;
to prosper;
տալ —ոյ զառագաստս, to unfurl the sails, to spread the canvass;
— աջողակ ուռնոյր՝ լնոյր զառագաստս մեր, a favourable wind filled our sails;
տալ —ոյ, to throw to the winds;
շրջել յամենայն —ոյ, to turn with every wind (of fortune), to be a weather-cock, a time-server;
զ—ս արածել, to feed on air, to cherish vain hopes, to build castles in the air;
ջանալ —ոյ, to labour or strive in vain, to lose one's pains;
գնալ զ—ով, to vanish to dissolve into air, to disappear;
զ—ս ժառանգել, to be reduced to one's last shifts, on one's last legs, to amuse oneself with idle expectations, to buoy oneself up with vain hopes;
ըստ շնչելոյ —ոց եւ վարելոյ ալեաց, at the mercy of the winds and waves;
մարգարէքն մեր էին ի —, our prophets prophesied to the wind.
• , ո հլ. (յետնաբար կայնաև հող-մոն, յգ. հողմունք) «քամի» ՍԳր. Վեցօր. «աշխարհի կողմերը» ՍԳր. «դալուկ հիւան-դութիւնը, դեղնցաւ» Ոսկ. յհ. ա. 21 (այսպէս ըստ համեմատութեան յն. բնագրի, ապա թէ ոչ գաւառականներում քամի նշանակում է «շարժական յօդացաւ»)։ Որից հողմայոյզք Վեցօր. հողմաշարժ Յոբ. ժգ. 25. հողմաշունչ Ագաթ. հողմավար Յոբ. ժգ. 25. ծէ. 1. հող-մեղէն Եզն. հողմակոծ Ագաթ. Սեբեր. հող-մակոծութիւն Եւագր. խաւարահողմ Նար. հարաւահողմ Ագաթ. մոլորահողմ Ագաթ. հողմընդդէմ «քամուն հակառակ» Եւագր. 93 (երկիցս. բայց տպուած հողմ ընդդէմ.-Հողմընդդէմ խորհրդոց հողմընդդէմ հողմա-կոծեալ). հողմաղաց, հողմարգել (նոր բա-ռեր)։
discourse, harangue, oration, sermon, allocution;
dissertation;
history;
treatise;
narration, recital;
— բարոյական, homily;
— խրատական, parenesis;
առ —ն, ըստ —ին, literally, to the letter;
— արկանել, to deliver an oration or harangue, to make a speech, to preach a sermon;
ի — առնուլ, to discourse, to speak, to talk;
to write;
— արկեալ խօսել, to descant, to hold forth, to converse, to talk, to discourse, to spout, to speechify;
գրել զ—ս պատմութեանց ուրուք, to write a biography.
• ՓՈԽ.-Ուտ. čar «ճառախօսութիւն»։ Ու-նինք արևել. թրք. [arabic word] jar «յայտարարու-թիւն, վաճառատան մէջ ծախու ապրանքը բարձրաձայն յայտարարել», [arabic word] iar-č1 «փողոցի շրջուն վաճառական, որ ապ-ռում է». չաղաթայ. [arabic word] čar «ճիչ, բացա-գանչութիւն», ❇ [arabic word] ǰarang «արձա-գանգ», ❇ [arabic word] čarlamaq «կոչել, հը-րաւիրել», ❇ [arabic word] ǰarəlmaq «հրատա-րակել, հրապարակել», [arabic word] կամ [arabic word] jar «աղմուկ, ձայն, կոչ, յայտարարութիւն, պատգամաւոր», քումուք. čarlamak «թըռ-չունի ճռուողել», թրք. [arabic word] ǰar «կոչումն, յայտարարութիւն», [arabic word] ǰarjar «շա-տախօս», նաև սրանցից փոխառեալ պրս. [arabic word] ǰar «պատգամ, լուր», [arabic word] ǰārǰī «համբաւաբեր, պատգամաբեր, մունետիկ», ն. ասոր. jar «յայտարարութիւն»։ Բայց այս բառերը հայերէնի՞ց են փոխառեալ, թէ պա-տահական նմանութիւն միայն ունին։ Ըստ Будaгsвь 2, 323 սրանց բոլորի մայր ձևն է մ.նդոլ. dzar, որով այդ բոլորի նմանու-թիւնը պատահական է դառնում։-Յայտնա-պէս Կիլիկեան բարբառից է փոխառեալ թրք. գւռ. Տ. jor «խօսք ընել» (Բիւր. 1899, 798)։
cf. Ճատրկուց.
• = Պհլ. [other alphabet] čatrang հոմանիշից (կամ թերևս սրա երկրորդական *čatrak ձե-ւից. հմմտ. վրացին). սրանից են նաև պրս. [arabic word] ︎ šatrang կամ [arabic word] ։ satrang, արաբ. [arabic word] ︎︎ salranj կամ [arabic word] ︎ Sil-ranj, թրք. satranj, santranj, zatranj, քրդ. setrenǰ, satrənǰ, վրաց. ჭადრაკი ճադրա-կի, ჭანდრაკი ճանդրակի, յն. ζαντρίϰιον-բոլորի մայրն է սանս. [other alphabet] caturan-ga (կազմուած čatur «չորս» և añga «մաս, անդամ» բառերից. բուն նշ. «քառանդամ. չորեքմասնեայ»), որ նիւթի հետ Հնռևաս-տանից տարածուել է զանազան երկիրներ։ Արաբ ձևից ուշ ժամանակի փոխառութիւն է սատրինջ, սատրիճ, որ տե՛ս առանձին։ Այս խաղի հնարումը Ֆիրդուսին տալիս է Հնդիկ-ներին։ Հնդկաց թագաւորը մեռնելով՝ երկու որդիների (Գաւ և Թալհենդ) միջև գահաևա-լական կռիւ սկսուեց. կրտսերը՝ Թալհենդ մեռաւ պատերազմի մէջ. մայրը անիծեց Գաւին, իբրև եղբայրասպանի։ Գաւո հաւա-քեց Հնդկաց իմաստուններին, որոնք հնա-րեցին ճատրակը, իբրև պատկեր պատերազ-մի և ցոյց տուին մօրը՝ թէ որդին չմեռա եղբօր ձեռքով, այլ ամէն կողմից պաշար-ուած՝ յոգնութիւնից ու ծարաւիզ (նահնա-մէ, հտ. Զ. էջ 353-6, փոքրադիր հրատ. Mohl, Նոշիրվանի ժամանակ)։-Հիւբշ. 188։
dexterous, handy, industrious, ingenious, skilful, adroit, able, clever, expert;
artful, cunning, sharp, sly, shrewd, crafty;
artisan, mechanic, artificer, master;
ad. well, wisely, thoroughly, to the bottom;
— ի քանդակագործութիւն, excelling in sculpture;
— ի կեղծաւորել, adroit at dissembling, crafty;
— գիտել, to know perfectly, thoroughly.
• . ի-ա հլ. «վարպետ, արուեստա-գէտ. 2. քերթող, իմաստասէր. Յ. լաւ, հմտօ-րէն» ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. Ոսկ. ես. որից ճարտարարան ՍԳր. Եւս. քր. Կոչ. ճարտա-րասան Ոսկ. մտթ. Փիլ. (որից համառօտուած է ճարտասան Փիլ. Պիտ. Խոր. հմմտ. Նո-րայր, Հայկ. բառաք. էջ 64, Վարդանեան ՀԱ 1911, 690 և Բառաք. դիտ. Բ. 65), ճարտա-րագոյն Ոսկ. մ. գ. 4. ճարտարագործ Բուզ. ճարտարադէտ Մծբ. ճարտարախօս Գծ. իդ. 1. Սեբեր. Կորիւն. Եւս. քր. Ոսկ. եբր. ճար-տարակ կամ ճարտարիկ Ոսկ. փիլ. 430 ճարտարել ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. ճարտարանք Եւս. քր. ճարտարապետ ՍԳր. Ոսկ. Կոչ. Եւս. օր. հրաշաճարտար Օրբել. ևն։ Կան և մի քա-նի տարօրինակ ձևեր՝ Բառ. երեմ. էջ 196-Z, որոնք բոլոր այս արմատին են հայում. ինչ. ճարտակ «ճարտասան», ճարտակապէս «յայտնապէս», ճարտարամակ «ճարտար կամ յոխորտաբան», ճարտանակ «արուեստս առևիչ կամ իմաստասէր»։ Նոր բառեր են ճարտարամիտ. ճարտարարուեստ, ճարտա-րագիտութիւն, ճարտարագործութիւն ևն։
plume or egret.
• կամ թրք. չէլէնկ բառից։ (Այս բառի հետ նոյն են նաև քրդ. [arabic word] čeleng, բուլգ. čelenki, չեխ. chochole, յն. τζιλίγ-γι. բոլորն էլ ծագում են արևել. թրք. [arabic word] čeleng ձևից, որ է «ի նշան քա-ջութեան գդակին անց կացրած փետուր թռչունի, ցցունք», ըստ այսմ նմանու-թիւնը պատահական է։ Պատահական են նաև վրաց. ճողոնակի «ճախարակ», պրս. čēlān «երկաթեայ գործիք, ծղխնի ևն»։
froth, scum of boiled meat;
—, —եր, ոց or աց, smoke or odour of cooking or burning meat;
victim, holocaust, sacrifice.
• «պարարտութեան գոլորշին, եփած մսի հոտ և կեղտ» Ոսկիփ. այս արմատից են հենճեր «խորոված մսի հոտ, զոհի գոլոր-շիք» Բ. մակ. է. 5. Ոսկ. ա. կոր. ճենճերել ՍԳր. ճենճերոտիլ Ոսկ. եփես. ճենճերալիր Աահմ. Ճառընտ. ճենճերալից Տօնակ. ճեն-հերական Փիլ. ճենճերահոտ Վանակ. յոբ. դիւաճենճեր Ճառընտ. Նար.։
blearedness.
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. ճիպռ, Երև. Ջղ. ճպուռ, Շմ. ճուպուռ, Ագլ. ճո՛ւպըռ, Ղրբ. ճէպռ, ճը-պօռ, Զթ. ջեբռը, Մն. ջըոբ, Սվեդ. ջաբր. Ննխ. ջուբռ, Մշկ. ջուռբ, Հճ. ջերբ, Ատն. ջու-բուր, Մկ. ճպէռք1, Վն. ճպեռտք (սեռ. ճպրո-ք'ի), Հմշ. ջիմբռը, Ալշ. Մշ. ճբռիգ, Ոզմ. ճպռեխ, Մշ. ճմռիգ.-ճպռոտ ձևի դէմ ու-նինք Սլմ. ճպռոտ, Պլ. ջբռօդ, Տփ. ճպրուտ. Ատն. ջրբօդ, Ռ. ջբռօդիլ, Սեբ. ջըռբօդիլ, այս բոլորը աչքի համար.-Խրբ. ջոբօղ՝ աչքի. նաև ձեռքի համար, իսկ Ալշ. Մշ. ժպռոտ ստացել է ընդհանրապէս «կեղտոտ» իմաս-տը.-Պլ. Խրբ. Ռ. չունին արմատական ձևը (ճիպռ կամ ճպուռ), այլ միայն ածանցը.-նոր բառեր են ճպռիկ «մի տեսակ աչքա-ցաւ», ճպռած, ճպռակալել, ճպռկոտ։
rope, cord;
halter.
• ԳՒՌ.-Երև. Խլ. Վն. ճօպան, Ալշ. Մշ. ნօ-բան «հաստ չուան», Խտջ. ջօբան «չուան» (Շիր. և Սլմ. «ցորենի խուրձերը սայլի վրայ կապելու չուան», Լ. Շլ. «հաստ կաշեայ փոկ», Սլմ. «պարսատիկ, պարսէտ»). որից ճոպանել «անասունների ոտքին չուան կա-պել, որպէսզի արածելիս հեռու չերթան», ճոպան ոլորել Ախց. «մի տեղ երկար նստիլ կամ մնալ»։ Ձևով հետաքրքրական է Ղրբ. ճա՛պան «մազէ գործած հաստ չուան», որի հէ︎ հ.
ease, convenience, comfort, pleasure;
facility;
easy, commodious;
voluptuous;
— պաշտօն, volunteer service;
— ցանկութիւն, voluptuousness, concupiscence, lust;
ըստ —ի, at will, at pleasure, at one's ease;
— եւ համբոյր մտօք, affably, benignly, kindly, condescendingly;
զ— ցանկութեան զհետ անցանել, to give oneself up to pleasures;
ըստ իւրեանց —ի գնալ, to go one's own way, at one's leisure, at one's ease;
to live as one likes, to follow the bent of one's own inclinations.
• , ի, ի-ա հլ. «ախորժելի, հաճոյա-կան» Ոսկ. մ. բ. 15, յհ. բ. 14, 16. Եղիշ. Մանդ. «հաճոյք» Ոսկ. մ. ա. 6. որից հեշտ ցանկութիւն «վաւաշոտութիւն» Փիլ. Պիտ. հեշտ պաշտօն «կամաւոր ծառայութիւն» Ա-գաթ. (նոր տպ. էջ 25). հեշտանալ Ոսկ. բ. տիմ. հեշտացուցանել Սիր. խ. 21. հեշտու-թիւն Առակ. ժէ. 1. Ոսկ. յհ. ա. 38, 39. հեշ-տիւ Պիտ. հեշտեաւ Ոսկ. յհ. բ. 16. հեշտաւ Պիտ. հեշտագոյն Կորիւն. հեշտական Ոսկ. մ. ա. 13, 16. ես. կող. Ագաթ. Կորիւն. հեշ-տային Ոսկ. եբր. հեշտապաշտօնեալ «հաւա-տարիմ կարծուած ծառայ» Եւս. քր. ա. 347. հեշտընկալ Ագաթ. Կորիւն. հեշտին Ոսկ. յհ. բ. 39. բոլորահեշտ Պիտ. ամենահեշտ Ագաթ դիւրահեշտի Պիտ. նոր գրականում հեշտա-մոլ, հեշտոց, գաւառականներում և արևե-լեան գրականում հեշտ «դիւրին», որից հեշ-տութիւն «դիւրութիւն», հեշտաեռ «սամա-վար», հեշտադարան «commode», այս վեր-ջին առումը գտնում ենք նաև հների մէջ. ինչ. Լմբ. մատ. 228 «զգդակդ ի գլխոյդ հեշտ է առնուլ... բանն է հեշտ ... զայդ հաւատ սահ-մանեաց մեզ հեշտ և զայս օրէնս հեշտս». բարդութեանց մէջ էլ ունինք՝ հեշտազերծ Տօ-նակ. հեշտալոյծ Թէոփ. խ. մկ. հեշտածին Նար. հեշտանալ «դիւրանալ» Մանդ. ևն։
• ԳՒՌ-Գոր. Երև. Շմ. հէշտ, Ագլ. Ղրբ. Տփ. հիշտ, Սվեդ. հիշտ, Ջղ. խեշտ «դիւրին, դիւ-րաւ»։ Նոր բառեր են հեշտախում, հեշտա-համբոյր, հեշտակիթ, հեշտացնել, հեշտրան կամ հեշրան (Մկ. խmշտրան, Վն. խէշտրան, խէշրան<հեշտարան) «անդորը, հանգիստ, հանդարտ. 2. տափարակ, հարթ».-իմաստի զարգացման այս բոլոր աստիճանների հա-մար հմմտ. դիւր գալ «հաճելի՝ ախորժելի լինել», դիւրին «հեշտ», դուրան «տափա-րակ»։
split, cloven, riven;
cracked;
cleft, split, crevice, rift, fissure.
• Դան. ժգ. 54 յիշուած հերձի և սղոզի բառերի իմաստը չիմանալով՝ Վրդն. դան. ա. էջ 245 այլ ընդ այլոյ մեկնում է. «ասեն՝ հերձաւոր և բոլոր և սղոցաձև տերև և երկայն են ի ծառս. և այլք թէ՝ հերձեալ էին պատուաստ դնել ազնիւս. և թէ՝ զգօս ծառոյ ծայրս սղոցով կըտ-րեալ էին»։-ՆՀԲ հերձ լծ. թրք. եըրթ-մագ «պատռել», եարմագ «ճեղքել». իսկ խրամատել բառի տակ եբր. ֆարաձ (իմա՛ [hebrew word] feres «ճեղքել, պատ-ռել»)։ Lag. Urgesch. 899 հյ. հերկ բա-ռի հետ։ Bugge IF 1, 450 հնագոյն *խերձ<*խերդ ձևից՝ իբր = լիթ. skérd-žiu «ճեղքուիլ, բացուիլ ևն». սանս scrintu՝ նոյն նշ.։ Հիւնք. արաբ. ֆէրճ, ֆէրզ «պատառուած»։ Patrubány SA 1, 196 յն. πείρω «ծակել», πορϑαδς «նե-ղուց» բառերի հետ։ Անդրիկեան, Բազմ, 1ՉՈ5. 512 լծ. հերքել։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 131 հսլ. prati «հերձել», ռուս. пороть «հերձել, քանդել, աատ-ռել» բայերի հետ՝ հնխ. per-g'h-ձևից։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 86 շերտ բառից։-Հերձի ծառի մասին խօ-սած և ուղիղ մեկնութիւնը տուած են ՆՀԲ, Բանաս. 1902, 379 և Արթինեան Ածաշնչի տունկերը, էջ 12։
last year, since last year;
long time since, for a long time past, long ago, long since.
• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. pe-ruti-ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] parut, յն. περυσι, դոր. πέρντι, մբգ. vèrt, հիռլ, on hurid, միռլ. inn uraid. հիսլ. fiorδ, պրս. [arabic word] pār, քրդ. par, per, աֆղան. parōs-վախի pard, օսս. fará, faron, բելուճ. pāri լիթ. pérnai, լեթթ. perns, գոթ. fairnin jera, հբգ. firni, անգսք. fyrn. բոլորն էլ նշանա-կում են «հերու», իսկ ալբան. parsiét «հե-րուին». այսպէս նաև ատտ. περυσινός։ Այս բոլորը ենթադրել են տալիս հնխ. per-ut, per-uti, per-en հոմանիշ ձևերը, որոնք կազ-մուած են հնխ. per (>սանս. párah «հե-ռու», յն. πέραν) + հնխ. wet և կամ en «տարի» բառերից. առաջինի համար հմմտ. յն. fέτος, ալբան. vǰet «տարի» ևն, իսկ երկրորդի համար՝ հմմտ. հոմեր. յն. ήνις «միամեայ երինջ», δί-ενος «երկամեայ», ἐπταενον «եօթնամեայ», τετρα-ένης «քառ-ամեայ», կրետ. μαλϰενίς «կոյս» (Walde 575, Boisacq 774, Trautmann 115, Pokor-ny 1, 251, BSL л 79, էջ 15 և ❇ 87, էջ 229)։-Հիւբշ. 467։
marauder, rover, robber, brigand;
— ծովու, sea-robber, pirate, free-booter, corsair, sea-rover;
—ք, marauding, plundering;
piracy;
հինից պարապիլ, to become a highwayman, to rob, to plunder;
հինի or հինիւ ելանել, to take to the highway, to over-run or scour, to make incursions;
զի՞նչ քան զայն — եւ աղաղակ կայցէ, what can be more grievous or more barbarous than that ?.
• = Բնիկ հայ բառ. ցեղակիցներից հմմտ. լիթ. pinū, pinti «հիւսել», pántis «տաւարի ոտքը կապելու չուան», լեթթ. pinu, pit «հիւ-սել», հպրուս. panto «տրցակ», հսլ. pet (pina) «լարել», pato «կապոց», չեխ. pnu, pnouti «լարել», ռուս. зa-понъ «գոգնոց». հիսլ. spinna, գոթ. spinnan «մանել, հիւ-սել», հբգ. և անգսք. spannan «լարել», գերմ. spannen, spinnen, անգլ. spin «հիւ-սել, մանել», յն. πά́τος «Հերայի հագուս-տը», թերևս և յն. πένομαι «տաժանագին աշխատիլ, աղքատ ապրիլ, պատրաստել» (անցնելով «*ձգտել, իր ուժերը լարել» նա-խանշանակութիւնից)։-Այս բոլորը տալիս են հնխ. pen-, spen-«մանել» արմատները, որոնք պիտի տային հայերէնում *հին-, հի-նուլ>*հնուլ, ըստ Meillet. Esquisse 32 ու-ի պատճառով դարձած յետոյ հենուլ, որից էլ հէն-ք. -արմատի ստորին թη-ձայնդարձն էլ տալիս է հան-(Boisacq 752, 767, 781, Walde 572, Trautmann 219, Pokorny 2, 660)։-Հիւբշ. 466։
alkanet, red dye;
henna.
• = Արաբ. [arabic word] hinnā «հինայ». այս բառը անցել է նաև շատ ուրիշ լեզուների (al յօդով կամ առանց յօդի). ինչ. գերմ. Hen na-Kraut, սպան. alcanna, alhena, alfena, իտալ. alchenna, ֆրանս. henné, բուլռ. kê-na, ռուս. xнa (Berneker 530), արևել. թրք. ❇ ︎ xina, տճկ. [arabic word] qəna, քրդ. hene, xene ևն, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։
sulphur, brimstone;
պտաել, օծանել ծծմբով, to dip in, or to mix with sulphur.
• լուածով). բոլորը միասին հանում է հնխ. dhu «փչել, ծխել» արմատից։ Հիւնք. մեկնում է ծծ-ող և ըմպ-ող։ Ե-րեմեան, Բազմ. 1900, 104 սանս. çul-vari, լտ. sulphur «ծծումբ» բառերի հէյր)
cymbal;
cithern.
• = Ասոր. ❇ sessəlā, [other alphabet] sissəlā «ծնծղայ», որի միւս սեմական ձևերն են՝ եբր. [hebrew word] selsəlīm, արամ. [hebrew word] salsəla. եթովպ. [other alphabet] sanāsəl, [other alphabet] sanasəlat «ծնծղայ». բոլորի Արմատական բառարան-30 արմատն է եբր. [hebrew word] sll, արաբ. sall, ասոր. sal «հնչել», -Հիւբշ. 306։-
fast, fasting, abstinence;
— կարգալ, to ordain a fast;
— ունել, to fast, to abstain from food;
լուծանել զ—ն, to break one's fast.
• = Ասոր. [other alphabet] sōm, [syriac word] saumā կամ somā, եբր. [hebrew word] sōm, արամ. sōm, արաբ. [arabic word] saum կամ [arabic word] siyām, եթովպ. [hebrew word] soma. ն. ասոր. somā, որոնք բոլոր նշանա-կում են «ծոմ»։ -Հիսբշ. 306։
sea;
lake;
the molten sea in the Temple;
—ն լայնասփիւռ, the main sea, the deep, the high or open sea;
անդունդք ծովու, the depths of ocean, the mighty deep;
ի խորս ծովու, far out at sea;
կապուտակն ծովուց, sea-green;
ջուր —ու, sea-water;
հէն ծովու, sea-rover, pirate;
ընտել ծովու, accustomed to the sea;
ընդ ծով եւ ընդ զամաք, by sea & land;
գնալ ընդ —, to go to sea, to put to sea, to sail;
անցանել ընդ —, to go over or across, to cross the sea;
զեփիւռ ծովու, sea-breeze;
հողմախաղաղ —, հարթածաւալ —, calm sea, as smooth as glass;
կապուտակային՝ անշարժ՝ խաղաղաւէտ՝ ընդարձակ՝ անհուն —, blue, still, quiet, vast, immense ocean;
մոլեգնութիւն ծովու, the raging or fury of the sea, the roughness of the waters;
ալեկոծ՝ յուզեալ է —ն, the sea is turbulent, swelling, rolling;
ալեկոծի, փրփրէ ծովն, the sea runs high, foams, froths;
մրրկալից՝ մոլեգին՝ զայրագին՝ փրփրադէզ՝ ահեղագոչ՝ անսանձ՝ սպառնալից՝ անգութ —, stormy or tempestuous, dreadful or furious, angry or raging, foaming, thundering or roaring, unruly or ungovernable, threatening, pitiless ocean;
— աչեր, blue of sea-green eyes.
— հեշտութեանց՝ ցաւոց, a sea of delights, of griefs or sorrows.
• Klaoroth, Asia pol. էջ 103 և 117 վրաց. sgwa «ծով»։ ՆՀԲ վրաց. զղվա, հյ. ժողով բառերի հետ։ Böttich. ZD-MG 1850, 367 և Arica 35, 27 փռիւգ. ζευμάν «աղբիւր», սանս. yavyā. Mul-ler, Benfeys Drient u.Occ. 2, 580 փր-ռիւգերէն ζευμάν, նաև սանս. ǰu, լն։ ζέω «եփիլ, եռալ»։ A. Fick BVS. 7, 377 սրանց հետ նաև զնդ. jaiwi «խոր», սանս. fabh «բացուիլ, ճեղքուիլ» ար-մատից։ Հիւբշ. KZ 23, 23 սանս. ǰamb-ha, ǰambhā «ծնօտ, երախ», զնդ. za-fan «բերան», աֆղան. žāmah «ծնօտ» ևն։ Տէրվ. Նախալ. 77 հայ. ծաւի, ծափ բառերի հետ՝ կցում է յն. čάώ «ծով», βάπτω «մխրճիլ», հհիւս. kaf, «ծով» բառերին, բոլորը միասին հանելով հնխ. gap «խորունկ լինել, վիհ բա-ցուիլ» արմատից։ Karolides, Iλ. συγ. 84 կպդվ. ζ'οοβαῖδι (կարդա՛ ցուվայ-դի) «վտակ», լիթ. szaunūs «ուժգին», յն. σεύω «վարել, քշել» ևն։ Հիւնք. ժո-
smoke;
fume, vapor, exhalation;
tobacco;
սիւն, ստեղն ծխոյ, — ծառացեալ, pillar of smoke;
մրրիկ ծխոյ, clouds or masses of smoke;
ընդ — գալ, to be in tbe smoke;
—ս արձակել, to emit smoke;
— ծխել, ձգել զ—, to smoke tobacco;
— որ ընդ մէջ մօրուին եւ ըրջուաց ծխիցի, unpleasantness or discord engendered between step-mother & step-children.
family, hearth, home.
• , ո հլ. «մուխ. 2. գոլորշի, շոգի» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 2. Եզն. որից ծխել, ծխիլ ՍԳր. ծխալից Եփր. օրին. էջ 265. ծխա-խառն Ագաթ. ծխահանք Սիր. ժդ. 24. ծխան Վիպաս. (առ Մագ.). ծխհելոյզ Հին բռ. ծխո-տիլ Եղիշ. ծխաշունչ Ոսկ. յհ. ա. 1. ბխանե-լիք «խունկ, կնդրուկ ևն» Պտմ. վր.-ծուխ նշանակում է նաև «տուն, երդ» (հմմտ. պհլ. dūtak=պրս. [arabic word] dūda «ծխնելոյզ. 2. գերդաստան», պրս. [arabic word] dūd «ծուխ». dud-mān «ընտանիք, ազգատոհմ» Horn § 597 և Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծան. 20), որից ծխատէր կամ ծխակեր «ժողովրդապետ» Մաշտ. ջահկ.-հետաքրքրական ձև է ծխո-յել «պատուհան» Բառ. երեմ. էջ 150 (եռռ ծխոյ-ել՝ ծուխը դուրս ելնելու տեղ)։-Նոր բառեր են ծխախոտ, ծխաձուկ, ծխամորճ, ծխափայտ, ծխաքարշ, ծխաբաժանութիւն. ծխահամար, ծխատուփ, ծխավաճառ, ծխա-փող, ծխական, անծուխ ևն։
• ԳՒՌ.-Այշ. Երև. Կր. Մշ. Մրղ. Շմ. Սլմ. բուխ, Սեբ. Տիգ. ձուխ, Գոր. Ղրբ. ծօխ, Ագլ. ծօհ «մուխ». ծածկալեզուով՝ Պլ. ձուխ և Ոզմ. ծօւխ «ծխախոտ».-բայական ձևով ու-նինք Ոզմ. ծխիլ, Տիգ. ձխխmլ.-հետաքրքը-ռական ձև է Ագլ. ծհա՛մած «ծխահամած».. բոլոր բարբառներում էլ կայ ծուխ «քահա-նայի երդ, հովուելիք տունը». այսպէս են՝ Ախց. Տփ. ծուխ, Ննխ. Պլ. Ռ. ձուխ ևն. Նոր բառեր են ծխախեղդ, ծխահամ, ծխա-համիլ, ծխահարիլ, ծխահարկ, ծխաման, ծխերդիս, ծխրտալ ևն։
sucking, suction;
marrow, pith;
essence;
ուղ եւ ծուծ, quintessence.
• ՆՀԲ լծ. թրք. սիւզմէք, լտ. sugo, վը-րաց. ձուձու։ Justi, Kurd. Gram. I17 քրդ. čičik, պրս. [arabic word] čačū, օսս. ձինի և հյ. ծոց (իմա՛ ծիծ) և ծծել իրար հետ է դնում։ Նոյն հեղինակը՝ Litt. Blatt 1883, էջ 64 ծուծ =լիթ. zisti «ծծել». ռուս. жижа «հիւթ, արգանակ» բառե-րի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 43, 88 ծիծ, ինչպէս նաև տիտ՝ կցում է դիել բա-յին՝ իբր կրկնական. այսպէս է դնում նաև յն. τιτՅός «ծիծ», τίτβη «ստոն։ տու», սանս. dadhan «կաթ»։ Հիւնք. հծը-ծել բայից։ Bugge, Etrusk. u. Arm. 93 ծծել= ետրուսկ. sce. իսկ էջ 85 հյ. տիտ «ծիծ» բառի հետ է համեմատում անգսք. tit, յգ. tittas, գերմ. Zitze «ծիծ»։ Հիւբշ. 498 այս և վերի բոլոր ձևերը համարում է բնաձայն. իր կարծի-քով ծիծ բառն էլ կապ չունի ծուծ, ծծել ձևերի հետ։ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, էջ 233 հայերէնից փոխառեալ է դը. նում ալբան. ցիցէ «ծիծ»։
crooked, bent, distorted, oblique;
— առնուլ, to wind round many times.
• = Ընիկ հայ բառ՝ հնխ. g'uro-ձևիր. հմմտ. յն. γυρός «կոլոր, կորացած», γῦρος «շրջանակ, բոլորակ, ծիր», [other alphabet] «ծռել, կորացնել»։ Հայերէնից և յունարէնից դուրս ուրիշ տեղ պահուած չէ։ Հայերենում ռ ձայ-նը յառաջ է եկել նախաւոր ծուռն ձևի պատ-ճառաւ. որ թէև հին մատենագրութեան մէջ աւանդուած չէ, բայց պահուած է նոր գա-ւառականներում (տե՛ս Pokorny 1, 557. համարում է հնխ. geu-«ծռել» պարզաևա-նից՝ r մասնիկով)։-Հիւբշ. 457։
fluctuation, undulation, wave, billow, surge;
agitation, trouble, vacillation, wavering;
care, anxiety, torment;
examination, question;
ընդ ծուփս մկանանց, on the surface of the waves;
ի ծուփս լինել, to be agitated;
ծուփ ի մտի դնել, to care, to be concerned, thoughtful;
ի ծուփս տարակուսանաց ընկղմել, to be in great perplexity, to be uncertain or undetermined what course to take, to remain in suspense.
• ՆՀԲ «ի ձայնէ ջուրց շարժլելոց ա-ռեալ»։ Հիւնք. ծով բառից։ Karst, Յու-շարձան 425 թթր. tob «դէզ, կոլոր»։ Պատահաեան նմանութիւն ունին եբր. [hebrew word] suf, արամ. [hebrew word] tuf «հոսիլ, լո-ղալ»։
packet;
package;
roll;
envelope, cover;
bag of money;
—ք կախարդաց, fascination, talisman;
cf. Թուղթ.
• = Փոխառեալ է ասոր. ბ︎ sərār կամ [arabic word] sərārā «քսակ» բառից. հմմտ. եբր. [hebrew word] sərōr «կապոց, տրցակ», արաբ. [arabic word] šurra «դրամածրար, միջին դրամ փաթաթած շորի կտոր». բոլորն էլ ծագում են ընդհանուր սեմական srr կամ sor «կա-պել, փաթթ, կապոց շինել, քսակի մէջ գրամ կապել» արմատից։-Հիւբշ. էջ 306։
drop;
— մի, a —, a little;
— մի ջրոյ, a — of water;
— մի քուն, a nap, short sleep.
• (սեռ. -ի, յետնաբար ո հլ. իսկ ՆՀԲ և ՋԲ դնում են ի, ռ հլ). «շիթ, կալ-ւակ, կաթիլ» Իմ. ժա. 23. Սիր. ժը. 8. Ոսկ. մ. ա. 9. Եփր. ել. էջ 161. որից կաթ մի «մի քիչ, պուտ մը» Ոսկ. փիլիպ. ժե. էջ 518 (քնի համար ասուած). կաթել «կայլա-կել, ծորիլ» ՍԳր. Ոսկ. ես. կաթեցուցանել «ծորել» ՍԳր. կաթոգի կամ կաթոգին «սըր-տակէզ, անձկայրեաց, որի հոգին է կաթում սիրով» ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. եբր. և մ. ա. 9. կաթոգնիլ Մծբ. Եփր. մն. խանդա-կաթ Երգ. բ. 5. շողակաթ Տօնաց. Շար. կա-թուած «կաթկթիլը» Միք. բ. 11 (արդի գրա-կանում «անդամալուծութիւն, իջուածք». հմմտ. լտ. gutta, ֆրանս. goutte, թրք. dam-la, վրաց. წვეთი ծվեթի, գերմ. Tropi, սերբ. käplja, որոնք բոլոր նշանակում են «կաթիլ. 2. անդամալուծութիւն», համաձայն բժշկական մի կարծիքի, ըստ որում կա-թուածը յառաջանում է ուղեղից մի կաթիլ արիւն սրտի վրայ կաթելուց (Berneker 264). որից և կաթուածահար). սրտակաթ Սիր. լը. 20. կաթոտ «վաւաշ, սերմնակաթ» Խոր. Արծր. Մագ. սերմնակաթ ՍԳր. մա-ղասկաթ Ասող. մեղրակաթ Ոսկ. զտկ. մըշ-տակաթ Եփր. կողոս. 171. Ոսկ. տիտ. Մծբ. -իլ մասնիկով՝ կաթիլ, ո հլ. «շիթ, կայլակ» Ես. խ. 15. Առակ. իէ. 15 (հմմտ. տես-իլ) ևն. տե՛ս և կայլակ։
milk;
— կովու, այծու, մաքեաց, իշոյ, cow's, goat's, ewe's, ass's;
— ձկան, soft roe;
շիճուկ —ին, butter -;
whey;
թարմ՝ թթու —, fresh, sour -;
կաթամբ սնանիլ, to live on milk;
— տալ, to suckle;
գրել զ—, to suck;
կթել —, to milk;
ամջատել ի կաթանէ, to wean.
• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. Շմ. կա՛թնը, Տփ. կա՛թը, սեռ. կա՛թնի, Սչ. գաթը, սեռ. գաթնի, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ Վն. կաթ, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. գաթ, Ասլ. գաթ, գա*, Տիգ. գmթ, Սվեդ. գէթ, Զթ գօթ, գոթ, Հճ. գօթ, Ագլ. կախց, Հւր. կախս։ -Ագլ. կախց ծագած է նախաւոր *կաղց ձե-ւից և այս պատճառով էլ չէ վերածուած կօխց. ըստ որում Ագուլիսի բարբառում ա դառնում է օ, բայց ղ-ից առաջ մնում է ան-փոփոխ. հմմտ. աղ, դաղձ, թաղ, մաղ, մաղձ, կաղ, տաղ (այս բոլորը անփոփոխ), բայց վախ > վօխ։-Նոր բառեր են՝ կաթնա-հունց, կաթնաձու, կաթնալի, կաթնոց, կաթ, նաւեր, կաթքար, կաթնտիկ, կաթնտերևի, կաթնենի, կաթնագին ևն ևն։ Ագուլիսի բար-բառով պահուած թանկագին ձևերն են՝ կըխ-ցա՛հում (նոր ձևով կթնա՛հում) «կաթնա-համ», կխցա՛խուտ «կաթնախոտ» և կխցի՛-րիս «սեր» (այն է կաթներես)։
savour, taste;
check, moderation;
— դնել, to moderate, to check.
• ՆՀԲ համարում է համ «ճաշակ, ախոր-ժանք» բառի մէկ նոր առումը՝ իբր ըն-դունարան զգալի հեշտութեան և ախոր-ժանաց, որից հանում է նաև հյ. ամուլ «անծնունդ» և թրք. (իմա՛ արաբ.) hā-mila «յղի»։ Նոյն կարծիքն ունի նաև Lidén, Arm. Stud. 67, որ այս փոխա-բերութիւնը մինչև նախալեզուն հասցնե-լով՝ համք բառի հետ է համեմատում սանս. sána «առնի անդամ, կանառի ամօթոյք», լտ. sōpiō «առնի», pro-sapia «սերունդք, ծնունդք» և բոլորը միասին կցում է համ «ճաշակ»=լտ. sapere «ճաշակել, համն առնել» ևն ար-մատին։ (Յիշում է Walde 618 կասկա-ծով)։ Charpentier IF 25, 250 լտ. pē-nis, յն. πεος ձևերի հետ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. ︎ han «կանացի անդամ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 720), նոյնպէս և թրք. ❇ am «կա-նացի անդամ», որին ցեղակից է դնում Թիրեաքեան, Բազմ. 1913. 341-
cf. Գորշախայտ.
• «բոլոր, բոլորովին, ամբողջ, ամ-բողջովին» ՍԳր. Եւս. քր. «միշտ, ամէն ժա-մանակ, յարաժամ» Ոսկ. մտթ. և եբր. Փարա որից համակել «ամբողջովին՝ բոլորովին պատել» Ոսկ. ես. համակիլ «բոլորովին պա-տիլ, թաթախուիլ, մալակոնիլ» Ոսկ. Փարպ. համակակոյր «բոլորովին կոյր», համակա-կոր «բոլորովին գլխակոր». երկուսն էլ մի-այն ԱԲ։
• = Պհլ. ❇ hamāk «ամբողջ, ամբողջա-պէս, բոլոր», մանիք. պհլ. [hebrew word] namāg (Salemann, Manichaische Stud. ЗАН 8 84), բելուճ. hamak, hamuk, hama «բոլոր. իւրաքանչիւր», պազ. hamā, պրս. [arabic word] hama «բոլոր, ամէնքը», [syriac word] ︎ hamagī̄ «բովան. դակ» (Horn § 1103). աւելի ընդարձակ տե՛ս ձամ.։-Հիւբշ. 177։
• ՆՀԲ «համայն համօրէն»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Spiegel, Huzw. Gram. 164, 190։ Նոյնը Müller SWAW 38, 572 ևն, Jus-ti, Zendspr. 320։ Տէրվ. Նախալ. 122 հնխ. sama «նոյն, բոլոր» ձևի տակ է դնում սանս. sama, զնդ. hama, յն. δսδς հսլ. samū, գոթ. sama, հալ. հա-մա-. նաև համակ, պրս. hama համաւն. պրս. hamīn։ Հիւնք. պրս. հէմէկի։
all, entirely, totally;
only;
always.
• «բոլոր, բոլորովին, ամբողջ, ամ-բողջովին» ՍԳր. Եւս. քր. «միշտ, ամէն ժա-մանակ, յարաժամ» Ոսկ. մտթ. և եբր. Փարա որից համակել «ամբողջովին՝ բոլորովին պատել» Ոսկ. ես. համակիլ «բոլորովին պա-տիլ, թաթախուիլ, մալակոնիլ» Ոսկ. Փարպ. համակակոյր «բոլորովին կոյր», համակա-կոր «բոլորովին գլխակոր». երկուսն էլ մի-այն ԱԲ։
• = Պհլ. ❇ hamāk «ամբողջ, ամբողջա-պէս, բոլոր», մանիք. պհլ. [hebrew word] namāg (Salemann, Manichaische Stud. ЗАН 8 84), բելուճ. hamak, hamuk, hama «բոլոր. իւրաքանչիւր», պազ. hamā, պրս. [arabic word] hama «բոլոր, ամէնքը», [syriac word] ︎ hamagī̄ «բովան. դակ» (Horn § 1103). աւելի ընդարձակ տե՛ս ձամ.։-Հիւբշ. 177։
• ՆՀԲ «համայն համօրէն»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Spiegel, Huzw. Gram. 164, 190։ Նոյնը Müller SWAW 38, 572 ևն, Jus-ti, Zendspr. 320։ Տէրվ. Նախալ. 122 հնխ. sama «նոյն, բոլոր» ձևի տակ է դնում սանս. sama, զնդ. hama, յն. δսδς հսլ. samū, գոթ. sama, հալ. հա-մա-. նաև համակ, պրս. hama համաւն. պրս. hamīn։ Հիւնք. պրս. հէմէկի։
well versed in the Persian religion;
coreligionary.
• Թովմա Արծրունի (հրտր. Պատկ. էջ 28) մեկնում է «Անուանէին զինքեանս համակդենս, այսինքն ամենագէտ ի հա-ւատ կրակի»։ Հին բռ. մեկնում է «ամե-նահաւատ կամ բոլորից ուսուցիչ»։ ՆՀԲ Արծրունու բացատրութիւնից հանելով մեևնում է պրս. [arabic word] hamadān «ա-մենառէտ»։ Lag. Sуmmicta 48, 28 պրս. hamadīn։ Վերի մեկնութիւնը տու-աւ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 244։ րագրութիւնը տե՛ս Seidel, հրտր. Մխիթ. Հեր. § 325։
whole, entire, total, complete;
all, entirely;
together, all together, together with;
even, yet, still;
—, —իւ, totally, completely, wholly, thoroughly;
— եւ այնպէս, even though, even if, however, nevertheless;
— եւ այնպէս ոչ յագեցա՞ր, what, and you are not yet satiated?
— ասել, ասացեալ, in short, in a word.
• , ի հլ. «ամբողջ, բովանդակ, բոլոր, ամէնքը» Պիտ. «բոլորովին» Նար. «համանռամայն, ամբողջովին, միանգա-մայն» Խոր. Պիտ. Սահմ. «ի վերայ այսր ամենայնի, բայց դեռ» Եզն. Փարպ. փիլ. որից համայնաջինջ Պիտ. Նար. համայնա-պատում Նար. համայնազնեան Տաղ. համայ-նացում (նոր բառ)։
cf. Կաթողիկեայ;
cathedral, basilic.
• = Յն. ϰαϑολιϰή «ընդհանրական, տիեզե-րական (առաքելական թուղթ կամ եկեղեցի), մայր եկեղեցի». կազմուած է ϰαβά «ըստ» և ὄ'ος «ամենայն» բառերից. փոխառու-թեամբ անցել է բոլոր քրիստոնեայ. ազգե-րի լեզուներին. ինչ. լտ. catholicus, ֆրանս. čatholique, վրաց. კათოლიკე կաթոլիկե ևն. նոյն իսկ տճկ. ասւում է ❇ ︎ qa-tolik «կաթոլիկ հայ»։-Հիւբշ. 353։
stammering, stuttering, lisping.
• ԳՒՌ.-Կր. Ոզմ. Վն. կակաչ, Ախց. Մկ, կակաճ, Ալշ. կագաչ, Մշ. կագաճ, Ասլ. գա-գաչ, գագաշ. -ըստ Արրտ. 1915, 585 Ալշ. կարկաչա «կակաչ»։ Ժողովրդական լեզւով կակաչ նշանակում է նաև «խաշխաշ, papa-ver rhoeas L» (Տիրացուեան, Contributo § 170), Ատ. «պուտ, հարսնուկ, coquelicot» «հաւի կատար, crète» (Նուպարեան, Բառ. ֆր. 237), Մշ. կակաչ կամ կակաչին «մի տեսակ ուտելի վայրի բանջար» (բոլորն էլ նմանութեամբ)։
cf. Կակաչ.
• ԳՒՌ.-Կր. Ոզմ. Վն. կակաչ, Ախց. Մկ, կակաճ, Ալշ. կագաչ, Մշ. կագաճ, Ասլ. գա-գաչ, գագաշ. -ըստ Արրտ. 1915, 585 Ալշ. կարկաչա «կակաչ»։ Ժողովրդական լեզւով կակաչ նշանակում է նաև «խաշխաշ, papa-ver rhoeas L» (Տիրացուեան, Contributo § 170), Ատ. «պուտ, հարսնուկ, coquelicot» «հաւի կատար, crète» (Նուպարեան, Բառ. ֆր. 237), Մշ. կակաչ կամ կակաչին «մի տեսակ ուտելի վայրի բանջար» (բոլորն էլ նմանութեամբ)։
furniture, moveables;
baggage, luggage;
equipage;
apparel;
utensils;
implements, instruments;
— առնել զոք, to employ, to give occupation to.
• 162 շատ յարմար է ըստ ձևի, որով-հետև կարող է տալ *կարհ>կարք, բայց իմաստով բոլորովին անհամապատաս-խան։ Հիւնք. ագահ բառից։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 210 գահ բառի հետ= պրս. [arabic word] gāh «արքայական աթոռ»։
lame, halt, crippled, limping;
defective;
— ի —, կաղս ի կաղս, halting on one foot, hobbling along, with a halting gait;
so so, poorly, somehow or other, as well as may be;
— ի —ս ասել, պատասխանել, to say or reply undecidedly or doubtfully;
— ի — գիտել, to know imperfectly.
• Brosset IAs. 1834, 369 ևն վրաց. մկելոբելի և խպտ. ǰal, chal «կաղ» բառերի հետ։ ՆՀԲ լծ. յն. χωλός, ϰολλός, լտ. claudus և հյ. խեղ։ Justi, Dict. Kurde էջ 351 և Kurd. Gram. 233 քրդ. kūlek «կաղ» և kuliyān «կաղալ» բա-ռերի դէմ դնում է հյ. կաղ, յն. ϰολοβός և [arabic word] λός։ Müller, Armen. VI սանս kharwa «հաշմ» բառի հետ։ Bugge KZ 32, 50 գոթ. halts «կաղ» բառին ցե-ռակից է դնում։ Հիւբշ. 457 սրա հետ միասին յիշում է նաև յն. ϰυλλός «ծը-ռած, կաղ», սանս. kuni «ձեռքը խեղ», պրս. kul «կոր, ծռած». բայց բոլորն էլ կասկածով։ (Մերժում է նաև Petersson KZ 47, 262)։-Հիւնք. յն. χωλός «կաղ» բառի հետ։ Pedersen Նպաստ 14 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւնը՝ ուզում է կցել կալում, կալայ բայի հե» -Աճառ. ՀԱ 1909, 160 տալով խ և կ ձայների լծորդութեան օրինակներ, իրար է կցում կեղ, կաղ և խեղ։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. dogolon, բու-րեաթ. dogol, dokul, թունգուզ. dōko-lok. մանչու. doxolon «կաղ». էջ 420 թրք. golak, էջ 426 խեղ բառի հետ թթր. sol «ձախ», solok, čolak «ձախ-լիկ, կաղ»։